ગરુડપુરાણમ્

પિત્રા સાકં સા તુ કન્યા ખગેન્દ્ર વૈરાગ્યયુક્તા શ્રવણાત્સંબભૂવ । કેશં ચ મિત્રં દ્વિરદાદિકં ચ અનર્ઘ્યરત્નાનિ ગૃહાદિકં ચ ॥ ૩,૨૩.

પિતાની સાથે રહીને, હે પંખીરાજ, એ કન્યાએ શ્રવણથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; વાળ, મિત્રો, હાથી, અમૂલ્ય રત્નો, ઘર વગેરે બધું તેને તુચ્છ લાગતું.

સર્વં હ્યેતન્નશ્વરં ચૈવ મેને મમાધીનં હરિણા વૈ કૃતં ચ । યેનૈવ દત્તં પુત્રમિત્રાદિકં ચ તેના હૃતં વેદનાં નૈવ ચક્રે ॥ ૩,૨૩.

તે બધું નાશવાન અને મારું માનતી, અને હરિ દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે એવું સમજતી; જે કંઈ મળ્યું—પુત્ર, મિત્ર વગેરે—તે પણ હરિએ આપ્યું અને લીધું, એટલે તેને કદી દુઃખ થયું નહીં.

અદ્યૈવ વિષ્ણુઃ પરમો દયાલુઃ દયાં મયિ કૃતવાંસ્તેન સુષ્ઠુ । પિત્રા સાકં કન્યકા સા તુ વીન્દ્ર સદાત્મનિ હ્યમલે વાસુદેવે ॥ ૩,૨૩.

આજે પણ પરમ દયાળુ વિષ્ણુએ મને મહાન કૃપા કરી છે; પિતાની સાથે એ કન્યા હંમેશાં શુદ્ધ આત્મા વાસુદેવમાં સ્થિત રહી.

એકાન્તત્વં સુષ્ઠુ ભક્ત્યા ગતા સા યદૃચ્છયા સોપપન્નેન દેવી । અકલ્પયન્ત્યાત્મનો વીન્દ્ર વૃત્તિં ચકાર યત્સાવધિરાધં પ્રથૈવ ॥ ૩,૨૩.

એણે એકાગ્ર ભક્તિથી સંપૂર્ણ એકાંત પ્રાપ્ત કર્યો, હે વિન્દ્ર, અને પોતાની ઇચ્છાથી એ દેવીએ પોતાનું વર્તન ગોઠવ્યું, જે સર્વોત્તમ ઉદાહરણ બની ગયું.

સા વૈ વિત્તં વિષ્ણુપાદારવિન્દે દુઃ ખાર્ણવાત્તરાકે સંચકાર । વાગીન્દ્રિદ્રિયં ખગ સમ્યક્ચકાર હરેર્ગુણાનાં વર્ણને વા સદૈવ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાનું ધન વિષ્ણુના કમળચરણોમાં અર્પણ કર્યું, જે દુઃખના દરિયાને પાર કરવા માટે નૌકા સમાન છે; હે પંખીરાજ, એણે પોતાની વાણી અને ઇન્દ્રિય હંમેશાં હરિના ગુણગાન માટે જ વાપરી.

હસ્તૌ ચ વિષ્ણોર્ગૃહસંમાર્જનાદૌ ચકાર દેવી ગાત્રમલાપહારમ્ । શ્રોત્રં ચ ચક્રે હરિસત્કથોદયે મોક્ષાદિમાર્ગે હ્યમૃતોપમે ચ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાના હાથ વિષ્ણુના ઘરની સફાઈ અને તેમના અંગોની શુદ્ધિ માટે વાપર્યા; તેના કાન હંમેશાં હરિની પવિત્ર કથાઓ સાંભળવા અને મોક્ષના અમૃત સમાન માર્ગ માટે સમર્પિત કર્યા.

નેત્રં ચ ચક્રે પ્રતિમાદિદર્શને અનાદિકાલીનમલાપહરિણી । સદ્વૈષ્ણવાનાં સ્પર્શને ચૈવ સંગે નિર્માલ્યગન્ધાનુવિલેપને ત્વક્ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાની આંખો વિષ્ણુની મૂર્તિ અને સ્વરૂપના દર્શન માટે વાપરી, જે પ્રાચીન પાપો દૂર કરે છે; ત્વચા સચ્ચા વૈષ્ણવોના સ્પર્શ અને તેમની ચઢાવેલી માળાની સુગંધ લગાવવા માટે વાપરી.

