ગરુડપુરાણમ્

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય ચોરુ તલાતલસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ । કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય જાનુ સુકોમલં સુતલસ્યાશ્રયં ચ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસની જાંઘોને જોઈશ, જે તલાતલલોકનો હંમેશાં આધાર છે? હું ક્યારે શ્રીનિવાસના સુકુમાર ઘૂટણોને જોઈશ, જે સુતલલોકનો આધાર છે?

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય જઙ્ઘે રસાતલસ્યાશ્રયેઃ સર્વદૈવ । કદા દ્રક્ષ્યે પાદતલં હરેશ્ચ પાતાલલોકસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસના પિંડળીઓને જોઈશ, જે રસાતલલોકનો હંમેશાં આધાર છે? હું ક્યારે હરિના પગતળાને જોઈશ, જે પાતાળલોકનો હંમેશાં આધાર છે?

ઇત્થં માર્ગે ચિન્તયન્તી ચ દેવી શેષાચલે શેષદેવં દદર્શ । ફણૈઃ સહસ્રૈઃ સુવિરાજમાનં નાનાદ્રુમૈર્વાનરૈર્વાનરીભિઃ ॥ ૩,૨૩.

આ રીતે માર્ગમાં વિચાર કરતી દેવીએ શેષાચલ પર શેષદેવને જોયા, જે હજાર ફણીઓથી શોભાયમાન છે અને અનેક વૃક્ષો, વાનર અને વાનરીઓથી ઘેરાયેલા છે.

અનન્ત જન્માર્જિતપુણ્યસંચયાન્મયાદ્ય દૃષ્ટઃ પરમાચલો હિ । તદ્દર્શનાદ્વાષ્પકલાકુલેક્ષણા સદ્યઃ સમુત્થાય નનામ મૂર્ધ્ના ॥ ૩,૨૩.

અનંત જન્મોથી સંચિત પુણ્યના બળે આજે મેં આ પરમ પર્વતને જોયો છે. એ દર્શનથી એની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા અને તરત ઊભી રહીને માથું નમાવ્યું.

મુખં ચ દૃષ્ટ્વા નમનં ચ કાર્યં પૃષ્ઠાદિભાગે નમનં ન કાર્યમ્ । સાપિ દ્વિષટ્કં નમનં ચ ચક્રે શાલગ્રામં સ્થાપયિત્વા પુરોઽસ્ય ॥ ૩,૨૩.

મુખ જોતા જ નમવું જોઈએ; પીઠ કે બીજા અંગોને નમવું યોગ્ય નથી. તેણે શાલગ્રામને આગળ મૂકી, બાર વખત નમસ્કાર કર્યા.

ઇત્થં કાર્યં વૈષ્ણવૈઃ પર્વતસ્ય ત્વં વૈષ્ણવૈર્વિપરીતં ચ કાર્યમ્ । મધ્વાન્તઃસ્થઃ પર્વતાગ્રેસ્તિ નિત્યં રમાબ્રહ્માદ્યૈઃ પૂજિતઃ શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૩.

પર્વત પર વૈષ્ણવો જે રીતે કરે છે, એ જ રીતે કરવું જોઈએ; વૈષ્ણવોની વિરુદ્ધ રીતે નહિ. શ્રીનિવાસ પર્વતની ટોચમાં હંમેશાં વસે છે અને રમા, બ્રહ્મા વગેરે દ્વારા પૂજાય છે.

સુસત્તમં પરમં શ્રીનિવાસં દ્રક્ષ્યેઽથાહં હ્યારુરુક્ષેઽચલઞ્ચ । ઇત્યેવમુક્ત્વા કપિલાખ્યતીર્થે સ્થાનં ચક્રે સા સ્વપિત્રા સહૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું હવે પવિત્ર અને સર્વોચ્ચ શ્રીનિવાસના દર્શન કરીશ અને પર્વત પર ચઢીશ. આમ કહીને, કપિલ નામના તીર્થે એણે પિતા સાથે પોતાનું નિવાસસ્થાન સ્થાપ્યું.

અત્રૈવાસ્તે શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ દ્રવ્યેણ રૂપેણ ન ચાન્યથેતિ । આદૌ સ્નાત્વા મુણ્ડનં તત્ર કૃત્વા તીર્થશ્રાદ્ધં કારયિત્વા સુતીર્થે ॥ ૩,૨૩.

