ગરુડપુરાણમ્

નક્ષત્રવદ્દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ સદા ઋષીણામપરોક્ષો હરિસ્તુ । સ સૂર્યવદ્દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ સંસારિણાં વેઙ્કટેશઃ ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસ ઋષિઓને હંમેશા તારાની જેમ દેખાય છે; હરિ તેમને સ્પષ્ટ દેખાય છે. સંસારમાં ફસાયેલા લોકોને શ્રીનિવાસ સૂર્યની જેમ દેખાય છે, હે ખગરાજ.

સંદોહવદ્દૃશ્યતે વૈ પ્રકાશો મિથ્યાવતાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ । પાષાણવન્નૈલ્યરૂપપ્રકાશઃ શિલામાત્રે દૃષ્યતે વૈ કલૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

મિથ્યા અવતારોએ શ્રીનિવાસને પ્રકાશના ઝુંડ જેવો જુએ છે. કળીયુગમાં શ્રીનિવાસ પથ્થર જેવો જ દેખાય છે, માત્ર શિલારૂપમાં જ perceivable છે.

નૃણાં સર્વેષાં શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ કલૌ સ્વરૂપં શ્રીનિવાસસ્ય દેવી । ન માનુષાઃ પ્રવિજાનન્તિ સર્વે યતઃ કલૌ તામસા રાજસાસ્તુ ॥ ૩,૨૪.

હે દેવી, કળીયુગમાં શ્રીનિવાસ હરિ સર્વ મનુષ્યો માટે હાજર છે, પણ તેનું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ઓળખી શકતું નથી. કારણ કે કળીયુગમાં બધામાં તામસિક અને રાજસિક ગુણો વધારે છે.

તત્સંગિનઃ સાત્ત્વિકાઃ કેચિદેવ હ્યતો ભક્તા દુર્લભા વૈ કલૌ ચ । યે દૃશ્યન્તે ભક્તવત્તે ન ભક્તાઃ શિશ્રોદરયોર્ભરણે ચૈવ સક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

માત્ર થોડાક જ સત્ત્વગુણી અને ભગવાન સાથે જોડાયેલા લોકો સાચા ભક્ત છે; તેથી કળીયુગમાં સાચા ભક્તો દુર્લભ છે. જે ભક્ત દેખાય છે, તેઓ ખરેખર ભક્ત નથી, પણ સંતાન અને પોતાના પેટની જ ચિંતા કરે છે.

કુર્વન્તિ યાત્રાં ચ તદર્થમેવ ભક્તિજ્ઞાનં દુર્લભં વૈ કલૌ ચ । ભક્તા યે વૈ ન વિરક્તાઃ સદૈવ તેષાં હરેર્દર્શનં દુર્લભં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેઓ યાત્રા પણ પોતાના સ્વાર્થ માટે જ કરે છે; કળીયુગમાં ભક્તિ અને જ્ઞાન દુર્લભ છે. જે ભક્ત છે પણ વિરક્ત નથી, તેમને હરિનું દર્શન હંમેશા દુર્લભ રહે છે.

ભક્તસ્વરૂપં તવ વક્ષ્યે ખગેન્દ્ર યો જ્ઞાનપૂર્ણઃ પરમે સ્નિગ્ધ એવ । ન ચ દ્વેષૈર્બન્ધુરો ભક્તિયુક્તસ્તવ દ્વેષાઞ્છૃણુ વક્ષ્યે ચ સમ્યક્ ॥ ૩,૨૪.

હે ખગરાજ, હવે હું તને ભક્તનું સ્વરૂપ કહું: જે જ્ઞાનથી ભરપૂર અને ખૂબ પ્રેમાળ હોય, દ્વેષથી મુક્ત અને ભક્તિથી યુક્ત હોય. હવે દ્વેષનું સ્વરૂપ પણ હું સમજાવું છું, સાંભળ.

જીવાભિદા હરિણાપ્રાકૃતેન સ્વતન્ત્રેણ હ્યસ્વતન્ત્રસ્ય નિત્યમ્ । જ્ઞાનાનન્દૈઃ પરિપૂર્ણે હરૌ ચ ગુણૈરપૂર્ણો હરિરિત્યેવ ચિન્તા ॥ ૩,૨૪.

જીવ હંમેશા પરાધીન છે, જયારે હરિ સ્વતંત્ર અને અપ્રાકૃત છે. હરિ જ્ઞાન અને આનંદથી પૂર્ણ છે, પણ જો એમ વિચારવામાં આવે કે હરિ ગુણોમાં અધૂરો છે, તો એ ખોટું છે.

