ગરુડપુરાણમ્

વિશ્વામિત્રો ભૃગુરૌર્વશ્ચ કુત્સો મરીચિરત્રિઃ પુલહઃ ક્રતુશ્ચ । શક્તિર્વસિષ્ઠો સૌતમીયો પુલસ્ત્યો ભારદ્વાજઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

વિશ્વામિત્ર, ભૃગુ, ઔર્વ, કુત્સ, મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, ક્રતુ, શક્તિ, વસિષ્ઠ, સૌતમિય, પુલસ્ત્ય અને ભારદ્વાજ—એ બધા શ્રીનિવાસના ભક્ત છે.

માન્ધાતા નહુષોંબરીષસગરૌ રાજા પૃથુર્હૈહયો ઇક્ષ્વાકુર્ભરતો યયાતિસુતલૌ ધર્મો વિકુક્ષિસ્તથા । ઉત્તાનશ્ચ બિભીષણો દશરથો હ્યેતે મહાજ્ઞાનિનઃ શ્રીમદ્વેઙ્કટનાયકસ્ય ચ ગુરોર્ભક્તાઃ સદા સંસ્મૃતાઃ ॥ ૩,૨૪.

માંધાતા, નહુષ, અંબરીષ, સગર, રાજા પૃથુ, હૈહય, ઇક્ષ્વાકુ, ભરત, યયાતિ, સુતલ, ધર્મ, વિકુક્ષિ, ઉત્તાન, વિભીષણ, દશરથ—આ બધા મહાજ્ઞાની શ્રી વેંકટનાયક અને તેમના ગુરુના હંમેશાં સ્મરણ કરાતા ભક્ત છે.

ભાગીરથી સમુદ્રશ્ચ યમુના ચ સરસ્વતી । ગોદાવરી નર્મદા ચ કૃષ્ણા ભીમરથી તથા ॥ ૩,૨૪.

ભાગીરથી, સમુદ્ર, યમુના, સરસ્વતી, ગોદાવરી, નર્મદા, કૃષ્ણા અને ભીમરથી પણ.

સરયૂફલ્ગુકાવેરીગણ્ડકી કપિલા સ્તથા । ઇત્યેતાશ્ચ હરેર્ભક્તાઃ સંતિ ચાત્રૈવ ભામિનિ ॥ ૩,૨૪.

સરયૂ, ફલ્ગુ, કાવેરી, ગંડકી, કપિલા—આ પણ અહીં, સુન્દરી, હરિના ભક્ત છે.

અભિપ્રાયં તત્ર વક્ષ્યે શૃણુ કન્યે મયા સતિ । યત્ર પ્રવર્તતે માર્ગે કથા વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ॥ ૩,૨૪.

હું એનો અર્થ સમજાવું છું, સાંભળ કન્યા, જ્યાં મહાન આત્મા વિષ્ણુની કથા કહેવામાં આવે છે.

વર્તન્તે વૈષ્ણવા યત્ર હરિતત્ત્વાર્થબોધકાઃ । તત્રૈવ ભક્તાઃ સર્વેપિ સંતિ વિષ્ણોસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૨૪.

જ્યાં વૈષ્ણવ લોકો હરિના તત્ત્વનો અર્થ સમજાવે છે, ત્યાં બધા વિષ્ણુભક્તો પણ હોય છે.

યે દેવયાત્રાં પરમાત્મચિન્તયા કુર્વન્તિ તે હરિભક્તાશ્ચ નાન્યે । યતો હરૌ પરમે વૈષ્ણવાનાં સર્વં નિષ્ઠામેતિ કૃત્યં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો પરમાત્માની ચિંતન સાથે દેવયાત્રા કરે છે, એજ હરિભક્ત છે, બીજાં નહીં; કેમ કે, ખગરાજ, વૈષ્ણવોના બધા કાર્યો અને ધ્યેય હરિમાં જ પૂર્ણ થાય છે.

શેષાચલં સમાસાદ્ય હ્યન્નવસ્ત્રાદિભૂષણમ્ । યો ન દદ્યાદભક્તઃ સ તતઃ કો નુ પરઃ પશુઃ ॥ ૩,૨૪.

શેષપર્વત પર પહોંચીને, જે ખોરાક, વસ્ત્ર કે આભૂષણ આપતો નથી, તે ભક્તિથી રહિત છે; એથી વધુ પશુ બીજો કોણ હોઈ શકે?