અહીં શ્રીનિવાસ, હરિ, સ્વરૂપે અને દ્રવ્યરૂપે હાજર છે, બીજું ક્યાંય નથી. પહેલાં ત્યાં સ્નાન કરીને, મુંડન કરીને અને તીર્થમાં પિતૃ શ્રાદ્ધ કર્યા.

ગોભૂહિરણ્યાદિસમસ્તદાનં દત્ત્વા શૈલં ચારુરોહાથ સાધ્વી । શાલગ્રામં સ્થાપયિત્વા સ ચાગ્રે પુનઃ પ્રણામં સાપિ ચક્રે સુભક્ત્યા ॥ ૩,૨૩.

ગાય, જમીન, સોનાં અને બીજા બધા દાન આપી, પછી એ સાધ્વીએ પર્વત પર ચઢાણ કર્યું. શાલગ્રામને આગળ મૂકી, ફરીથી શ્રદ્ધાપૂર્વક નમસ્કાર કર્યા.

સોપાનાનાં શતપર્યન્તમેવમારુહ્ય સા હ્યુપવિષ્ટા તુ તત્ર । શુશ્રાવ સા ભાગવતં પુરાણં શુશ્રાવ વૈ વેઙ્કટાદ્રેઃ પ્રશંસામ્ ॥ ૩,૨૩.

એ રીતે સો સોપાન (પગથિયા) ચડીને એ ત્યાં બેઠી. તેણે ભાગવત પુરાણ સાંભળ્યું અને વેંકટાદ્રિની મહિમા પણ સાંભળી.

જૈગીષવ્યાદ્ગુરુપાદાત્સુભક્ત્યા સુશ્રાવ તત્ત્વં વેઙ્કટાદ્રેશ્ચ સર્વમ્ ॥ ૩,૨૩.

જૈગીષવ્ય ગુરુના ચરણોમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક બેઠી રહીને, તેણે વેંકટાદ્રિનું સર્વ તત્વ સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૪ જૈગીષવ્ય ઉવાચ । કન્યે શૃણુ ત્વં વેઙ્કટાખ્યાચલસ્ય સ્મેરાનનાં પુણ્યમાંરોહણેઽસ્ય । શ્રીગીતાયાઃ પઠનં ચૈવ કુર્વન્નારોહણં કુરુતે સર્વલોકઃ ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્ય બોલ્યા: કન્યા, તું વેંકટા નામના પર્વત પર સ્મિત સાથે ચડવાની પુણ્યકથા સાંભળ. શ્રીગીતાનું પઠન કરતા ચડવાથી સર્વ લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.

પદેપદે શ્રીનિવાસશ્ચ દેવસ્ત્વલં હ્યલં પ્રીયતે ભક્તવર્ગઃ । તં પ્રીણયન્મોક્ષમાયાન્તિ સર્વે હરૌ તુષ્ટે કિમલભ્યં ચ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

દરેક પગલાંએ શ્રીનિવાસ ભગવાન ભક્તો પર ખૂબ પ્રસન્ન થાય છે. જેને પ્રસન્ન કરી શકાય, તે સૌને મોક્ષ મળે છે; હરિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે કશું અપ્રાપ્ય રહેતું નથી, કન્યા.

સોપાનદેશે યઃ પુરાણં શૃણોતિ તદા કૃતા સર્વતીર્થાદિયાત્રા । તદા દિવા પ્રસ્તુવન્તીહ માર્ગે સદા હરિં શ્રીનિવાસં ગુરું ચ ॥ ૩,૨૪.

જે પદપદ પર પુરાણ સાંભળે છે, એણે બધાં તીર્થયાત્રાનું ફળ મેળવી લીધું. દિવસ દરમિયાન માર્ગમાં હંમેશાં હરિ, શ્રીનિવાસ અને ગુરુની સ્તુતિ કરવી.

સોપાનાનાં મહિમાનં ચ શ્રુત્વા શાલગ્રામં સ્થાપયિત્વા ચ તત્ર । નમસ્કૃત્વા પુનરેવાપિ સા તુ સોપાનાનિ ત્વારુરોહાથ સાધ્વી ॥ ૩,૨૪.

સોપાનની મહિમા સાંભળી અને ત્યાં શાલગ્રામ મૂકી, ફરી નમસ્કાર કરીને એ સાધ્વીએ પગથિયાં ચઢ્યા.