શ્રીબ્રહ્મરુદ્રાદિદિવૌકસાં સદા તથા દ્વિજાનાં સંમાનાયાશ્ચ ચિન્તા । વિષ્ણોઃ સકાશાદ્બ્રહ્મરુદ્રાદિકાનાં સદાધિક્યાલોચનં દ્વેષ એવ ॥ ૩,૨૪.

બ્રહ્મા, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તથા દ્વિજોના સન્માનની ચિંતા હંમેશા રહે છે. પણ વિષ્ણુના દ્રષ્ટિકોણથી બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેની મહાનતાનું સતત વિચારવું એ દ્વેષ કહેવાય છે.

વિષ્ણોર્ભદ્રે હસ્તપાદાદિકાનાં ભેદજ્ઞાનં દ્વેષમાહુર્મહાન્તઃ । અવતારાણા છેદભેદાદિકં ચ તથોચ્યતે મરણસ્યાપિ ચિન્તા ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુના હાથ-પગ વગેરેમાં ભેદજ્ઞાન રાખવું મહાન લોકો દ્વેષ કહે છે. એ જ રીતે, તેના અવતારોમાં ભેદ કે વિભાજન કરવું અને ભગવાનના મૃત્યુનો વિચાર કરવો પણ દ્વેષ કહેવાય છે.

તદ્ભક્તાનાં દ્વેષણં ચાહુરાર્યાસ્તદ્વાક્યાનાં દૂષણં દ્વેષ એવ । નચ દ્વેષૈઃ સંયુતા યે ચ લોકે કન્યે દૃશ્યન્તે ન તુ ભક્તાઃ કદાચિત્ ॥ ૩,૨૪.

ભગવાનના ભક્તો પ્રત્યે દ્વેષ રાખવું અને તેમના વચનોની નિંદા કરવી એ પણ દ્વેષ છે, એમ મહાન લોકો કહે છે. હે કન્યા, જે લોકો દ્વેષથી ભરેલા હોય, તેઓ ક્યારેય સાચા ભક્ત નથી.

કન્યોવાચ । જૈગીષવ્ય બ્રૂહિ મે કે ચ ભક્તા ભક્તિં કથં દર્શયામાસુરેતે । તેષાં હરિઃ શ્રીનિવાસો મહાત્મા ત્રાતા સદા ભક્તવર્ગે દયાલુઃ ॥ ૩,૨૪.

કન્યાએ કહ્યું: જયગીષવ્ય, મને કહો કે કોણ ભક્ત છે અને તેઓ કેવી રીતે ભક્તિ દર્શાવે છે? એવા ભક્તો માટે મહાત્મા શ્રીનિવાસ હરિ હંમેશા રક્ષક અને ભક્તવર્ગ પર દયાળુ છે.

જૈગીષવ્યસ્ત્વેવમુક્તો મહાત્મા ઉવાચ કન્યાં સંસ્મરન્ ભક્તવર્યઃ । જૈગીષવ્ય ઉવાચ । પ્રહાદાદ્યા શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ કૃત્વા નૃસિંહે ચોત્તમાં ભક્તિમેવ ॥ ૩,૨૪.

એવી રીતે પૂછાતા મહાત્મા જયગીષવ્યે શ્રેષ્ઠ ભક્તોને સ્મરણ કરીને કન્યાને કહ્યું: પ્રહલાદ અને બીજા શ્રીનિવાસના ભક્તો છે, જેમણે નૃસિંહમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તિ કરી.

અવાપ સામ્રાજ્યમનુત્તમં ચ જ્ઞાનં નૃસિંહાત્સમવાપ પશ્ચાત્ । પરાશરઃ શ્રીનિબાસસ્ય ભક્તો ભક્તિં કૃત્વા વ્યાસરૂપં હરિં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેણે શ્રેષ્ઠ સામ્રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને પછી નૃસિંહ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું. પરાશર શ્રીનિવાસના ભક્ત હતા, તેમણે ભક્તિ કરી અને હરિ વ્યાસરૂપે પ્રગટ થયા.

