ગરુડપુરાણમ્

સદ્બ્રાહ્મણાન્વન્દયેત્પાદમૂલે હસ્તૌ ચ દ્વૌ સંપુટીકૃત્ય દેવિ । સાષ્ટાઙ્ગરુપં વન્દનં ચૈવ વિષ્ણોઃ કુર્યાત્તથા ગુરવે વિષ્ણુબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૪.

સારા બ્રાહ્મણોને પગે વંદન કરવું, બંને હાથ જોડીને, દેવી; વિષ્ણુને સાષ્ટાંગ દંડવત કરવી અને ગુરુને પણ વિષ્ણુ સમજી એ રીતે વંદન કરવું.

ગઙ્ગાદીનાં વન્દનં કાર્યમેવ સાષ્ટાઙ્ગં વૈ તુલસીનાં તથૈવ । અશ્વત્થાનાં નમનં કાર્યમેવ ગવાદીનાં નમનં માનસેન ॥ ૩,૨૪.

ગંગા અને અન્ય પવિત્ર નદીઓનું તથા તુલસીનું સાષ્ટાંગ વંદન કરવું જોઈએ. અશ્વત્થ વૃક્ષોને પણ નમવું જોઈએ અને ગાય વગેરે પ્રાણીઓનું મનથી નમન કરવું જોઈએ.

પૂજા સદા દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ કાર્યા ભક્ત્યા વૈષ્ણવૈરેવ નાન્યૈઃ । યે નામકા જ્ઞાનવન્તઃ સુભક્તાઃ સદૈવ કાર્યા વિષ્ણુપૂજા ચ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

દેવોના દેવ શ્રીવિષ્ણુની પૂજા હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક કરવી જોઈએ અને એ પૂજા વૈષ્ણવોએ જ કરવી, બીજાએ નહિ. જે લોકો ભગવાનના નામ ધરાવે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સાચા ભક્ત છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે કન્યા.

યે નામકા જ્ઞાનવન્તઃ સુભક્તાઃ સદૈવં કાર્યા વિષ્ણુપૂજા ચ કન્યે । યેનામકા વિષ્ણુભક્તાઃ સદૈવ પૂજા વિષ્ણોર્નૈવ કાર્યાત્ર દેવિ ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો ભગવાનના નામ ધરાવે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સાચા ભક્ત છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે કન્યા. જે વિષ્ણુભક્ત છે અને ભગવાનના નામ ધરાવે છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે દેવી, બીજાએ નહિ.

મોહાદ્યો વૈ પૂજયેદ્દેવદેવં મહાધર્માદ્યાતિ ચાન્ધં તમો વૈ । બ્રહ્માદિનામાનિ હરેર્હિ દેવીં વિષ્ણોઃ સ્વનામાનિ દદૌ દિવૌકસામ્ ॥ ૩,૨૪.

જે વ્યક્તિ મોહવશ ભગવાનની પૂજા કરે છે પણ મોટો અધર્મ માર્ગ અપનાવે છે, એ ઘોર અંધકારમાં જાય છે. હે દેવી, બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓને હરિએ પોતાનાં નામ આપ્યા છે અને વિષ્ણુએ સ્વર્ગવાસીઓને પોતાના નામ આપ્યા છે.

નાદાદ્ધીરઃ કેશવાદીનિ કન્યે સ્વકં પુરં પ્રવિહાયૈવ રાજા । એવં મયોક્તં કન્યકે સર્વમેતદેતત્પરં સમ્યગારોહણીયમ્ ॥ ૩,૨૪.

બુદ્ધિશાળી માણસે પોતાનું શહેર છોડીને કેશવ વગેરે નામ ક્યારેય ન અપનાવવું. હે કન્યા, મેં તને બધું સમજાવ્યું છે—આ સર્વોત્તમ ઉપદેશ યોગ્ય રીતે અપનાવવો જોઈએ.

