ગરુડપુરાણમ્

કન્યોવાચ । જૈગીષવ્ય બ્રૂહિ મે કે ચ ભક્તા ભક્તિં કથં દર્શયામાસુરેતે । તેષાં હરિઃ શ્રીનિવાસો મહાત્મા ત્રાતા સદા ભક્તવર્ગે દયાલુઃ ॥ ૩,૨૪.

કન્યાએ કહ્યું: જયગીષવ્ય, મને કહો કે કોણ ભક્ત છે અને તેઓ કેવી રીતે ભક્તિ દર્શાવે છે? એવા ભક્તો માટે મહાત્મા શ્રીનિવાસ હરિ હંમેશા રક્ષક અને ભક્તવર્ગ પર દયાળુ છે.

જૈગીષવ્યસ્ત્વેવમુક્તો મહાત્મા ઉવાચ કન્યાં સંસ્મરન્ ભક્તવર્યઃ । જૈગીષવ્ય ઉવાચ । પ્રહાદાદ્યા શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ કૃત્વા નૃસિંહે ચોત્તમાં ભક્તિમેવ ॥ ૩,૨૪.

એવી રીતે પૂછાતા મહાત્મા જયગીષવ્યે શ્રેષ્ઠ ભક્તોને સ્મરણ કરીને કન્યાને કહ્યું: પ્રહલાદ અને બીજા શ્રીનિવાસના ભક્તો છે, જેમણે નૃસિંહમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તિ કરી.

અવાપ સામ્રાજ્યમનુત્તમં ચ જ્ઞાનં નૃસિંહાત્સમવાપ પશ્ચાત્ । પરાશરઃ શ્રીનિબાસસ્ય ભક્તો ભક્તિં કૃત્વા વ્યાસરૂપં હરિં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેણે શ્રેષ્ઠ સામ્રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને પછી નૃસિંહ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું. પરાશર શ્રીનિવાસના ભક્ત હતા, તેમણે ભક્તિ કરી અને હરિ વ્યાસરૂપે પ્રગટ થયા.

સ્તુત્વા તેન જ્ઞાનતત્ત્વં હ્યવાપ્ય જગામ મોક્ષં ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । યો નારદઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તો ભક્તિં કૃત્વા ગર્ભવાસે હરૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

તેમની સ્તુતિ કરીને, નારદે સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મુક્તિ પામી, તેમનું મન ભક્તિથી પરિપક્વ થયું હતું; શ્રીનિવાસના ભક્ત એવા નારદે તો ગર્ભમાં પણ હરિની ભક્તિ કરી હતી.

તયા ભક્ત્યા બ્રહ્મપુત્રત્વમાપ જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યા તેન મુક્તિં જગામ । યો હ્યંબરીષઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તઃ કૃત્વા ભક્તિં પરદેવ હરૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

એવી ભક્તિથી અંબરીષે બ્રહ્માનો પુત્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિ પામી; શ્રીનિવાસના ભક્ત એવા અંબરીષે પરમ દેવ હરિની ભક્તિ કરી હતી.

જપ્ત્વા જ્ઞાનં પ્રાપ્ય દુર્વાસકશ્ચાપ્યવાપ મોક્ષં તેન સંવર્ધિતાત્મા । મુચુકુન્દો વૈ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તો વૈરાગ્યતો ભક્તિદાર્ઢ્યં ચ કૃત્વા ॥ ૩,૨૪.

જાપ કરીને દુર્વાસાએ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મુક્તિ પણ પામી, તેમનું મન એથી પરિપક્વ થયું; મુચુકુંદ, શ્રીનિવાસના ભક્ત, વૈરાગ્યથી ભક્તિમાં દૃઢતા પામ્યા હતા.

તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રાપ્ય વિષ્ણોર્મહાત્મા હ્યવાપ મોક્ષં તેન સંવર્ધિતાત્મા । સ પુણ્ડરીકઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તઃ પિત્રાદિષ્ટો વિષ્ણુભક્તિં ચ કૃત્વા ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુનું સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને એ મહાન આત્માએ મુક્તિ પામી, તેમનું મન એથી પરિપક્વ થયું; એ પુંડરીક, શ્રીનિવાસના ભક્ત, પિતાએ અને અન્યોએ કહ્યુ તેમ વિષ્ણુની ભક્તિ કરતા હતા.

હરિપ્રાસાદાજ્જ્ઞાનમનુત્તમં ચાપ્યવાપ મોક્ષં ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ સરસ્વતી ચ જ્ઞાતવ્યાઃ સર્વે ઋજુયોગિનશ્ચ ॥ ૩,૨૪.