સ્તુત્વા તેન જ્ઞાનતત્ત્વં હ્યવાપ્ય જગામ મોક્ષં ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । યો નારદઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તો ભક્તિં કૃત્વા ગર્ભવાસે હરૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

તેમની સ્તુતિ કરીને, નારદે સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મુક્તિ પામી, તેમનું મન ભક્તિથી પરિપક્વ થયું હતું; શ્રીનિવાસના ભક્ત એવા નારદે તો ગર્ભમાં પણ હરિની ભક્તિ કરી હતી.

તયા ભક્ત્યા બ્રહ્મપુત્રત્વમાપ જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યા તેન મુક્તિં જગામ । યો હ્યંબરીષઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તઃ કૃત્વા ભક્તિં પરદેવ હરૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

એવી ભક્તિથી અંબરીષે બ્રહ્માનો પુત્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિ પામી; શ્રીનિવાસના ભક્ત એવા અંબરીષે પરમ દેવ હરિની ભક્તિ કરી હતી.

જપ્ત્વા જ્ઞાનં પ્રાપ્ય દુર્વાસકશ્ચાપ્યવાપ મોક્ષં તેન સંવર્ધિતાત્મા । મુચુકુન્દો વૈ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તો વૈરાગ્યતો ભક્તિદાર્ઢ્યં ચ કૃત્વા ॥ ૩,૨૪.

જાપ કરીને દુર્વાસાએ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મુક્તિ પણ પામી, તેમનું મન એથી પરિપક્વ થયું; મુચુકુંદ, શ્રીનિવાસના ભક્ત, વૈરાગ્યથી ભક્તિમાં દૃઢતા પામ્યા હતા.

તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રાપ્ય વિષ્ણોર્મહાત્મા હ્યવાપ મોક્ષં તેન સંવર્ધિતાત્મા । સ પુણ્ડરીકઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તઃ પિત્રાદિષ્ટો વિષ્ણુભક્તિં ચ કૃત્વા ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુનું સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને એ મહાન આત્માએ મુક્તિ પામી, તેમનું મન એથી પરિપક્વ થયું; એ પુંડરીક, શ્રીનિવાસના ભક્ત, પિતાએ અને અન્યોએ કહ્યુ તેમ વિષ્ણુની ભક્તિ કરતા હતા.

હરિપ્રાસાદાજ્જ્ઞાનમનુત્તમં ચાપ્યવાપ મોક્ષં ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ સરસ્વતી ચ જ્ઞાતવ્યાઃ સર્વે ઋજુયોગિનશ્ચ ॥ ૩,૨૪.

હરિની કૃપાથી તેમણે શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન અને મુક્તિ પામી, તેમનું મન ભક્તિથી પરિપક્વ થયું; બ્રહ્મા, વાયુ, સરસ્વતી અને બધા સારા યોગીઓ પણ આવાં જ છે.

અચ્છિન્નભક્તાશ્ચ સદા મુરારેર્ન કામ્યરક્તાઃ શુદ્ધરૂપા હિ તે ચ । ગિરીશનાગેશખગેશસંજ્ઞા દેવાઃ શુક્રારૌ ગુરુચન્દ્રેન્દુસૂર્યાઃ ॥ ૩,૨૪.

મુરારી પ્રત્યે સતત અખંડ ભક્તિ રાખનારા, ઇચ્છાઓથી રહિત, શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવનારા દેવતાઓ—ગિરિશ, નાગેશ, ખગેશ, શુક્ર, અરૌ, ગુરુ, ચંદ્ર, ઇંદુ અને સૂર્ય—એ બધા છે.

જલેશોગ્નિર્મનુધર્મૌ કુબેરઃ વિઘ્નેશનાસત્યમરુદ્ગણાશ્ચ । પર્જન્યમિત્રાદય એવ સર્વે સદા હ્યેતે શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

જલેશ, અગ્નિ, મનુ, ધર્મ, કુબેર, વિઘ્નેશ, નાસત્ય, મરુતગણ, પર્જન્ય, મિત્ર અને બીજા બધા હંમેશાં શ્રીનિવાસના ભક્ત છે.

વિશ્વામિત્રો ભૃગુરૌર્વશ્ચ કુત્સો મરીચિરત્રિઃ પુલહઃ ક્રતુશ્ચ । શક્તિર્વસિષ્ઠો સૌતમીયો પુલસ્ત્યો ભારદ્વાજઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

વિશ્વામિત્ર, ભૃગુ, ઔર્વ, કુત્સ, મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, ક્રતુ, શક્તિ, વસિષ્ઠ, સૌતમિય, પુલસ્ત્ય અને ભારદ્વાજ—એ બધા શ્રીનિવાસના ભક્ત છે.

