ગરુડપુરાણમ્

જૈગીષવ્યાદ્ગુરુપાદાત્સુભક્ત્યા સુશ્રાવ તત્ત્વં વેઙ્કટાદ્રેશ્ચ સર્વમ્ ॥ ૩,૨૩.

જૈગીષવ્ય ગુરુના ચરણોમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક બેઠી રહીને, તેણે વેંકટાદ્રિનું સર્વ તત્વ સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૪ જૈગીષવ્ય ઉવાચ । કન્યે શૃણુ ત્વં વેઙ્કટાખ્યાચલસ્ય સ્મેરાનનાં પુણ્યમાંરોહણેઽસ્ય । શ્રીગીતાયાઃ પઠનં ચૈવ કુર્વન્નારોહણં કુરુતે સર્વલોકઃ ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્ય બોલ્યા: કન્યા, તું વેંકટા નામના પર્વત પર સ્મિત સાથે ચડવાની પુણ્યકથા સાંભળ. શ્રીગીતાનું પઠન કરતા ચડવાથી સર્વ લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.

પદેપદે શ્રીનિવાસશ્ચ દેવસ્ત્વલં હ્યલં પ્રીયતે ભક્તવર્ગઃ । તં પ્રીણયન્મોક્ષમાયાન્તિ સર્વે હરૌ તુષ્ટે કિમલભ્યં ચ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

દરેક પગલાંએ શ્રીનિવાસ ભગવાન ભક્તો પર ખૂબ પ્રસન્ન થાય છે. જેને પ્રસન્ન કરી શકાય, તે સૌને મોક્ષ મળે છે; હરિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે કશું અપ્રાપ્ય રહેતું નથી, કન્યા.

સોપાનદેશે યઃ પુરાણં શૃણોતિ તદા કૃતા સર્વતીર્થાદિયાત્રા । તદા દિવા પ્રસ્તુવન્તીહ માર્ગે સદા હરિં શ્રીનિવાસં ગુરું ચ ॥ ૩,૨૪.

જે પદપદ પર પુરાણ સાંભળે છે, એણે બધાં તીર્થયાત્રાનું ફળ મેળવી લીધું. દિવસ દરમિયાન માર્ગમાં હંમેશાં હરિ, શ્રીનિવાસ અને ગુરુની સ્તુતિ કરવી.

સોપાનાનાં મહિમાનં ચ શ્રુત્વા શાલગ્રામં સ્થાપયિત્વા ચ તત્ર । નમસ્કૃત્વા પુનરેવાપિ સા તુ સોપાનાનિ ત્વારુરોહાથ સાધ્વી ॥ ૩,૨૪.

સોપાનની મહિમા સાંભળી અને ત્યાં શાલગ્રામ મૂકી, ફરી નમસ્કાર કરીને એ સાધ્વીએ પગથિયાં ચઢ્યા.

સોપાનાનાં વીન્દ્ર ચારોહણેન ત્વવૈષ્ણવાનાં હરિતોષો ન ચૈવ । તેનૈવ તેષાં સાધનં ભૂય એવ તમસ્યન્ધે પાતયિતું ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

હે ખગરાજ, વૈષ્ણવ મંદિરોની સોપાન પર ચઢવાથી હરિ પ્રસન્ન થતો નથી. આથી તેમને પુણ્ય તો વધે છે, પણ એ જ કારણે તેઓ ફરી અંધકારમાં પડી જાય છે.

સ્થલેસ્થલે એવમેવાપિ કાર્યં જૈગીષવ્યં પુનરેવાહ દેવી । કન્યોવાચ । જૈગીષવ્યઃ શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ બ્રહ્માદીનાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૪.

દરેક સ્થળે એ જ રીતે જયગીષવ્ય વિધિ કરવી જોઈએ, એમ દેવી ફરી બોલી. કન્યાએ કહ્યું: જયગીષવ્ય, શ્રીનિવાસ હરિ બ્રહ્માદિકે દેખાય છે; શ્રીનિવાસ પ્રગટ છે.

જૈગીષવ્ય કૃપયા ત્વં વદસ્વ જૈગીષવ્યો હ્યેવમુક્તો હરિં તુ । ઉવાચ કન્યાં સોમપુત્રીં સતીં ચ બ્રહ્માદીનાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૪.

જયગીષવ્ય, કૃપા કરીને કહો; એમ કહેતાં જયગીષવ્યે હરિને કહ્યું. કન્યા, સોમપુત્રી અને સતીને કહ્યું: શ્રીનિવાસ બ્રહ્માદિકે દેખાય છે.