હરિની કૃપાથી તેમણે શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન અને મુક્તિ પામી, તેમનું મન ભક્તિથી પરિપક્વ થયું; બ્રહ્મા, વાયુ, સરસ્વતી અને બધા સારા યોગીઓ પણ આવાં જ છે.

અચ્છિન્નભક્તાશ્ચ સદા મુરારેર્ન કામ્યરક્તાઃ શુદ્ધરૂપા હિ તે ચ । ગિરીશનાગેશખગેશસંજ્ઞા દેવાઃ શુક્રારૌ ગુરુચન્દ્રેન્દુસૂર્યાઃ ॥ ૩,૨૪.

મુરારી પ્રત્યે સતત અખંડ ભક્તિ રાખનારા, ઇચ્છાઓથી રહિત, શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવનારા દેવતાઓ—ગિરિશ, નાગેશ, ખગેશ, શુક્ર, અરૌ, ગુરુ, ચંદ્ર, ઇંદુ અને સૂર્ય—એ બધા છે.

જલેશોગ્નિર્મનુધર્મૌ કુબેરઃ વિઘ્નેશનાસત્યમરુદ્ગણાશ્ચ । પર્જન્યમિત્રાદય એવ સર્વે સદા હ્યેતે શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

જલેશ, અગ્નિ, મનુ, ધર્મ, કુબેર, વિઘ્નેશ, નાસત્ય, મરુતગણ, પર્જન્ય, મિત્ર અને બીજા બધા હંમેશાં શ્રીનિવાસના ભક્ત છે.

વિશ્વામિત્રો ભૃગુરૌર્વશ્ચ કુત્સો મરીચિરત્રિઃ પુલહઃ ક્રતુશ્ચ । શક્તિર્વસિષ્ઠો સૌતમીયો પુલસ્ત્યો ભારદ્વાજઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

વિશ્વામિત્ર, ભૃગુ, ઔર્વ, કુત્સ, મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, ક્રતુ, શક્તિ, વસિષ્ઠ, સૌતમિય, પુલસ્ત્ય અને ભારદ્વાજ—એ બધા શ્રીનિવાસના ભક્ત છે.

માન્ધાતા નહુષોંબરીષસગરૌ રાજા પૃથુર્હૈહયો ઇક્ષ્વાકુર્ભરતો યયાતિસુતલૌ ધર્મો વિકુક્ષિસ્તથા । ઉત્તાનશ્ચ બિભીષણો દશરથો હ્યેતે મહાજ્ઞાનિનઃ શ્રીમદ્વેઙ્કટનાયકસ્ય ચ ગુરોર્ભક્તાઃ સદા સંસ્મૃતાઃ ॥ ૩,૨૪.

માંધાતા, નહુષ, અંબરીષ, સગર, રાજા પૃથુ, હૈહય, ઇક્ષ્વાકુ, ભરત, યયાતિ, સુતલ, ધર્મ, વિકુક્ષિ, ઉત્તાન, વિભીષણ, દશરથ—આ બધા મહાજ્ઞાની શ્રી વેંકટનાયક અને તેમના ગુરુના હંમેશાં સ્મરણ કરાતા ભક્ત છે.

ભાગીરથી સમુદ્રશ્ચ યમુના ચ સરસ્વતી । ગોદાવરી નર્મદા ચ કૃષ્ણા ભીમરથી તથા ॥ ૩,૨૪.

ભાગીરથી, સમુદ્ર, યમુના, સરસ્વતી, ગોદાવરી, નર્મદા, કૃષ્ણા અને ભીમરથી પણ.

સરયૂફલ્ગુકાવેરીગણ્ડકી કપિલા સ્તથા । ઇત્યેતાશ્ચ હરેર્ભક્તાઃ સંતિ ચાત્રૈવ ભામિનિ ॥ ૩,૨૪.

સરયૂ, ફલ્ગુ, કાવેરી, ગંડકી, કપિલા—આ પણ અહીં, સુન્દરી, હરિના ભક્ત છે.

અભિપ્રાયં તત્ર વક્ષ્યે શૃણુ કન્યે મયા સતિ । યત્ર પ્રવર્તતે માર્ગે કથા વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ॥ ૩,૨૪.

હું એનો અર્થ સમજાવું છું, સાંભળ કન્યા, જ્યાં મહાન આત્મા વિષ્ણુની કથા કહેવામાં આવે છે.