ભક્તા હરેઃ શ્રીનિવાસાચલે ચ ગઙ્ગાદિરૂપેણ ચ તત્રતત્ર । તિષ્ઠન્તિ સેવાર્થમુરુક્રમસ્ય તેષાં પૂજા નૈવ કાર્યા ચ દેવિ ॥ ૩,૨૪.

હરિના ભક્તો શ્રીનિવાસના પર્વત પર અને ગંગા વગેરે રૂપે વિવિધ સ્થળે મહાપુરુષ હરિની સેવા માટે ઊભા છે; એમની પૂજા કરવી જોઈએ નહીં, દેવી.

અભિપ્રાયં તત્ર વક્ષ્યે શૃણુ ત્વં તત્ર સ્થલે વસ્ત્રગન્ધાદિધૂપૈઃ । પુરાણોક્તા અપિ ભેદેન પૂજ્યા દૃષ્ટ્વા ચ તાન્વન્દયેત્પ્રાજ્ઞ એવ ॥ ૩,૨૪.

હું એનો અર્થ અહીં સમજાવું છું, સાંભળ; ત્યાં વસ્ત્ર, સુગંધ, ધૂપ વગેરેથી—even પુરાણોમાં ઉલ્લેખિત હોય, અલગ રીતે પૂજાતા હોય—જાણકાર વ્યક્તિએ તેમને જોઈને માન આપવો જોઈએ.

સદ્બ્રાહ્મણાન્વન્દયેત્પાદમૂલે હસ્તૌ ચ દ્વૌ સંપુટીકૃત્ય દેવિ । સાષ્ટાઙ્ગરુપં વન્દનં ચૈવ વિષ્ણોઃ કુર્યાત્તથા ગુરવે વિષ્ણુબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૪.

સારા બ્રાહ્મણોને પગે વંદન કરવું, બંને હાથ જોડીને, દેવી; વિષ્ણુને સાષ્ટાંગ દંડવત કરવી અને ગુરુને પણ વિષ્ણુ સમજી એ રીતે વંદન કરવું.

ગઙ્ગાદીનાં વન્દનં કાર્યમેવ સાષ્ટાઙ્ગં વૈ તુલસીનાં તથૈવ । અશ્વત્થાનાં નમનં કાર્યમેવ ગવાદીનાં નમનં માનસેન ॥ ૩,૨૪.

ગંગા અને અન્ય પવિત્ર નદીઓનું તથા તુલસીનું સાષ્ટાંગ વંદન કરવું જોઈએ. અશ્વત્થ વૃક્ષોને પણ નમવું જોઈએ અને ગાય વગેરે પ્રાણીઓનું મનથી નમન કરવું જોઈએ.

પૂજા સદા દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ કાર્યા ભક્ત્યા વૈષ્ણવૈરેવ નાન્યૈઃ । યે નામકા જ્ઞાનવન્તઃ સુભક્તાઃ સદૈવ કાર્યા વિષ્ણુપૂજા ચ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

દેવોના દેવ શ્રીવિષ્ણુની પૂજા હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક કરવી જોઈએ અને એ પૂજા વૈષ્ણવોએ જ કરવી, બીજાએ નહિ. જે લોકો ભગવાનના નામ ધરાવે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સાચા ભક્ત છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે કન્યા.

યે નામકા જ્ઞાનવન્તઃ સુભક્તાઃ સદૈવં કાર્યા વિષ્ણુપૂજા ચ કન્યે । યેનામકા વિષ્ણુભક્તાઃ સદૈવ પૂજા વિષ્ણોર્નૈવ કાર્યાત્ર દેવિ ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો ભગવાનના નામ ધરાવે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સાચા ભક્ત છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે કન્યા. જે વિષ્ણુભક્ત છે અને ભગવાનના નામ ધરાવે છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે દેવી, બીજાએ નહિ.

મોહાદ્યો વૈ પૂજયેદ્દેવદેવં મહાધર્માદ્યાતિ ચાન્ધં તમો વૈ । બ્રહ્માદિનામાનિ હરેર્હિ દેવીં વિષ્ણોઃ સ્વનામાનિ દદૌ દિવૌકસામ્ ॥ ૩,૨૪.

જે વ્યક્તિ મોહવશ ભગવાનની પૂજા કરે છે પણ મોટો અધર્મ માર્ગ અપનાવે છે, એ ઘોર અંધકારમાં જાય છે. હે દેવી, બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓને હરિએ પોતાનાં નામ આપ્યા છે અને વિષ્ણુએ સ્વર્ગવાસીઓને પોતાના નામ આપ્યા છે.

