ગરુડપુરાણમ્

તીર્થાટનાર્થં તુ જગામ પિત્રા સાકં હરેઃ પ્રીણનાદ્યર્થમેવ । આરાધયિત્વા બ્રાહ્મણાન્વિષ્ણુભક્તાનાદૌ ગૃહે વસ્ત્રસંભૂષણાદ્યૈઃ ॥ ૩,૨૩.

પછી, તીર્થયાત્રા માટે તે પિતાજી સાથે હરિની પ્રસન્નતા માટે જ નીકળી. પહેલા તો પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર અને આભૂષણ વગેરે આપી પૂજા કરી.

પશ્ચાત્કલ્પં કારયામાસ દેવી વિષ્ણોરગ્રે તીર્થયાત્રાર્થમેવ । યાવત્કાલં તીર્થયાત્રા મુકુન્દ તાવત્કાલં તૂર્ધ્વરેતા ભવામિ ॥ ૩,૨૩.

પછી દેવીએ વિષ્ણુજીની સામે તીર્થયાત્રા માટે વિધિ કરી. 'મુકુંદ, જેટલો સમય તીર્થયાત્રા ચાલશે, તેટલો સમય હું બ્રહ્મચારી રહીશ.'

યાવત્કાલં તીર્થયાત્રાં કરિષ્યે તાવદ્દત્તાદ્વૈષ્ણવાનાં ચ સંગમ્ । હરેઃ કથાશ્રવણં સ્યાન્મુકુન્દ નાવૈષ્ણવાનાં સંગિનામઙ્ગસંગમ્ ॥ ૩,૨૩.

'જ્યારે સુધી હું તીર્થયાત્રા કરું, ત્યારે સુધી હું ફક્ત દાન લીધેલા વૈષ્ણવોની જ સંગત કરીશ. મુકુંદ, હમેશા હરિની કથાઓ સાંભળતી રહીશ અને વૈષ્ણવ ન હોય એવા લોકોની સંગત નહીં કરું.'

સુહૃજ્જનૈઃ પુત્રમિત્રાદિકૈશ્ચ દીર્થાટનં નૈવ કુર્યાં મુકુન્દ । કુર્વન્તિ યે કામ્યયા તીર્થયાત્રાં તેષાં સંગં કુરુ દૂરે મુકુન્દ ॥ ૩,૨૩.

'મુકુંદ, હું મિત્રો, પુત્ર કે અન્ય કોઈના સંગે તીર્થયાત્રા નહીં કરું. જે લોકો ઇચ્છા રાખીને તીર્થયાત્રા કરે છે, એમની સંગતથી દૂર રહેજે, મુકુંદ.'

શાલગ્રામં યે વિહાયૈવ યાત્રાં કુર્વન્તિ તેષાં કિં ફલં પ્રાહુરાર્યાઃ । યદા તીર્થાનાં દર્શનં સ્યાત્તદૈવ શાલગ્રામં પુરતઃ સ્થાપયિત્વા ॥ ૩,૨૩.

'શાલગ્રામને છોડીને જે તીર્થયાત્રા કરે છે, એવા લોકો માટે શું ફળ મળે છે, એ વિદ્વાનો શું કહે છે? જ્યારે પણ તીર્થસ્થાનોનું દર્શન થાય, ત્યારે શાલગ્રામને સામે રાખવું જોઈએ.'

તીર્થાટનં પાદચૈરૈઃ કૃતં ચેત્પૂર્ણં ફલં પ્રાહુરાર્યાઃ ખગેન્દ્ર । પાદત્રાણં પાદરક્ષાં ચ કૃત્વા તીર્થાટનં પાદહીનં તદાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'ખગરાજ, જો પગપાળા તીર્થયાત્રા કરવામાં આવે તો વિદ્વાનો કહે છે કે પૂર્ણ ફળ મળે છે. પણ જો પગપાલા કે જૂતાં પહેરીને યાત્રા કરવામાં આવે તો એ અધૂરી ગણાય છે.'

યો વાહને તુરગે ચોપવિષ્ટસ્તીર્થાટનં કુરુતે ચાર્ધહીનમ્ । વૃષાદીનાં વાહને પાદમાહુઃ પરાન્નાનાં ભોજને વ્યર્થમાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'ઘોડા કે અન્ય વાહન પર બેસીને તીર્થયાત્રા કરનારને અડધું ફળ મળે છે. વાછરડા વગેરે પર બેસીને કરેલી યાત્રા પગપાળા ગણાય છે; પણ બીજાના ઘરમાં ભોજન કરવું નિષ્ફળ કહેવાય છે.'