વર્તન્તે વૈષ્ણવા યત્ર હરિતત્ત્વાર્થબોધકાઃ । તત્રૈવ ભક્તાઃ સર્વેપિ સંતિ વિષ્ણોસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૨૪.

જ્યાં વૈષ્ણવ લોકો હરિના તત્ત્વનો અર્થ સમજાવે છે, ત્યાં બધા વિષ્ણુભક્તો પણ હોય છે.

યે દેવયાત્રાં પરમાત્મચિન્તયા કુર્વન્તિ તે હરિભક્તાશ્ચ નાન્યે । યતો હરૌ પરમે વૈષ્ણવાનાં સર્વં નિષ્ઠામેતિ કૃત્યં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો પરમાત્માની ચિંતન સાથે દેવયાત્રા કરે છે, એજ હરિભક્ત છે, બીજાં નહીં; કેમ કે, ખગરાજ, વૈષ્ણવોના બધા કાર્યો અને ધ્યેય હરિમાં જ પૂર્ણ થાય છે.

શેષાચલં સમાસાદ્ય હ્યન્નવસ્ત્રાદિભૂષણમ્ । યો ન દદ્યાદભક્તઃ સ તતઃ કો નુ પરઃ પશુઃ ॥ ૩,૨૪.

શેષપર્વત પર પહોંચીને, જે ખોરાક, વસ્ત્ર કે આભૂષણ આપતો નથી, તે ભક્તિથી રહિત છે; એથી વધુ પશુ બીજો કોણ હોઈ શકે?

ભક્તા હરેઃ શ્રીનિવાસાચલે ચ ગઙ્ગાદિરૂપેણ ચ તત્રતત્ર । તિષ્ઠન્તિ સેવાર્થમુરુક્રમસ્ય તેષાં પૂજા નૈવ કાર્યા ચ દેવિ ॥ ૩,૨૪.

હરિના ભક્તો શ્રીનિવાસના પર્વત પર અને ગંગા વગેરે રૂપે વિવિધ સ્થળે મહાપુરુષ હરિની સેવા માટે ઊભા છે; એમની પૂજા કરવી જોઈએ નહીં, દેવી.

અભિપ્રાયં તત્ર વક્ષ્યે શૃણુ ત્વં તત્ર સ્થલે વસ્ત્રગન્ધાદિધૂપૈઃ । પુરાણોક્તા અપિ ભેદેન પૂજ્યા દૃષ્ટ્વા ચ તાન્વન્દયેત્પ્રાજ્ઞ એવ ॥ ૩,૨૪.

હું એનો અર્થ અહીં સમજાવું છું, સાંભળ; ત્યાં વસ્ત્ર, સુગંધ, ધૂપ વગેરેથી—even પુરાણોમાં ઉલ્લેખિત હોય, અલગ રીતે પૂજાતા હોય—જાણકાર વ્યક્તિએ તેમને જોઈને માન આપવો જોઈએ.

સદ્બ્રાહ્મણાન્વન્દયેત્પાદમૂલે હસ્તૌ ચ દ્વૌ સંપુટીકૃત્ય દેવિ । સાષ્ટાઙ્ગરુપં વન્દનં ચૈવ વિષ્ણોઃ કુર્યાત્તથા ગુરવે વિષ્ણુબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૪.

સારા બ્રાહ્મણોને પગે વંદન કરવું, બંને હાથ જોડીને, દેવી; વિષ્ણુને સાષ્ટાંગ દંડવત કરવી અને ગુરુને પણ વિષ્ણુ સમજી એ રીતે વંદન કરવું.

ગઙ્ગાદીનાં વન્દનં કાર્યમેવ સાષ્ટાઙ્ગં વૈ તુલસીનાં તથૈવ । અશ્વત્થાનાં નમનં કાર્યમેવ ગવાદીનાં નમનં માનસેન ॥ ૩,૨૪.

ગંગા અને અન્ય પવિત્ર નદીઓનું તથા તુલસીનું સાષ્ટાંગ વંદન કરવું જોઈએ. અશ્વત્થ વૃક્ષોને પણ નમવું જોઈએ અને ગાય વગેરે પ્રાણીઓનું મનથી નમન કરવું જોઈએ.

પૂજા સદા દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ કાર્યા ભક્ત્યા વૈષ્ણવૈરેવ નાન્યૈઃ । યે નામકા જ્ઞાનવન્તઃ સુભક્તાઃ સદૈવ કાર્યા વિષ્ણુપૂજા ચ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

દેવોના દેવ શ્રીવિષ્ણુની પૂજા હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક કરવી જોઈએ અને એ પૂજા વૈષ્ણવોએ જ કરવી, બીજાએ નહિ. જે લોકો ભગવાનના નામ ધરાવે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સાચા ભક્ત છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે કન્યા.