નાદાદ્ધીરઃ કેશવાદીનિ કન્યે સ્વકં પુરં પ્રવિહાયૈવ રાજા । એવં મયોક્તં કન્યકે સર્વમેતદેતત્પરં સમ્યગારોહણીયમ્ ॥ ૩,૨૪.

બુદ્ધિશાળી માણસે પોતાનું શહેર છોડીને કેશવ વગેરે નામ ક્યારેય ન અપનાવવું. હે કન્યા, મેં તને બધું સમજાવ્યું છે—આ સર્વોત્તમ ઉપદેશ યોગ્ય રીતે અપનાવવો જોઈએ.

ગોવિન્દ નારાયણ માધવેતિ યૂયં મયા સર્વમારાધિતવ્યમ્ । સર્વે મિલિત્વા પુનરેવં ખગેન્દ્ર સમારુહન્વૈઙ્કટાદ્રિં ગૃણન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

ગોવિંદ, નારાયણ, માધવ—આ બધા નામોથી તમે મારા સર્વ પ્રકારથી પૂજન કરવું. પછી બધા ભેગા મળીને, હે પંખીઓના રાજા, વૈકુંઠ પર્વત પર ગયા અને સ્તુતિ કરતા જતા રહ્યા.

હરેર્નામાન્યત્ર પૂર્વં ગૃણન્તસ્ત્વાસ્વાદયન્તઃ શ્રીનિવાસસ્ય નામ । દ્રષ્ટું સર્વે શ્રીનિવાસં તથૈવ કુર્વન્તસ્તે તલશબ્દં નદન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

હરિના નામો લેતા, શ્રીનિવાસના નામનો આનંદ માણતા, બધા શ્રીનિવાસને જોવા ગયા અને હાથ તાળી વગાડતા જતા રહ્યા.

ઇતિ કૃષ્ણવચઃ શ્રુત્વા તાર્ક્ષ્યઃ કૃષ્ણમુવાચહ કથમાસ્વાદનં ચક્રુરેતદ્વિસ્તીર્યમે વદ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ભો શ્રીનિવાસ તવ નામૈવ ચૈતન્નામ સ્વામી નનુ નામૈવ સ્વામી । યાં બ્રહ્માદ્યા આશ્રયન્તીત્તિ યસ્માત્તસ્માદ્રમા શ્રીરિતિ નામ ચાપ ॥ ૩,૨૪.

કૃષ્ણના આ વચન સાંભળીને તાક્ષ્યએ પુછ્યું: 'તેમણે આ આનંદ કેવી રીતે માણ્યો? મને વિગતે કહો.' શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'હે શ્રીનિવાસ, તું જ ભગવાનનું નામ છે; ભગવાનનું સાચું ઓળખાણ એના નામથી જ થાય છે. બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ તારો આશ્રય લે છે, એટલે તને રમા, શ્રી વગેરે નામ પણ મળ્યા છે.'

રમાશ્રયત્વાન્નિતરાં સર્વદા ચેત્યતો હરિઃ શ્રીનિવાસાભિધાનઃ । ભો શ્રીનિવાસેતિ તુ નર્તયન્તો રોમાઞ્ચમાત્રાસ્તલશબ્દકારિણઃ ॥ ૩,૨૪.

શ્રી હંમેશાં તારો આશ્રય લે છે, એટલે હરિને શ્રીનિવાસ કહે છે. હે શ્રીનિવાસ, તેઓ નૃત્ય કરતા, રોમાચંન અનુભવતા અને તાળી વગાડતા.

અદ્યૈવ પશ્યામ હરેસ્તવાસ્યં કદા વયં કૃત કૃત્યા ભવામઃ । ભોઃ કેશવાદ્યૈવ પદારવિન્દં સંદર્શયિત્વા સુદયાં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૪.

આજે જ હરિના મુખનું દર્શન કરીએ—ક્યારે આપણે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરીશું? હે કેશવ, આજે જ અમને તારા કમળ જેવા પગ દર્શા અને અમ પર દયાની વર્ષા કર.

બ્રહ્માણમાહુશ્ચ પુરાણમાહુઃ કશબ્દવાચ્યં સર્વલોકેશમાહુઃ । ઈશં ચાર્હં રુદ્રમિત્યેવ ચાહુસ્તત્પ્રેરકં સૃષ્ટિસંહારકાર્યે ॥ ૩,૨૪.

લોકો તેમને બ્રહ્મા કહે છે, પ્રાચીન પણ કહે છે, 'ક' શબ્દથી ઓળખાતા સર્વલોકના સ્વામી કહે છે; તેમને ઈશ્વર અને રુદ્ર પણ કહે છે, જે સર્જન અને વિનાશના કાર્યમાં પ્રેરક છે.