ગોવિન્દ નારાયણ માધવેતિ યૂયં મયા સર્વમારાધિતવ્યમ્ । સર્વે મિલિત્વા પુનરેવં ખગેન્દ્ર સમારુહન્વૈઙ્કટાદ્રિં ગૃણન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

ગોવિંદ, નારાયણ, માધવ—આ બધા નામોથી તમે મારા સર્વ પ્રકારથી પૂજન કરવું. પછી બધા ભેગા મળીને, હે પંખીઓના રાજા, વૈકુંઠ પર્વત પર ગયા અને સ્તુતિ કરતા જતા રહ્યા.

હરેર્નામાન્યત્ર પૂર્વં ગૃણન્તસ્ત્વાસ્વાદયન્તઃ શ્રીનિવાસસ્ય નામ । દ્રષ્ટું સર્વે શ્રીનિવાસં તથૈવ કુર્વન્તસ્તે તલશબ્દં નદન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

હરિના નામો લેતા, શ્રીનિવાસના નામનો આનંદ માણતા, બધા શ્રીનિવાસને જોવા ગયા અને હાથ તાળી વગાડતા જતા રહ્યા.

ઇતિ કૃષ્ણવચઃ શ્રુત્વા તાર્ક્ષ્યઃ કૃષ્ણમુવાચહ કથમાસ્વાદનં ચક્રુરેતદ્વિસ્તીર્યમે વદ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ભો શ્રીનિવાસ તવ નામૈવ ચૈતન્નામ સ્વામી નનુ નામૈવ સ્વામી । યાં બ્રહ્માદ્યા આશ્રયન્તીત્તિ યસ્માત્તસ્માદ્રમા શ્રીરિતિ નામ ચાપ ॥ ૩,૨૪.

કૃષ્ણના આ વચન સાંભળીને તાક્ષ્યએ પુછ્યું: 'તેમણે આ આનંદ કેવી રીતે માણ્યો? મને વિગતે કહો.' શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'હે શ્રીનિવાસ, તું જ ભગવાનનું નામ છે; ભગવાનનું સાચું ઓળખાણ એના નામથી જ થાય છે. બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ તારો આશ્રય લે છે, એટલે તને રમા, શ્રી વગેરે નામ પણ મળ્યા છે.'

રમાશ્રયત્વાન્નિતરાં સર્વદા ચેત્યતો હરિઃ શ્રીનિવાસાભિધાનઃ । ભો શ્રીનિવાસેતિ તુ નર્તયન્તો રોમાઞ્ચમાત્રાસ્તલશબ્દકારિણઃ ॥ ૩,૨૪.

શ્રી હંમેશાં તારો આશ્રય લે છે, એટલે હરિને શ્રીનિવાસ કહે છે. હે શ્રીનિવાસ, તેઓ નૃત્ય કરતા, રોમાચંન અનુભવતા અને તાળી વગાડતા.

અદ્યૈવ પશ્યામ હરેસ્તવાસ્યં કદા વયં કૃત કૃત્યા ભવામઃ । ભોઃ કેશવાદ્યૈવ પદારવિન્દં સંદર્શયિત્વા સુદયાં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૪.

આજે જ હરિના મુખનું દર્શન કરીએ—ક્યારે આપણે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરીશું? હે કેશવ, આજે જ અમને તારા કમળ જેવા પગ દર્શા અને અમ પર દયાની વર્ષા કર.

બ્રહ્માણમાહુશ્ચ પુરાણમાહુઃ કશબ્દવાચ્યં સર્વલોકેશમાહુઃ । ઈશં ચાર્હં રુદ્રમિત્યેવ ચાહુસ્તત્પ્રેરકં સૃષ્ટિસંહારકાર્યે ॥ ૩,૨૪.

લોકો તેમને બ્રહ્મા કહે છે, પ્રાચીન પણ કહે છે, 'ક' શબ્દથી ઓળખાતા સર્વલોકના સ્વામી કહે છે; તેમને ઈશ્વર અને રુદ્ર પણ કહે છે, જે સર્જન અને વિનાશના કાર્યમાં પ્રેરક છે.