ઘ્રાર્ણેદ્રિયં સા હરિપાદસારે ચકાર સંસારવિમુક્તિદે ચ । જિહ્વેન્દ્રિયં હરિનૈવેદ્યશેષે શ્રીમત્તુલસ્યાદિવિમિશ્રિતે ચ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાની ઘ્રાણે હરિના પાવન ચરણોની સુગંધ માટે વાપરી, જે સંસારથી મુક્તિ આપે છે; જીભ હરિના પ્રસાદ, પવિત્ર તુલસી વગેરે સાથે ભોજન માટે વાપરી.

પાદૌ હરેઃ ક્ષેત્રપથાનુસર્પણે શિરો હૃષીકેશપદાભિવન્દને । કામં હૃદાસ્યે તુ હરિદાસ્યકામ્યા તથોત્તમશ્લોકજનાશ્ચરન્તિ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાના પગ હરિના મંદિરો તરફ જવા માટે અને માથું હૃષીકેશના ચરણોમાં વંદન કરવા માટે વાપર્યું; હૃદય અને મોઢું હરિની સેવા કરવાની ઇચ્છામાં સમર્પિત કર્યું, જેમ શ્રેષ્ઠ ભક્તો કરે છે.

નિષ્કામરૂપે ચ મતિં ચકાર વાગિન્દ્રિયં સ્તવનં સ્વીચકાર । એવં સદા કાર્યસમૂહમાત્મના સમર્પયિત્વા પરમેશપાદયોઃ ॥ ૩,૨૩.

તેણીએ પોતાની બુદ્ધિને નિરલોભ બનાવી, પોતાની વાણી અને ઇન્દ્રિયોને ભગવાનની સ્તુતિ માટે સમર્પિત કરી દીધી. એ રીતે, દરેક કાર્ય હંમેશા પરમેશ્વરના ચરણોમાં અર્પણ કરતી રહી.

તીર્થાટનાર્થં તુ જગામ પિત્રા સાકં હરેઃ પ્રીણનાદ્યર્થમેવ । આરાધયિત્વા બ્રાહ્મણાન્વિષ્ણુભક્તાનાદૌ ગૃહે વસ્ત્રસંભૂષણાદ્યૈઃ ॥ ૩,૨૩.

પછી, તીર્થયાત્રા માટે તે પિતાજી સાથે હરિની પ્રસન્નતા માટે જ નીકળી. પહેલા તો પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર અને આભૂષણ વગેરે આપી પૂજા કરી.

પશ્ચાત્કલ્પં કારયામાસ દેવી વિષ્ણોરગ્રે તીર્થયાત્રાર્થમેવ । યાવત્કાલં તીર્થયાત્રા મુકુન્દ તાવત્કાલં તૂર્ધ્વરેતા ભવામિ ॥ ૩,૨૩.

પછી દેવીએ વિષ્ણુજીની સામે તીર્થયાત્રા માટે વિધિ કરી. 'મુકુંદ, જેટલો સમય તીર્થયાત્રા ચાલશે, તેટલો સમય હું બ્રહ્મચારી રહીશ.'

યાવત્કાલં તીર્થયાત્રાં કરિષ્યે તાવદ્દત્તાદ્વૈષ્ણવાનાં ચ સંગમ્ । હરેઃ કથાશ્રવણં સ્યાન્મુકુન્દ નાવૈષ્ણવાનાં સંગિનામઙ્ગસંગમ્ ॥ ૩,૨૩.

'જ્યારે સુધી હું તીર્થયાત્રા કરું, ત્યારે સુધી હું ફક્ત દાન લીધેલા વૈષ્ણવોની જ સંગત કરીશ. મુકુંદ, હમેશા હરિની કથાઓ સાંભળતી રહીશ અને વૈષ્ણવ ન હોય એવા લોકોની સંગત નહીં કરું.'

સુહૃજ્જનૈઃ પુત્રમિત્રાદિકૈશ્ચ દીર્થાટનં નૈવ કુર્યાં મુકુન્દ । કુર્વન્તિ યે કામ્યયા તીર્થયાત્રાં તેષાં સંગં કુરુ દૂરે મુકુન્દ ॥ ૩,૨૩.

'મુકુંદ, હું મિત્રો, પુત્ર કે અન્ય કોઈના સંગે તીર્થયાત્રા નહીં કરું. જે લોકો ઇચ્છા રાખીને તીર્થયાત્રા કરે છે, એમની સંગતથી દૂર રહેજે, મુકુંદ.'