અતો હરિઃ કેશવનામધેયો ભોઃ કેશવેતિ ચ નર્તયન્તઃ । આનન્દવાપીં સંસ્ત્રવન્તોભિ જગ્મુર્નારાયણેતિ પ્રવદન્તો હિ જગ્મુઃ ॥ ૩,૨૪.

એટલે હરિને કેશવ નામે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ 'હે કેશવ' કહી નૃત્ય કરતા આનંદવાપી તરફ ગયા અને 'નારાયણ' ઉચ્ચારતા આગળ વધ્યા.

અતો દોષાસ્તદ્વિરુદ્ધા ગુણાશ્ચ નારાશ્ચ તેષામાશ્રયત્વાન્મુરારિઃ । નારાયણેતિ પ્રવદન્તીહ લોકે નારાનુબન્ધાત્સર્વમુક્તાઃ ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

હે પંખીઓના રાજા, ભગવાનના વિરોધી દોષો અને ગુણો તથા જે આત્માઓ ભગવાનનો આશ્રય લે છે, એ બધું મુરારી સાથે જોડાયેલું છે. આથી લોકો 'નારાયણ' કહે છે અને એના સંબંધથી બધા મુક્ત થાય છે.

નારાઃ પ્રોક્તા આશ્રયત્વાચ્ચ તેષામતોપિ નારાયણ એવ વીન્દ્ર । મુક્તાશ્ચ યે તુ પ્રપદંનુ જગ્મુરણ્ડોદકં યસ્ય કટાક્ષમાત્રાત્ ॥ ૩,૨૪.

જે આત્માઓ હંમેશાં ભગવાનનો આશ્રય લે છે, એથી તેમને નારાયણ કહે છે, હે પંખીઓના રાજા. જે મુક્ત થયા છે, તેઓ ભગવાનની કૃપાદૃષ્ટિથી તેના પરમ સ્થાન, અંડજલમાં પહોંચે છે.

યદુત્પન્નં તેન નારાઃ ખગેન્દ્ર તેષાં સદાપ્યાશ્રયત્વાચ્ચ વીન્દ્ર । નારાયણેતિ પ્રવદન્તીહ લોકે હ્યનન્તબ્રહ્માણ્ડવિસર્જકત્વાત્ ॥ ૩,૨૪.

હે પંખીઓના રાજા, જે આત્માઓ ભગવાનમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે, તેઓ હંમેશાં ભગવાનના આશ્રયમાં રહે છે. તેથી જગતમાં તેમને નારાયણ કહે છે, કારણ કે તેઓ અનંત બ્રહ્માંડોની રચના કરે છે.

એવં નનૃતુઃ પરિશંસયન્તો ગોવિન્દ નાન્યો હિ ન ચૈવ દર્શનમ્ । ગોશબ્દવાચ્યાસ્તુ સમસ્તવાચો ગોભિશ્ચ સર્વૈઃ પ્રતિપાદ્યતે યતઃ ॥ ૩,૨૪.

આ રીતે તેઓ ભગવાનની સ્તુતિ કરતાં નૃત્ય કરતા, 'ગોવિંદ જેવો બીજો કોઈ નથી, અને તારા દર્શન જેવું બીજું કંઈ નથી' એમ કહેતા. 'ગો' શબ્દથી બધા શબ્દો ઓળખાય છે અને ગાયોથી જ બધું સ્થાપિત થાય છે.

અતો હિ ગોવિન્દ ઇતિ સ્મૃતઃ સદા ભો વેદવેદ્યેતિ તથા ન નનૃતુઃ । આનન્દબાષ્પૈશ્ચ સમન્વિતા હિ હરે મુરારે તવ દર્શનં હિ ॥ ૩,૨૪.

એટલે ભગવાન હંમેશાં ગોવિંદ તરીકે સ્મરણ થાય છે અને વેદથી ઓળખાતા છે. તેઓ આનંદના આંસુઓથી ભીના થઈ, હે હરિ, હે મુરારી, તારા દર્શનથી નૃત્ય કરતા.

દેહિ પ્રભો વૈ તવદાસદાસાશ્ચતુર્દશે ભુવને સર્વદાપિ । યતસ્ત્વમેવં વસતીતિ વાસુશ્ચાત્રૈવ નિત્યં ક્રીડતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૪.

હે પ્રભુ, બધા ચૌદ લોકમાં તારા દાસો હંમેશાં રહે, એવી કૃપા કર. કેમ કે તું અહીં વસે છે અને વાસુ તરીકે હંમેશાં અહીં રમે છે.