અતો હરિઃ કેશવનામધેયો ભોઃ કેશવેતિ ચ નર્તયન્તઃ । આનન્દવાપીં સંસ્ત્રવન્તોભિ જગ્મુર્નારાયણેતિ પ્રવદન્તો હિ જગ્મુઃ ॥ ૩,૨૪.

એટલે હરિને કેશવ નામે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ 'હે કેશવ' કહી નૃત્ય કરતા આનંદવાપી તરફ ગયા અને 'નારાયણ' ઉચ્ચારતા આગળ વધ્યા.

અતો દોષાસ્તદ્વિરુદ્ધા ગુણાશ્ચ નારાશ્ચ તેષામાશ્રયત્વાન્મુરારિઃ । નારાયણેતિ પ્રવદન્તીહ લોકે નારાનુબન્ધાત્સર્વમુક્તાઃ ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

હે પંખીઓના રાજા, ભગવાનના વિરોધી દોષો અને ગુણો તથા જે આત્માઓ ભગવાનનો આશ્રય લે છે, એ બધું મુરારી સાથે જોડાયેલું છે. આથી લોકો 'નારાયણ' કહે છે અને એના સંબંધથી બધા મુક્ત થાય છે.

નારાઃ પ્રોક્તા આશ્રયત્વાચ્ચ તેષામતોપિ નારાયણ એવ વીન્દ્ર । મુક્તાશ્ચ યે તુ પ્રપદંનુ જગ્મુરણ્ડોદકં યસ્ય કટાક્ષમાત્રાત્ ॥ ૩,૨૪.

જે આત્માઓ હંમેશાં ભગવાનનો આશ્રય લે છે, એથી તેમને નારાયણ કહે છે, હે પંખીઓના રાજા. જે મુક્ત થયા છે, તેઓ ભગવાનની કૃપાદૃષ્ટિથી તેના પરમ સ્થાન, અંડજલમાં પહોંચે છે.

યદુત્પન્નં તેન નારાઃ ખગેન્દ્ર તેષાં સદાપ્યાશ્રયત્વાચ્ચ વીન્દ્ર । નારાયણેતિ પ્રવદન્તીહ લોકે હ્યનન્તબ્રહ્માણ્ડવિસર્જકત્વાત્ ॥ ૩,૨૪.

હે પંખીઓના રાજા, જે આત્માઓ ભગવાનમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે, તેઓ હંમેશાં ભગવાનના આશ્રયમાં રહે છે. તેથી જગતમાં તેમને નારાયણ કહે છે, કારણ કે તેઓ અનંત બ્રહ્માંડોની રચના કરે છે.

એવં નનૃતુઃ પરિશંસયન્તો ગોવિન્દ નાન્યો હિ ન ચૈવ દર્શનમ્ । ગોશબ્દવાચ્યાસ્તુ સમસ્તવાચો ગોભિશ્ચ સર્વૈઃ પ્રતિપાદ્યતે યતઃ ॥ ૩,૨૪.

આ રીતે તેઓ ભગવાનની સ્તુતિ કરતાં નૃત્ય કરતા, 'ગોવિંદ જેવો બીજો કોઈ નથી, અને તારા દર્શન જેવું બીજું કંઈ નથી' એમ કહેતા. 'ગો' શબ્દથી બધા શબ્દો ઓળખાય છે અને ગાયોથી જ બધું સ્થાપિત થાય છે.

અતો હિ ગોવિન્દ ઇતિ સ્મૃતઃ સદા ભો વેદવેદ્યેતિ તથા ન નનૃતુઃ । આનન્દબાષ્પૈશ્ચ સમન્વિતા હિ હરે મુરારે તવ દર્શનં હિ ॥ ૩,૨૪.