મહાત્મનાં વેદવિદાં યતીનાં પરાન્નાનાં ભોજને નૈવ દોષઃ । સંકલ્પયિત્વા પરમાદરેણ જગામ સા તીર્થયાત્રાર્થમેવ ॥ ૩,૨૩.

'મહાન આત્માઓ, વેદજ્ઞાની અને યતિઓ માટે બીજાના ઘરમાં ભોજન કરવું દોષરૂપ નથી. એ સ્ત્રીએ પરમ શ્રદ્ધાથી સંકલ્પ કરીને ફક્ત તીર્થયાત્રા માટે જ નીકળી.'

આદૌ સ્નાત્વા હરિનિર્માત્યગન્ધં વિસર્જયિત્વા શ્રવણં વૈ ચકાર । પિત્રા સાકં ભોજનં ચાપિ કૃત્વા અગ્રે દિને ક્રોશમેકં જગામ ॥ ૩,૨૩.

'પ્રથમ સ્નાન કરીને, હરિના તૈલના સુગંધને દૂર કરી, કથાનું શ્રવણ કર્યું. પિતાજી સાથે ભોજન કરીને, પહેલા દિવસે એક ક્રોશ જેટલું અંતર કાપ્યું.'

તત્ર દ્વિજાન્પૂજયિત્વાન્નપાન રાત્રૌ તત્ત્વં શ્રાવયામાસ દેવી । એવં યાત્રાં યે પ્રકુર્વન્તિ નિત્યં તેષાં યાત્રાં સફલાં પ્રાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૨૩.

'ત્યાં બ્રાહ્મણોને અન્ન-પાનથી સન્માન આપ્યા પછી, રાત્રે દેવીએ તેમને તત્વજ્ઞાન સંભળાવ્યું. જે લોકો હંમેશા આવી રીતે યાત્રા કરે છે, એમની યાત્રા ફળદાયી ગણાય છે.'

વિના દયાં તીર્થયાત્રા ખગેન્દ્રવ્યર્થેત્યેવં વીન્દ્ર ચાહુર્મહાન્તઃ । દિવા રાત્રૌ યે ન શૃણ્વન્તિ દિવ્યાં હરેઃ કથાં તીર્થમાર્ગે ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૩.

'દયા વિના તીર્થયાત્રા વ્યર્થ છે, ખગરાજ; મહાનુભાવો એમ જ કહે છે. તીર્થમાર્ગમાં, દિવસ કે રાત્રે, જે લોકો હરિની દિવ્ય કથા સાંભળતા નથી, ખગરાજ—'

વ્યર્થંવ્યર્થં તસ્ય ચાહુર્ગતં વૈ અશ્વાદીનાં વાહનાનાં ચ વિદ્ધિ । અશ્વાદીનામપરાધં વદસ્વ ગઙ્ગાદીનાં દર્શનાત્પાપનાશઃ ॥ ૩,૨૩.

'એમની યાત્રા સંપૂર્ણ વ્યર્થ ગણાય છે; ઘોડા વગેરે વાહનો વાપરનાર માટે પણ આવું જ જાણ. ઘોડા વગેરેના દોષ વિશે કહો; ગંગા વગેરે તીર્થોના દર્શનથી પાપ નાશ પામે છે.'

ક્ષેત્રસ્થવિષ્ણોર્દર્શનાત્પાપનાશો માર્જારસ્યાપ્યપરાધં વદસ્વ । ક્ષેત્રસ્થવિષ્ણોઃ પૂજનાત્પાપનાશઃ પૂજાવતામપરાધં વદસ્વ ॥ ૩,૨૩.

'ક્ષેત્રસ્થ વિષ્ણુનું દર્શન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે; બિલાડીના દોષ વિશે પણ કહો. ક્ષેત્રસ્થ વિષ્ણુની પૂજાથી પાપ નાશ પામે છે; પૂજા કરનારના દોષ વિશે પણ કહો.'