શાલગ્રામં યે વિહાયૈવ યાત્રાં કુર્વન્તિ તેષાં કિં ફલં પ્રાહુરાર્યાઃ । યદા તીર્થાનાં દર્શનં સ્યાત્તદૈવ શાલગ્રામં પુરતઃ સ્થાપયિત્વા ॥ ૩,૨૩.

'શાલગ્રામને છોડીને જે તીર્થયાત્રા કરે છે, એવા લોકો માટે શું ફળ મળે છે, એ વિદ્વાનો શું કહે છે? જ્યારે પણ તીર્થસ્થાનોનું દર્શન થાય, ત્યારે શાલગ્રામને સામે રાખવું જોઈએ.'

તીર્થાટનં પાદચૈરૈઃ કૃતં ચેત્પૂર્ણં ફલં પ્રાહુરાર્યાઃ ખગેન્દ્ર । પાદત્રાણં પાદરક્ષાં ચ કૃત્વા તીર્થાટનં પાદહીનં તદાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'ખગરાજ, જો પગપાળા તીર્થયાત્રા કરવામાં આવે તો વિદ્વાનો કહે છે કે પૂર્ણ ફળ મળે છે. પણ જો પગપાલા કે જૂતાં પહેરીને યાત્રા કરવામાં આવે તો એ અધૂરી ગણાય છે.'

યો વાહને તુરગે ચોપવિષ્ટસ્તીર્થાટનં કુરુતે ચાર્ધહીનમ્ । વૃષાદીનાં વાહને પાદમાહુઃ પરાન્નાનાં ભોજને વ્યર્થમાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'ઘોડા કે અન્ય વાહન પર બેસીને તીર્થયાત્રા કરનારને અડધું ફળ મળે છે. વાછરડા વગેરે પર બેસીને કરેલી યાત્રા પગપાળા ગણાય છે; પણ બીજાના ઘરમાં ભોજન કરવું નિષ્ફળ કહેવાય છે.'

મહાત્મનાં વેદવિદાં યતીનાં પરાન્નાનાં ભોજને નૈવ દોષઃ । સંકલ્પયિત્વા પરમાદરેણ જગામ સા તીર્થયાત્રાર્થમેવ ॥ ૩,૨૩.

'મહાન આત્માઓ, વેદજ્ઞાની અને યતિઓ માટે બીજાના ઘરમાં ભોજન કરવું દોષરૂપ નથી. એ સ્ત્રીએ પરમ શ્રદ્ધાથી સંકલ્પ કરીને ફક્ત તીર્થયાત્રા માટે જ નીકળી.'

આદૌ સ્નાત્વા હરિનિર્માત્યગન્ધં વિસર્જયિત્વા શ્રવણં વૈ ચકાર । પિત્રા સાકં ભોજનં ચાપિ કૃત્વા અગ્રે દિને ક્રોશમેકં જગામ ॥ ૩,૨૩.

'પ્રથમ સ્નાન કરીને, હરિના તૈલના સુગંધને દૂર કરી, કથાનું શ્રવણ કર્યું. પિતાજી સાથે ભોજન કરીને, પહેલા દિવસે એક ક્રોશ જેટલું અંતર કાપ્યું.'

તત્ર દ્વિજાન્પૂજયિત્વાન્નપાન રાત્રૌ તત્ત્વં શ્રાવયામાસ દેવી । એવં યાત્રાં યે પ્રકુર્વન્તિ નિત્યં તેષાં યાત્રાં સફલાં પ્રાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૨૩.

'ત્યાં બ્રાહ્મણોને અન્ન-પાનથી સન્માન આપ્યા પછી, રાત્રે દેવીએ તેમને તત્વજ્ઞાન સંભળાવ્યું. જે લોકો હંમેશા આવી રીતે યાત્રા કરે છે, એમની યાત્રા ફળદાયી ગણાય છે.'

વિના દયાં તીર્થયાત્રા ખગેન્દ્રવ્યર્થેત્યેવં વીન્દ્ર ચાહુર્મહાન્તઃ । દિવા રાત્રૌ યે ન શૃણ્વન્તિ દિવ્યાં હરેઃ કથાં તીર્થમાર્ગે ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૩.

'દયા વિના તીર્થયાત્રા વ્યર્થ છે, ખગરાજ; મહાનુભાવો એમ જ કહે છે. તીર્થમાર્ગમાં, દિવસ કે રાત્રે, જે લોકો હરિની દિવ્ય કથા સાંભળતા નથી, ખગરાજ—'

વ્યર્થંવ્યર્થં તસ્ય ચાહુર્ગતં વૈ અશ્વાદીનાં વાહનાનાં ચ વિદ્ધિ । અશ્વાદીનામપરાધં વદસ્વ ગઙ્ગાદીનાં દર્શનાત્પાપનાશઃ ॥ ૩,૨૩.