એટલે ભગવાન હંમેશાં ગોવિંદ તરીકે સ્મરણ થાય છે અને વેદથી ઓળખાતા છે. તેઓ આનંદના આંસુઓથી ભીના થઈ, હે હરિ, હે મુરારી, તારા દર્શનથી નૃત્ય કરતા.

દેહિ પ્રભો વૈ તવદાસદાસાશ્ચતુર્દશે ભુવને સર્વદાપિ । યતસ્ત્વમેવં વસતીતિ વાસુશ્ચાત્રૈવ નિત્યં ક્રીડતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૪.

હે પ્રભુ, બધા ચૌદ લોકમાં તારા દાસો હંમેશાં રહે, એવી કૃપા કર. કેમ કે તું અહીં વસે છે અને વાસુ તરીકે હંમેશાં અહીં રમે છે.

યતો દેવેત્યેવમાહુર્મહાન્તસ્ત્વતો હરિં વાસુદેવેતિ ચાહુઃ । ભો વાસુદેવેતિ નનૃતુઃ સર્વદૈવ ભો માધવેતિ નનૃતુશ્ચૈવ સર્વે ॥ ૩,૨૪.

મહાન લોકો કહે છે કે એ જ દેવ છે, અને એ માટે હરિને 'વાસુદેવ' કહે છે. 'હે વાસુદેવ!' એમ કહીને તેઓ હંમેશા નૃત્ય કરતા, અને એ જ રીતે બધા 'હે માધવ!' કહીને પણ આનંદથી નૃત્ય કરતા.

લક્ષ્મીપતે ચેતિ વદન્તિ સર્વે ધનીતિ શબ્દઃ સ્વાભિવાચી યતો હિ । અતોપ્યાર્યા માધવેતિ બ્રુવન્તિ લક્ષ્મીપતે પાહિ તથૈવ ભક્તાન્ ॥ ૩,૨૪.

બધા તેમને 'લક્ષ્મીપતિ' કહે છે, કેમ કે 'ધન' એ શબ્દ સાચે તો એમને જ સૂચવે છે. તેથી જ સજ્જન લોકો તેમને 'માધવ' કહી સંબોધે છે. હે લક્ષ્મીપતિ, એ જ રીતે તમારા ભક્તોને રક્ષા કરો.

તે વૈ બ્રુવન્તો નનૃતુશ્ચ જગ્મુર્વિષ્ણો સદાસ્માન્પરિપાહિ નિત્યમ્ । સર્વત્ર યસ્માદ્વિતતોસિ તસ્માદિત્યાદિનામાનિ ગૃણન્ત એવ । જગ્મુશ્ચ સર્વે દદૃશુશ્ચ તીર્થં ભક્ત્યોપેતાઃ શ્રીનિવાસં સ્મરન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

એ નામો ઉચ્ચારી અને નૃત્ય કરતા કરતા તેઓ આગળ વધ્યા, હંમેશા પ્રાર્થના કરતા, 'હે વિષ્ણુ, અમને સદા બચાવો.' કેમ કે તમે સર્વત્ર રહેલા છો, તેઓ આવા નામો જ પુનઃ પુનઃ કહેતા રહ્યા. બધા ત્યાં ગયા, તીર્થને જોયું અને ભક્તિથી ભરેલા શ્રીનિવાસને સ્મરણ કરતા રહ્યા.

કન્યોવાચ । કિં નામકં તીર્થમિદં મુનીન્દ્ર કિં કાર્યમત્ર પ્રવદાસ્માન્કૃતીશ । કસ્મૈ પ્રસન્નો ભગવાઞ્છ્રીનિવાસસ્ત્વસ્મિન્સુતીર્થં વદ વિસ્તરેણ ॥ ૩,૨૪.

કન્યાએ પૂછ્યું: હે મહાન મુનિ, આ તીર્થનું નામ શું છે અને અહીં શું કરવું જોઈએ? હે જ્ઞાનીઓના સ્વામી, અમને કહો. આ પવિત્ર સ્થાને શ્રીનિવાસ કયા માટે પ્રસન્ન થયા? કૃપા કરીને વિગતે સમજાવો.