જપાદીનાં કુર્વતાં પાપનાશો વિષ્ણોર્ધ્યાનાત્સદ્ય એવાઘનાશઃ । અનુસંધાનાદ્રહિતં સર્વમેવ કૃતં વ્યર્થમેવેતિ ચાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'જપ વગેરે કરનારના પાપ નાશ પામે છે; વિષ્ણુના ધ્યાનથી તરત જ પાપ દૂર થાય છે. યોગ્ય ભાવ વિના કરેલા બધા કર્મો વ્યર્થ ગણાય છે.'

અતો હરેઃ પાપવિનાશિનીં કથાં શ્રુત્વા વિષ્ણોર્ભક્તિમાન્સ્યાત્ખગેન્દ્ર । દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા હરિપાદાઙ્કિતં ચ સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા ભક્તિમાન્સ્યાત્ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૩.

'આથી, હરિના પાપનાશક કથાઓ સાંભળવાથી ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, ખગરાજ. હરિના ચરણચિહ્નો દેખાય કે ન દેખાય, સ્મરણ થાય કે ન થાય, ભક્તિ તો થાય જ છે, ખગરાજ.'

પિત્રા સાકં કન્યકા સાપિ વીન્દ્ર શેષાચલસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દ્રષ્ટુમ્ । જગામ સા માર્ગમધ્યે હરિં ચ સા ચિન્તયામાસ રમાપતિં ચ ॥ ૩,૨૩.

'પિતાજી સાથે એ કન્યાએ, વિન્દ્ર, શેષપર્વત પર વસતા શ્રીનિવાસજીના દર્શન માટે યાત્રા કરી. માર્ગમાં તે હરિ અને લક્ષ્મીપતિનું સ્મરણ કરતી રહી.'

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય વક્ષઃ શ્રીવત્સરત્નૈર્ભૂષિતં વિસ્તૃતં ચ । કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય તુન્દં વલિત્રયેણાઙ્કિતં સુંદરં ચ ॥ ૩,૨૩.

'ક્યારે હું શ્રીનિવાસજીનું શ્રીવત્સ અને રત્નોથી શોભિત વિશાળ વક્ષસ્થળ જોઈશ? ક્યારે હું શ્રીનિવાસજીનું ત્રણ વળાંકોવાળું સુંદર પેટ જોઈશ?'

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય કણ્ઠં મહર્લોકસ્યાશ્રયં કંબુતુલ્યમ્ । કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય નાભિં સદાન્તરિક્ષસ્યાશ્રયં વૈ સુપૂર્ણમ્ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસના ગળાને જોઈશ, જે મહર્લોકનો આધાર છે અને વાદળ જેવો શ્યામ છે? હું ક્યારે શ્રીનિવાસની નાભિને જોઈશ, જે હંમેશાં આકાશલોકનો આધાર છે અને સંપૂર્ણ પૂર્ણ છે?

કદા દ્રક્ષ્યે વદનં વૈ મુરારેર્જનલોકસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે મુરના શત્રુના મુખને જોઈશ, જે જનલોકનો હંમેશાં આશ્રય છે?

શિરઃ કદા શ્રીનિવાસસ્ય દ્રક્ષ્યે સત્યસ્ય લોકસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ । કટિં કદા શ્રીનિવાસસ્ય દ્રક્ષ્યે ભૂર્લોકસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસના શિરને જોઈશ, જે સત્યલોકનો હંમેશાં આધાર છે? હું ક્યારે શ્રીનિવાસની કટિને જોઈશ, જે ભૂલોકનો હંમેશાં આધાર છે?

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય ચોરુ તલાતલસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ । કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય જાનુ સુકોમલં સુતલસ્યાશ્રયં ચ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસની જાંઘોને જોઈશ, જે તલાતલલોકનો હંમેશાં આધાર છે? હું ક્યારે શ્રીનિવાસના સુકુમાર ઘૂટણોને જોઈશ, જે સુતલલોકનો આધાર છે?

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય જઙ્ઘે રસાતલસ્યાશ્રયેઃ સર્વદૈવ । કદા દ્રક્ષ્યે પાદતલં હરેશ્ચ પાતાલલોકસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસના પિંડળીઓને જોઈશ, જે રસાતલલોકનો હંમેશાં આધાર છે? હું ક્યારે હરિના પગતળાને જોઈશ, જે પાતાળલોકનો હંમેશાં આધાર છે?