અનન્તરૂપોધિકકાન્તકાન્તિમાન્રૂદ્રાદીનાં દૃશ્યતે વેઙ્કટેશઃ । સસૂર્યલક્ષાધિકકાન્તકાન્તિતો રુદ્રાદીનાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૪.

અનંત રૂપોથી વધુ તેજસ્વી વેંકટેશ રુદ્રાદિકે દેખાય છે. લાખો સૂર્યથી પણ વધુ તેજ ધરાવતો શ્રીનિવાસ રુદ્રાદિકે દેખાય છે.

સહસ્રસૂર્યાધિકકાન્તિકાન્તઃ સવિદ્યુત્ત્વાન્માનુષાણાં રમેશઃ । ઋષ્યાદીનાં દૃશ્યતે ચન્દ્રવચ્ચ સન્માનુષાણામપરોક્ષો હરિસ્તુ ॥ ૩,૨૪.

હજારો સૂર્ય કરતાં વધુ તેજસ્વી અને વીજળી જેવો રમેશ મનુષ્યોને દેખાય છે. હરિ ઋષિઓને ચાંદની જેવો દેખાય છે, પણ સારા મનુષ્યોને સ્પષ્ટ રીતે દેખાતો નથી.

નક્ષત્રવદ્દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ સદા ઋષીણામપરોક્ષો હરિસ્તુ । સ સૂર્યવદ્દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ સંસારિણાં વેઙ્કટેશઃ ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસ ઋષિઓને હંમેશા તારાની જેમ દેખાય છે; હરિ તેમને સ્પષ્ટ દેખાય છે. સંસારમાં ફસાયેલા લોકોને શ્રીનિવાસ સૂર્યની જેમ દેખાય છે, હે ખગરાજ.

સંદોહવદ્દૃશ્યતે વૈ પ્રકાશો મિથ્યાવતાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ । પાષાણવન્નૈલ્યરૂપપ્રકાશઃ શિલામાત્રે દૃષ્યતે વૈ કલૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

મિથ્યા અવતારોએ શ્રીનિવાસને પ્રકાશના ઝુંડ જેવો જુએ છે. કળીયુગમાં શ્રીનિવાસ પથ્થર જેવો જ દેખાય છે, માત્ર શિલારૂપમાં જ perceivable છે.

નૃણાં સર્વેષાં શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ કલૌ સ્વરૂપં શ્રીનિવાસસ્ય દેવી । ન માનુષાઃ પ્રવિજાનન્તિ સર્વે યતઃ કલૌ તામસા રાજસાસ્તુ ॥ ૩,૨૪.

હે દેવી, કળીયુગમાં શ્રીનિવાસ હરિ સર્વ મનુષ્યો માટે હાજર છે, પણ તેનું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ઓળખી શકતું નથી. કારણ કે કળીયુગમાં બધામાં તામસિક અને રાજસિક ગુણો વધારે છે.

તત્સંગિનઃ સાત્ત્વિકાઃ કેચિદેવ હ્યતો ભક્તા દુર્લભા વૈ કલૌ ચ । યે દૃશ્યન્તે ભક્તવત્તે ન ભક્તાઃ શિશ્રોદરયોર્ભરણે ચૈવ સક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

માત્ર થોડાક જ સત્ત્વગુણી અને ભગવાન સાથે જોડાયેલા લોકો સાચા ભક્ત છે; તેથી કળીયુગમાં સાચા ભક્તો દુર્લભ છે. જે ભક્ત દેખાય છે, તેઓ ખરેખર ભક્ત નથી, પણ સંતાન અને પોતાના પેટની જ ચિંતા કરે છે.

કુર્વન્તિ યાત્રાં ચ તદર્થમેવ ભક્તિજ્ઞાનં દુર્લભં વૈ કલૌ ચ । ભક્તા યે વૈ ન વિરક્તાઃ સદૈવ તેષાં હરેર્દર્શનં દુર્લભં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેઓ યાત્રા પણ પોતાના સ્વાર્થ માટે જ કરે છે; કળીયુગમાં ભક્તિ અને જ્ઞાન દુર્લભ છે. જે ભક્ત છે પણ વિરક્ત નથી, તેમને હરિનું દર્શન હંમેશા દુર્લભ રહે છે.

ભક્તસ્વરૂપં તવ વક્ષ્યે ખગેન્દ્ર યો જ્ઞાનપૂર્ણઃ પરમે સ્નિગ્ધ એવ । ન ચ દ્વેષૈર્બન્ધુરો ભક્તિયુક્તસ્તવ દ્વેષાઞ્છૃણુ વક્ષ્યે ચ સમ્યક્ ॥ ૩,૨૪.