જૈગીષવ્ય ઉવાચ । કન્યે શૃણુ ત્વં હ્યભવત્સુબુદ્ધિમાન્પ્રહ્રાદસંજ્ઞો હરિભક્તવર્યઃ । નિષ્કામબુદ્ધ્યા તુ યદા જગામ શેષાચલસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દ્રષ્ટુમ્ ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્યએ કહ્યું: હે કન્યા, સાંભળ. હરિના એક અત્યંત બુદ્ધિશાળી ભક્ત હતા, જેમનું નામ પ્રહલાદ હતું. તેમણે નિસ્વાર્થ ભાવથી શેષાચલ પર વસતા શ્રીનિવાસના દર્શન માટે યાત્રા કરી.

અસ્મિંસ્થલે દૈત્યકુમારકાન્પ્રતિ હરેશ્ચ તત્ત્વં પરિપૃષ્ટવાન્પ્રભુઃ । નૃસિંહરૂપં શ્રીનિવાસં ભજસ્વ સુદુર્લભં માનુષં જન્મ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

આ સ્થળે ભગવાને દૈત્યકુમારોને હરિના તત્ત્વ વિશે પૂછ્યું. હે કન્યા, નરસિંહરૂપ શ્રીનિવાસની ભક્તિ કર, કારણ કે માનવ જન્મ અત્યંત દુર્લભ છે.

તત્રાપિ વિષ્ણોર્નૃહરે સુતત્ત્વં સુદુર્લભં સુષ્ઠુ યાત્રા તથૈવ । યસ્યાં યાત્રાયાં યત્ર કુત્રાપિ દેશે હરેઃ કથા વર્તતે દૈત્યવર્યાઃ ॥ ૩,૨૪.

અહીં પણ વિષ્ણુનું નરસિંહરૂપનું સાચું તત્ત્વ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે, અને એ યાત્રા પણ દુર્લભ છે. જ્યાં જ્યાં આ યાત્રા થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દૈત્ય, ત્યાં હરિના કથા સાંભળવામાં આવે છે.

તત્ર સ્થલે હરિરાસ્તે સદૈવ યતો વ્યાપ્તઃ સર્વતો વૈ નૃસિંહઃ । એતચ્છ્રુત્વા દૈત્યકુમારકાસ્તે પ્રહ્લાદમૂચુર્ભક્તવર્યં હરેશ્ચ ॥ ૩,૨૪.

એ સ્થળે હરિ હંમેશા વિરાજે છે, કેમ કે નરસિંહ સર્વત્ર વ્યાપક છે. આ સાંભળીને દૈત્યકુમારો હરિના શ્રેષ્ઠ ભક્ત પ્રહલાદને બોલ્યા.

વ્યાપ્તો હરિશ્ચેત્કથમત્ર વૈ સખે ન દૃશ્યતે જલરૂપી નૃસિંહઃ । સ એવમુક્તો દાનવાનાં સુતૈશ્ચ તુષ્ટાવ વિષ્ણું પરમાદરેણ ॥ ૩,૨૪.

જો હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે, તો હે મિત્ર, અહીં જળરૂપ નરસિંહ કેમ દેખાતા નથી? દાનવોના પુત્રોએ આમ પૂછતાં, પ્રહલાદે પરમ શ્રદ્ધાથી વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી.

તવ સ્વરૂપં મમ દર્શયસ્વ સ્વયોગ્યરૂપં દાનવાનાં સુતાનામ્ । ઇતિ સ્તુતઃ શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ તસ્મિન્નન્તર્જલરૂપં સમાયાત્ ॥ ૩,૨૪.

તમારું સાચું સ્વરૂપ અમને દર્શાવો, જે દાનવોના પુત્રોને યોગ્ય હોય. આવી સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીનિવાસ, હરિ, ત્યાં જળમાં સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.