યે નામકા જ્ઞાનવન્તઃ સુભક્તાઃ સદૈવં કાર્યા વિષ્ણુપૂજા ચ કન્યે । યેનામકા વિષ્ણુભક્તાઃ સદૈવ પૂજા વિષ્ણોર્નૈવ કાર્યાત્ર દેવિ ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો ભગવાનના નામ ધરાવે છે, જ્ઞાનવાન છે અને સાચા ભક્ત છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે કન્યા. જે વિષ્ણુભક્ત છે અને ભગવાનના નામ ધરાવે છે, એમણે હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી, હે દેવી, બીજાએ નહિ.

મોહાદ્યો વૈ પૂજયેદ્દેવદેવં મહાધર્માદ્યાતિ ચાન્ધં તમો વૈ । બ્રહ્માદિનામાનિ હરેર્હિ દેવીં વિષ્ણોઃ સ્વનામાનિ દદૌ દિવૌકસામ્ ॥ ૩,૨૪.

જે વ્યક્તિ મોહવશ ભગવાનની પૂજા કરે છે પણ મોટો અધર્મ માર્ગ અપનાવે છે, એ ઘોર અંધકારમાં જાય છે. હે દેવી, બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓને હરિએ પોતાનાં નામ આપ્યા છે અને વિષ્ણુએ સ્વર્ગવાસીઓને પોતાના નામ આપ્યા છે.

નાદાદ્ધીરઃ કેશવાદીનિ કન્યે સ્વકં પુરં પ્રવિહાયૈવ રાજા । એવં મયોક્તં કન્યકે સર્વમેતદેતત્પરં સમ્યગારોહણીયમ્ ॥ ૩,૨૪.

બુદ્ધિશાળી માણસે પોતાનું શહેર છોડીને કેશવ વગેરે નામ ક્યારેય ન અપનાવવું. હે કન્યા, મેં તને બધું સમજાવ્યું છે—આ સર્વોત્તમ ઉપદેશ યોગ્ય રીતે અપનાવવો જોઈએ.

ગોવિન્દ નારાયણ માધવેતિ યૂયં મયા સર્વમારાધિતવ્યમ્ । સર્વે મિલિત્વા પુનરેવં ખગેન્દ્ર સમારુહન્વૈઙ્કટાદ્રિં ગૃણન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

ગોવિંદ, નારાયણ, માધવ—આ બધા નામોથી તમે મારા સર્વ પ્રકારથી પૂજન કરવું. પછી બધા ભેગા મળીને, હે પંખીઓના રાજા, વૈકુંઠ પર્વત પર ગયા અને સ્તુતિ કરતા જતા રહ્યા.

હરેર્નામાન્યત્ર પૂર્વં ગૃણન્તસ્ત્વાસ્વાદયન્તઃ શ્રીનિવાસસ્ય નામ । દ્રષ્ટું સર્વે શ્રીનિવાસં તથૈવ કુર્વન્તસ્તે તલશબ્દં નદન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

હરિના નામો લેતા, શ્રીનિવાસના નામનો આનંદ માણતા, બધા શ્રીનિવાસને જોવા ગયા અને હાથ તાળી વગાડતા જતા રહ્યા.

ઇતિ કૃષ્ણવચઃ શ્રુત્વા તાર્ક્ષ્યઃ કૃષ્ણમુવાચહ કથમાસ્વાદનં ચક્રુરેતદ્વિસ્તીર્યમે વદ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ભો શ્રીનિવાસ તવ નામૈવ ચૈતન્નામ સ્વામી નનુ નામૈવ સ્વામી । યાં બ્રહ્માદ્યા આશ્રયન્તીત્તિ યસ્માત્તસ્માદ્રમા શ્રીરિતિ નામ ચાપ ॥ ૩,૨૪.

કૃષ્ણના આ વચન સાંભળીને તાક્ષ્યએ પુછ્યું: 'તેમણે આ આનંદ કેવી રીતે માણ્યો? મને વિગતે કહો.' શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'હે શ્રીનિવાસ, તું જ ભગવાનનું નામ છે; ભગવાનનું સાચું ઓળખાણ એના નામથી જ થાય છે. બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ તારો આશ્રય લે છે, એટલે તને રમા, શ્રી વગેરે નામ પણ મળ્યા છે.'