હે ખગરાજ, હવે હું તને ભક્તનું સ્વરૂપ કહું: જે જ્ઞાનથી ભરપૂર અને ખૂબ પ્રેમાળ હોય, દ્વેષથી મુક્ત અને ભક્તિથી યુક્ત હોય. હવે દ્વેષનું સ્વરૂપ પણ હું સમજાવું છું, સાંભળ.

જીવાભિદા હરિણાપ્રાકૃતેન સ્વતન્ત્રેણ હ્યસ્વતન્ત્રસ્ય નિત્યમ્ । જ્ઞાનાનન્દૈઃ પરિપૂર્ણે હરૌ ચ ગુણૈરપૂર્ણો હરિરિત્યેવ ચિન્તા ॥ ૩,૨૪.

જીવ હંમેશા પરાધીન છે, જયારે હરિ સ્વતંત્ર અને અપ્રાકૃત છે. હરિ જ્ઞાન અને આનંદથી પૂર્ણ છે, પણ જો એમ વિચારવામાં આવે કે હરિ ગુણોમાં અધૂરો છે, તો એ ખોટું છે.

શ્રીબ્રહ્મરુદ્રાદિદિવૌકસાં સદા તથા દ્વિજાનાં સંમાનાયાશ્ચ ચિન્તા । વિષ્ણોઃ સકાશાદ્બ્રહ્મરુદ્રાદિકાનાં સદાધિક્યાલોચનં દ્વેષ એવ ॥ ૩,૨૪.

બ્રહ્મા, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તથા દ્વિજોના સન્માનની ચિંતા હંમેશા રહે છે. પણ વિષ્ણુના દ્રષ્ટિકોણથી બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેની મહાનતાનું સતત વિચારવું એ દ્વેષ કહેવાય છે.

વિષ્ણોર્ભદ્રે હસ્તપાદાદિકાનાં ભેદજ્ઞાનં દ્વેષમાહુર્મહાન્તઃ । અવતારાણા છેદભેદાદિકં ચ તથોચ્યતે મરણસ્યાપિ ચિન્તા ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુના હાથ-પગ વગેરેમાં ભેદજ્ઞાન રાખવું મહાન લોકો દ્વેષ કહે છે. એ જ રીતે, તેના અવતારોમાં ભેદ કે વિભાજન કરવું અને ભગવાનના મૃત્યુનો વિચાર કરવો પણ દ્વેષ કહેવાય છે.

તદ્ભક્તાનાં દ્વેષણં ચાહુરાર્યાસ્તદ્વાક્યાનાં દૂષણં દ્વેષ એવ । નચ દ્વેષૈઃ સંયુતા યે ચ લોકે કન્યે દૃશ્યન્તે ન તુ ભક્તાઃ કદાચિત્ ॥ ૩,૨૪.

ભગવાનના ભક્તો પ્રત્યે દ્વેષ રાખવું અને તેમના વચનોની નિંદા કરવી એ પણ દ્વેષ છે, એમ મહાન લોકો કહે છે. હે કન્યા, જે લોકો દ્વેષથી ભરેલા હોય, તેઓ ક્યારેય સાચા ભક્ત નથી.

કન્યોવાચ । જૈગીષવ્ય બ્રૂહિ મે કે ચ ભક્તા ભક્તિં કથં દર્શયામાસુરેતે । તેષાં હરિઃ શ્રીનિવાસો મહાત્મા ત્રાતા સદા ભક્તવર્ગે દયાલુઃ ॥ ૩,૨૪.

કન્યાએ કહ્યું: જયગીષવ્ય, મને કહો કે કોણ ભક્ત છે અને તેઓ કેવી રીતે ભક્તિ દર્શાવે છે? એવા ભક્તો માટે મહાત્મા શ્રીનિવાસ હરિ હંમેશા રક્ષક અને ભક્તવર્ગ પર દયાળુ છે.

જૈગીષવ્યસ્ત્વેવમુક્તો મહાત્મા ઉવાચ કન્યાં સંસ્મરન્ ભક્તવર્યઃ । જૈગીષવ્ય ઉવાચ । પ્રહાદાદ્યા શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તાઃ કૃત્વા નૃસિંહે ચોત્તમાં ભક્તિમેવ ॥ ૩,૨૪.