માન્ધાતા નહુષોંબરીષસગરૌ રાજા પૃથુર્હૈહયો ઇક્ષ્વાકુર્ભરતો યયાતિસુતલૌ ધર્મો વિકુક્ષિસ્તથા । ઉત્તાનશ્ચ બિભીષણો દશરથો હ્યેતે મહાજ્ઞાનિનઃ શ્રીમદ્વેઙ્કટનાયકસ્ય ચ ગુરોર્ભક્તાઃ સદા સંસ્મૃતાઃ ॥ ૩,૨૪.

માંધાતા, નહુષ, અંબરીષ, સગર, રાજા પૃથુ, હૈહય, ઇક્ષ્વાકુ, ભરત, યયાતિ, સુતલ, ધર્મ, વિકુક્ષિ, ઉત્તાન, વિભીષણ, દશરથ—આ બધા મહાજ્ઞાની શ્રી વેંકટનાયક અને તેમના ગુરુના હંમેશાં સ્મરણ કરાતા ભક્ત છે.

ભાગીરથી સમુદ્રશ્ચ યમુના ચ સરસ્વતી । ગોદાવરી નર્મદા ચ કૃષ્ણા ભીમરથી તથા ॥ ૩,૨૪.

ભાગીરથી, સમુદ્ર, યમુના, સરસ્વતી, ગોદાવરી, નર્મદા, કૃષ્ણા અને ભીમરથી પણ.

સરયૂફલ્ગુકાવેરીગણ્ડકી કપિલા સ્તથા । ઇત્યેતાશ્ચ હરેર્ભક્તાઃ સંતિ ચાત્રૈવ ભામિનિ ॥ ૩,૨૪.

સરયૂ, ફલ્ગુ, કાવેરી, ગંડકી, કપિલા—આ પણ અહીં, સુન્દરી, હરિના ભક્ત છે.

અભિપ્રાયં તત્ર વક્ષ્યે શૃણુ કન્યે મયા સતિ । યત્ર પ્રવર્તતે માર્ગે કથા વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ॥ ૩,૨૪.

હું એનો અર્થ સમજાવું છું, સાંભળ કન્યા, જ્યાં મહાન આત્મા વિષ્ણુની કથા કહેવામાં આવે છે.

વર્તન્તે વૈષ્ણવા યત્ર હરિતત્ત્વાર્થબોધકાઃ । તત્રૈવ ભક્તાઃ સર્વેપિ સંતિ વિષ્ણોસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૨૪.

જ્યાં વૈષ્ણવ લોકો હરિના તત્ત્વનો અર્થ સમજાવે છે, ત્યાં બધા વિષ્ણુભક્તો પણ હોય છે.

યે દેવયાત્રાં પરમાત્મચિન્તયા કુર્વન્તિ તે હરિભક્તાશ્ચ નાન્યે । યતો હરૌ પરમે વૈષ્ણવાનાં સર્વં નિષ્ઠામેતિ કૃત્યં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો પરમાત્માની ચિંતન સાથે દેવયાત્રા કરે છે, એજ હરિભક્ત છે, બીજાં નહીં; કેમ કે, ખગરાજ, વૈષ્ણવોના બધા કાર્યો અને ધ્યેય હરિમાં જ પૂર્ણ થાય છે.

શેષાચલં સમાસાદ્ય હ્યન્નવસ્ત્રાદિભૂષણમ્ । યો ન દદ્યાદભક્તઃ સ તતઃ કો નુ પરઃ પશુઃ ॥ ૩,૨૪.

શેષપર્વત પર પહોંચીને, જે ખોરાક, વસ્ત્ર કે આભૂષણ આપતો નથી, તે ભક્તિથી રહિત છે; એથી વધુ પશુ બીજો કોણ હોઈ શકે?

ભક્તા હરેઃ શ્રીનિવાસાચલે ચ ગઙ્ગાદિરૂપેણ ચ તત્રતત્ર । તિષ્ઠન્તિ સેવાર્થમુરુક્રમસ્ય તેષાં પૂજા નૈવ કાર્યા ચ દેવિ ॥ ૩,૨૪.

હરિના ભક્તો શ્રીનિવાસના પર્વત પર અને ગંગા વગેરે રૂપે વિવિધ સ્થળે મહાપુરુષ હરિની સેવા માટે ઊભા છે; એમની પૂજા કરવી જોઈએ નહીં, દેવી.