સોપાનાનાં વીન્દ્ર ચારોહણેન ત્વવૈષ્ણવાનાં હરિતોષો ન ચૈવ । તેનૈવ તેષાં સાધનં ભૂય એવ તમસ્યન્ધે પાતયિતું ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

હે ખગરાજ, વૈષ્ણવ મંદિરોની સોપાન પર ચઢવાથી હરિ પ્રસન્ન થતો નથી. આથી તેમને પુણ્ય તો વધે છે, પણ એ જ કારણે તેઓ ફરી અંધકારમાં પડી જાય છે.

સ્થલેસ્થલે એવમેવાપિ કાર્યં જૈગીષવ્યં પુનરેવાહ દેવી । કન્યોવાચ । જૈગીષવ્યઃ શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ બ્રહ્માદીનાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૪.

દરેક સ્થળે એ જ રીતે જયગીષવ્ય વિધિ કરવી જોઈએ, એમ દેવી ફરી બોલી. કન્યાએ કહ્યું: જયગીષવ્ય, શ્રીનિવાસ હરિ બ્રહ્માદિકે દેખાય છે; શ્રીનિવાસ પ્રગટ છે.

જૈગીષવ્ય કૃપયા ત્વં વદસ્વ જૈગીષવ્યો હ્યેવમુક્તો હરિં તુ । ઉવાચ કન્યાં સોમપુત્રીં સતીં ચ બ્રહ્માદીનાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૪.

જયગીષવ્ય, કૃપા કરીને કહો; એમ કહેતાં જયગીષવ્યે હરિને કહ્યું. કન્યા, સોમપુત્રી અને સતીને કહ્યું: શ્રીનિવાસ બ્રહ્માદિકે દેખાય છે.

અનન્તરૂપોધિકકાન્તકાન્તિમાન્રૂદ્રાદીનાં દૃશ્યતે વેઙ્કટેશઃ । સસૂર્યલક્ષાધિકકાન્તકાન્તિતો રુદ્રાદીનાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૪.

અનંત રૂપોથી વધુ તેજસ્વી વેંકટેશ રુદ્રાદિકે દેખાય છે. લાખો સૂર્યથી પણ વધુ તેજ ધરાવતો શ્રીનિવાસ રુદ્રાદિકે દેખાય છે.

સહસ્રસૂર્યાધિકકાન્તિકાન્તઃ સવિદ્યુત્ત્વાન્માનુષાણાં રમેશઃ । ઋષ્યાદીનાં દૃશ્યતે ચન્દ્રવચ્ચ સન્માનુષાણામપરોક્ષો હરિસ્તુ ॥ ૩,૨૪.

હજારો સૂર્ય કરતાં વધુ તેજસ્વી અને વીજળી જેવો રમેશ મનુષ્યોને દેખાય છે. હરિ ઋષિઓને ચાંદની જેવો દેખાય છે, પણ સારા મનુષ્યોને સ્પષ્ટ રીતે દેખાતો નથી.

નક્ષત્રવદ્દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ સદા ઋષીણામપરોક્ષો હરિસ્તુ । સ સૂર્યવદ્દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ સંસારિણાં વેઙ્કટેશઃ ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસ ઋષિઓને હંમેશા તારાની જેમ દેખાય છે; હરિ તેમને સ્પષ્ટ દેખાય છે. સંસારમાં ફસાયેલા લોકોને શ્રીનિવાસ સૂર્યની જેમ દેખાય છે, હે ખગરાજ.

સંદોહવદ્દૃશ્યતે વૈ પ્રકાશો મિથ્યાવતાં દૃશ્યતે શ્રીનિવાસઃ । પાષાણવન્નૈલ્યરૂપપ્રકાશઃ શિલામાત્રે દૃષ્યતે વૈ કલૌ ચ ॥ ૩,૨૪.

મિથ્યા અવતારોએ શ્રીનિવાસને પ્રકાશના ઝુંડ જેવો જુએ છે. કળીયુગમાં શ્રીનિવાસ પથ્થર જેવો જ દેખાય છે, માત્ર શિલારૂપમાં જ perceivable છે.

નૃણાં સર્વેષાં શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ કલૌ સ્વરૂપં શ્રીનિવાસસ્ય દેવી । ન માનુષાઃ પ્રવિજાનન્તિ સર્વે યતઃ કલૌ તામસા રાજસાસ્તુ ॥ ૩,૨૪.