'એમની યાત્રા સંપૂર્ણ વ્યર્થ ગણાય છે; ઘોડા વગેરે વાહનો વાપરનાર માટે પણ આવું જ જાણ. ઘોડા વગેરેના દોષ વિશે કહો; ગંગા વગેરે તીર્થોના દર્શનથી પાપ નાશ પામે છે.'

ક્ષેત્રસ્થવિષ્ણોર્દર્શનાત્પાપનાશો માર્જારસ્યાપ્યપરાધં વદસ્વ । ક્ષેત્રસ્થવિષ્ણોઃ પૂજનાત્પાપનાશઃ પૂજાવતામપરાધં વદસ્વ ॥ ૩,૨૩.

'ક્ષેત્રસ્થ વિષ્ણુનું દર્શન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે; બિલાડીના દોષ વિશે પણ કહો. ક્ષેત્રસ્થ વિષ્ણુની પૂજાથી પાપ નાશ પામે છે; પૂજા કરનારના દોષ વિશે પણ કહો.'

જપાદીનાં કુર્વતાં પાપનાશો વિષ્ણોર્ધ્યાનાત્સદ્ય એવાઘનાશઃ । અનુસંધાનાદ્રહિતં સર્વમેવ કૃતં વ્યર્થમેવેતિ ચાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'જપ વગેરે કરનારના પાપ નાશ પામે છે; વિષ્ણુના ધ્યાનથી તરત જ પાપ દૂર થાય છે. યોગ્ય ભાવ વિના કરેલા બધા કર્મો વ્યર્થ ગણાય છે.'

અતો હરેઃ પાપવિનાશિનીં કથાં શ્રુત્વા વિષ્ણોર્ભક્તિમાન્સ્યાત્ખગેન્દ્ર । દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા હરિપાદાઙ્કિતં ચ સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા ભક્તિમાન્સ્યાત્ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૩.

'આથી, હરિના પાપનાશક કથાઓ સાંભળવાથી ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, ખગરાજ. હરિના ચરણચિહ્નો દેખાય કે ન દેખાય, સ્મરણ થાય કે ન થાય, ભક્તિ તો થાય જ છે, ખગરાજ.'

પિત્રા સાકં કન્યકા સાપિ વીન્દ્ર શેષાચલસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દ્રષ્ટુમ્ । જગામ સા માર્ગમધ્યે હરિં ચ સા ચિન્તયામાસ રમાપતિં ચ ॥ ૩,૨૩.

'પિતાજી સાથે એ કન્યાએ, વિન્દ્ર, શેષપર્વત પર વસતા શ્રીનિવાસજીના દર્શન માટે યાત્રા કરી. માર્ગમાં તે હરિ અને લક્ષ્મીપતિનું સ્મરણ કરતી રહી.'

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય વક્ષઃ શ્રીવત્સરત્નૈર્ભૂષિતં વિસ્તૃતં ચ । કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય તુન્દં વલિત્રયેણાઙ્કિતં સુંદરં ચ ॥ ૩,૨૩.

'ક્યારે હું શ્રીનિવાસજીનું શ્રીવત્સ અને રત્નોથી શોભિત વિશાળ વક્ષસ્થળ જોઈશ? ક્યારે હું શ્રીનિવાસજીનું ત્રણ વળાંકોવાળું સુંદર પેટ જોઈશ?'

કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય કણ્ઠં મહર્લોકસ્યાશ્રયં કંબુતુલ્યમ્ । કદા દ્રક્ષ્યે શ્રીનિવાસસ્ય નાભિં સદાન્તરિક્ષસ્યાશ્રયં વૈ સુપૂર્ણમ્ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે શ્રીનિવાસના ગળાને જોઈશ, જે મહર્લોકનો આધાર છે અને વાદળ જેવો શ્યામ છે? હું ક્યારે શ્રીનિવાસની નાભિને જોઈશ, જે હંમેશાં આકાશલોકનો આધાર છે અને સંપૂર્ણ પૂર્ણ છે?

કદા દ્રક્ષ્યે વદનં વૈ મુરારેર્જનલોકસ્યાશ્રયં સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૩.

હું ક્યારે મુરના શત્રુના મુખને જોઈશ, જે જનલોકનો હંમેશાં આશ્રય છે?