એવી રીતે પૂછાતા મહાત્મા જયગીષવ્યે શ્રેષ્ઠ ભક્તોને સ્મરણ કરીને કન્યાને કહ્યું: પ્રહલાદ અને બીજા શ્રીનિવાસના ભક્તો છે, જેમણે નૃસિંહમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તિ કરી.

અવાપ સામ્રાજ્યમનુત્તમં ચ જ્ઞાનં નૃસિંહાત્સમવાપ પશ્ચાત્ । પરાશરઃ શ્રીનિબાસસ્ય ભક્તો ભક્તિં કૃત્વા વ્યાસરૂપં હરિં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેણે શ્રેષ્ઠ સામ્રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને પછી નૃસિંહ પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું. પરાશર શ્રીનિવાસના ભક્ત હતા, તેમણે ભક્તિ કરી અને હરિ વ્યાસરૂપે પ્રગટ થયા.

સ્તુત્વા તેન જ્ઞાનતત્ત્વં હ્યવાપ્ય જગામ મોક્ષં ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । યો નારદઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તો ભક્તિં કૃત્વા ગર્ભવાસે હરૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

તેમની સ્તુતિ કરીને, નારદે સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મુક્તિ પામી, તેમનું મન ભક્તિથી પરિપક્વ થયું હતું; શ્રીનિવાસના ભક્ત એવા નારદે તો ગર્ભમાં પણ હરિની ભક્તિ કરી હતી.

તયા ભક્ત્યા બ્રહ્મપુત્રત્વમાપ જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યા તેન મુક્તિં જગામ । યો હ્યંબરીષઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તઃ કૃત્વા ભક્તિં પરદેવ હરૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

એવી ભક્તિથી અંબરીષે બ્રહ્માનો પુત્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિ પામી; શ્રીનિવાસના ભક્ત એવા અંબરીષે પરમ દેવ હરિની ભક્તિ કરી હતી.

જપ્ત્વા જ્ઞાનં પ્રાપ્ય દુર્વાસકશ્ચાપ્યવાપ મોક્ષં તેન સંવર્ધિતાત્મા । મુચુકુન્દો વૈ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તો વૈરાગ્યતો ભક્તિદાર્ઢ્યં ચ કૃત્વા ॥ ૩,૨૪.

જાપ કરીને દુર્વાસાએ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને મુક્તિ પણ પામી, તેમનું મન એથી પરિપક્વ થયું; મુચુકુંદ, શ્રીનિવાસના ભક્ત, વૈરાગ્યથી ભક્તિમાં દૃઢતા પામ્યા હતા.

તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રાપ્ય વિષ્ણોર્મહાત્મા હ્યવાપ મોક્ષં તેન સંવર્ધિતાત્મા । સ પુણ્ડરીકઃ શ્રીનિવાસસ્ય ભક્તઃ પિત્રાદિષ્ટો વિષ્ણુભક્તિં ચ કૃત્વા ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુનું સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને એ મહાન આત્માએ મુક્તિ પામી, તેમનું મન એથી પરિપક્વ થયું; એ પુંડરીક, શ્રીનિવાસના ભક્ત, પિતાએ અને અન્યોએ કહ્યુ તેમ વિષ્ણુની ભક્તિ કરતા હતા.

હરિપ્રાસાદાજ્જ્ઞાનમનુત્તમં ચાપ્યવાપ મોક્ષં ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ સરસ્વતી ચ જ્ઞાતવ્યાઃ સર્વે ઋજુયોગિનશ્ચ ॥ ૩,૨૪.

હરિની કૃપાથી તેમણે શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન અને મુક્તિ પામી, તેમનું મન ભક્તિથી પરિપક્વ થયું; બ્રહ્મા, વાયુ, સરસ્વતી અને બધા સારા યોગીઓ પણ આવાં જ છે.

અચ્છિન્નભક્તાશ્ચ સદા મુરારેર્ન કામ્યરક્તાઃ શુદ્ધરૂપા હિ તે ચ । ગિરીશનાગેશખગેશસંજ્ઞા દેવાઃ શુક્રારૌ ગુરુચન્દ્રેન્દુસૂર્યાઃ ॥ ૩,૨૪.

મુરારી પ્રત્યે સતત અખંડ ભક્તિ રાખનારા, ઇચ્છાઓથી રહિત, શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવનારા દેવતાઓ—ગિરિશ, નાગેશ, ખગેશ, શુક્ર, અરૌ, ગુરુ, ચંદ્ર, ઇંદુ અને સૂર્ય—એ બધા છે.