ઇત્થં માર્ગે ચિન્તયન્તી ચ દેવી શેષાચલે શેષદેવં દદર્શ । ફણૈઃ સહસ્રૈઃ સુવિરાજમાનં નાનાદ્રુમૈર્વાનરૈર્વાનરીભિઃ ॥ ૩,૨૩.

આ રીતે માર્ગમાં વિચાર કરતી દેવીએ શેષાચલ પર શેષદેવને જોયા, જે હજાર ફણીઓથી શોભાયમાન છે અને અનેક વૃક્ષો, વાનર અને વાનરીઓથી ઘેરાયેલા છે.

અનન્ત જન્માર્જિતપુણ્યસંચયાન્મયાદ્ય દૃષ્ટઃ પરમાચલો હિ । તદ્દર્શનાદ્વાષ્પકલાકુલેક્ષણા સદ્યઃ સમુત્થાય નનામ મૂર્ધ્ના ॥ ૩,૨૩.

અનંત જન્મોથી સંચિત પુણ્યના બળે આજે મેં આ પરમ પર્વતને જોયો છે. એ દર્શનથી એની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા અને તરત ઊભી રહીને માથું નમાવ્યું.

મુખં ચ દૃષ્ટ્વા નમનં ચ કાર્યં પૃષ્ઠાદિભાગે નમનં ન કાર્યમ્ । સાપિ દ્વિષટ્કં નમનં ચ ચક્રે શાલગ્રામં સ્થાપયિત્વા પુરોઽસ્ય ॥ ૩,૨૩.

મુખ જોતા જ નમવું જોઈએ; પીઠ કે બીજા અંગોને નમવું યોગ્ય નથી. તેણે શાલગ્રામને આગળ મૂકી, બાર વખત નમસ્કાર કર્યા.

ઇત્થં કાર્યં વૈષ્ણવૈઃ પર્વતસ્ય ત્વં વૈષ્ણવૈર્વિપરીતં ચ કાર્યમ્ । મધ્વાન્તઃસ્થઃ પર્વતાગ્રેસ્તિ નિત્યં રમાબ્રહ્માદ્યૈઃ પૂજિતઃ શ્રીનિવાસઃ ॥ ૩,૨૩.

પર્વત પર વૈષ્ણવો જે રીતે કરે છે, એ જ રીતે કરવું જોઈએ; વૈષ્ણવોની વિરુદ્ધ રીતે નહિ. શ્રીનિવાસ પર્વતની ટોચમાં હંમેશાં વસે છે અને રમા, બ્રહ્મા વગેરે દ્વારા પૂજાય છે.

સુસત્તમં પરમં શ્રીનિવાસં દ્રક્ષ્યેઽથાહં હ્યારુરુક્ષેઽચલઞ્ચ । ઇત્યેવમુક્ત્વા કપિલાખ્યતીર્થે સ્થાનં ચક્રે સા સ્વપિત્રા સહૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું હવે પવિત્ર અને સર્વોચ્ચ શ્રીનિવાસના દર્શન કરીશ અને પર્વત પર ચઢીશ. આમ કહીને, કપિલ નામના તીર્થે એણે પિતા સાથે પોતાનું નિવાસસ્થાન સ્થાપ્યું.

અત્રૈવાસ્તે શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ દ્રવ્યેણ રૂપેણ ન ચાન્યથેતિ । આદૌ સ્નાત્વા મુણ્ડનં તત્ર કૃત્વા તીર્થશ્રાદ્ધં કારયિત્વા સુતીર્થે ॥ ૩,૨૩.

અહીં શ્રીનિવાસ, હરિ, સ્વરૂપે અને દ્રવ્યરૂપે હાજર છે, બીજું ક્યાંય નથી. પહેલાં ત્યાં સ્નાન કરીને, મુંડન કરીને અને તીર્થમાં પિતૃ શ્રાદ્ધ કર્યા.

ગોભૂહિરણ્યાદિસમસ્તદાનં દત્ત્વા શૈલં ચારુરોહાથ સાધ્વી । શાલગ્રામં સ્થાપયિત્વા સ ચાગ્રે પુનઃ પ્રણામં સાપિ ચક્રે સુભક્ત્યા ॥ ૩,૨૩.

ગાય, જમીન, સોનાં અને બીજા બધા દાન આપી, પછી એ સાધ્વીએ પર્વત પર ચઢાણ કર્યું. શાલગ્રામને આગળ મૂકી, ફરીથી શ્રદ્ધાપૂર્વક નમસ્કાર કર્યા.