હે દેવી, કળીયુગમાં શ્રીનિવાસ હરિ સર્વ મનુષ્યો માટે હાજર છે, પણ તેનું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ઓળખી શકતું નથી. કારણ કે કળીયુગમાં બધામાં તામસિક અને રાજસિક ગુણો વધારે છે.

તત્સંગિનઃ સાત્ત્વિકાઃ કેચિદેવ હ્યતો ભક્તા દુર્લભા વૈ કલૌ ચ । યે દૃશ્યન્તે ભક્તવત્તે ન ભક્તાઃ શિશ્રોદરયોર્ભરણે ચૈવ સક્તાઃ ॥ ૩,૨૪.

માત્ર થોડાક જ સત્ત્વગુણી અને ભગવાન સાથે જોડાયેલા લોકો સાચા ભક્ત છે; તેથી કળીયુગમાં સાચા ભક્તો દુર્લભ છે. જે ભક્ત દેખાય છે, તેઓ ખરેખર ભક્ત નથી, પણ સંતાન અને પોતાના પેટની જ ચિંતા કરે છે.

કુર્વન્તિ યાત્રાં ચ તદર્થમેવ ભક્તિજ્ઞાનં દુર્લભં વૈ કલૌ ચ । ભક્તા યે વૈ ન વિરક્તાઃ સદૈવ તેષાં હરેર્દર્શનં દુર્લભં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેઓ યાત્રા પણ પોતાના સ્વાર્થ માટે જ કરે છે; કળીયુગમાં ભક્તિ અને જ્ઞાન દુર્લભ છે. જે ભક્ત છે પણ વિરક્ત નથી, તેમને હરિનું દર્શન હંમેશા દુર્લભ રહે છે.

ભક્તસ્વરૂપં તવ વક્ષ્યે ખગેન્દ્ર યો જ્ઞાનપૂર્ણઃ પરમે સ્નિગ્ધ એવ । ન ચ દ્વેષૈર્બન્ધુરો ભક્તિયુક્તસ્તવ દ્વેષાઞ્છૃણુ વક્ષ્યે ચ સમ્યક્ ॥ ૩,૨૪.

હે ખગરાજ, હવે હું તને ભક્તનું સ્વરૂપ કહું: જે જ્ઞાનથી ભરપૂર અને ખૂબ પ્રેમાળ હોય, દ્વેષથી મુક્ત અને ભક્તિથી યુક્ત હોય. હવે દ્વેષનું સ્વરૂપ પણ હું સમજાવું છું, સાંભળ.

જીવાભિદા હરિણાપ્રાકૃતેન સ્વતન્ત્રેણ હ્યસ્વતન્ત્રસ્ય નિત્યમ્ । જ્ઞાનાનન્દૈઃ પરિપૂર્ણે હરૌ ચ ગુણૈરપૂર્ણો હરિરિત્યેવ ચિન્તા ॥ ૩,૨૪.

જીવ હંમેશા પરાધીન છે, જયારે હરિ સ્વતંત્ર અને અપ્રાકૃત છે. હરિ જ્ઞાન અને આનંદથી પૂર્ણ છે, પણ જો એમ વિચારવામાં આવે કે હરિ ગુણોમાં અધૂરો છે, તો એ ખોટું છે.

શ્રીબ્રહ્મરુદ્રાદિદિવૌકસાં સદા તથા દ્વિજાનાં સંમાનાયાશ્ચ ચિન્તા । વિષ્ણોઃ સકાશાદ્બ્રહ્મરુદ્રાદિકાનાં સદાધિક્યાલોચનં દ્વેષ એવ ॥ ૩,૨૪.

બ્રહ્મા, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તથા દ્વિજોના સન્માનની ચિંતા હંમેશા રહે છે. પણ વિષ્ણુના દ્રષ્ટિકોણથી બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરેની મહાનતાનું સતત વિચારવું એ દ્વેષ કહેવાય છે.

વિષ્ણોર્ભદ્રે હસ્તપાદાદિકાનાં ભેદજ્ઞાનં દ્વેષમાહુર્મહાન્તઃ । અવતારાણા છેદભેદાદિકં ચ તથોચ્યતે મરણસ્યાપિ ચિન્તા ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુના હાથ-પગ વગેરેમાં ભેદજ્ઞાન રાખવું મહાન લોકો દ્વેષ કહે છે. એ જ રીતે, તેના અવતારોમાં ભેદ કે વિભાજન કરવું અને ભગવાનના મૃત્યુનો વિચાર કરવો પણ દ્વેષ કહેવાય છે.