ગરુડપુરાણમ્

એવં જ્ઞાત્વા સર્વદા લક્ષ્મણા તુ હરિં સદા પ્રીણયામાસ દેવી । સપર્યયા વૈ ક્રિયમાણયા હરિઃ પતિર્મમ સ્યાદિતિ ચિન્તયાના

આવી રીતે જાણીને, લક્ષ્મણા હંમેશા હરીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતી, પૂજા દ્વારા; 'હરી મારા પતિ બને' એવી ભાવના રાખતી.

તત્યાજ દેહં વિષ્ણુપતિત્વકામા મદ્રેષુ વૈ વીન્દ્ર પુત્રી પ્રજાતા । સ્વયંવરે લક્ષ્મણાયા અહં ચ ભિત્ત્વા લક્ષ્યં ભૂપતીન્દ્રાવયિત્વા

વિષ્ણુના જીવનસાથી થવાની ઇચ્છાથી વિન્દ્રરાજાની પુત્રીએ મારા વંશમાં પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; પછી લક્ષ્મણાના સ્વયંવરમાં મેં લક્ષ્ય ભેદ્યું અને ભેગા થયેલા રાજાઓને હરાવી દીધા.

પાણિગ્રહં લક્ષ્મણાયાશ્ચ કૃત્વા ગત્વા પુરીં રમયામાસ દેવી । તથૈવાહં જાંબવત્યા વિવાહં મત્પત્નીત્વે કારણં ત્વાં બ્રવીમિ

લક્ષ્મણાનો હાથ પકડીને મેં લગ્ન કર્યા અને તેને મારી નગરીમાં લાવી રાણીને આનંદિત કરી; એ જ રીતે મેં જાંબવતી સાથે પણ લગ્ન કર્યા—હવે હું તને કહું છું કે તે મારી પત્ની કેમ બની.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સોમસ્ય પુત્રી પૂર્વસર્ગે બભૂવ ભાર્યા મદીયા જામ્બવતી મમ પ્રિયા । તાસાં મધ્યે હ્યધિકા વીન્દ્ર કિઞ્ચિદ્રુદ્રાદિભ્યઃ પઞ્ચગુણૈર્વિહીના ॥ ૩,૨૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં જાંબવતી, જે મારી પ્રિય છે, સોમદેવની પુત્રી હતી અને મારી પત્ની બની; એ બધામાં, હે વિન્દ્ર, તે થોડું ઉત્તમ હતી, જોકે રુદ્રાદિમાં જે પાંચ ગુણ છે, તે તેમાં નહોતા.

યદાવેશો બલવાન્સ્યાદ્રમાયાં તદાનાસ પ્રિયતે કેશવોલમ્ । યદાવેશાદ્ધ્રાસમુપૈતિ કાલે તદા તાસાં સામ્યમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૩.

જ્યારે કોઈ વિશેષ ભાવના પ્રબળ થાય છે, હે મહાબળવાન, ત્યારે કેશવ ખૂબ પ્રસન્ન થાય છે; પણ જ્યારે એ ભાવના સમય સાથે ઘટે છે, ત્યારે મહાન લોકો કહે છે કે બધામાં સમાનતા આવે છે.

લક્ષ્મ્યાવેશઃ કિઞ્ચિદસ્ત્યેવ નિત્યમતસ્તાભ્યઃ કિઞ્ચિદાધિક્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૩.

લક્ષ્મીનો થોડીક ઉપસ્થિતિ હંમેશા રહે છે, એટલે તેમાં બીજી બધીથી થોડું વધારે મહત્ત્વ છે.

ગરુડ ઉવાચ । તાસાં મધ્યે જામ્બવન્તી તુ કૃષ્ણ આરાધનં કીદૃશં સા ચકાર । તન્મે બ્રૂહિ કૃપયા વિશ્વમૂર્તે આધિક્યે વૈ કારણં તાભ્ય એવ ॥ ૩,૨૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: એ બધામાં જાંબવતીએ શ્રીકૃષ્ણની કેવી રીતે ઉપાસના કરી? હે વિશ્વમૂર્તિ, કૃપા કરીને મને એ કહો અને એના વધારાના ગુણનું કારણ પણ જણાવો.

ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । મેઘગંભીરયા વાચા ઉવાચ વિનતાસુતમ્ ॥ ૩,૨૩.

ગરુડએ આ રીતે પૂછતાં દેવકીપુત્ર ભગવાને મેઘ જેવું ગૂંજી ઊઠતું વાણીથી વિનતાપુત્રને ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા પૂર્વસર્ગે સોમપુત્રી બભૂવ પિતુર્ગૃહે વર્તમાનાપિ સાધ્વી । જન્મ સ્વકીયં સાર્થકં વૈ ચકાર પિત્રા સાકં વિષ્ણુશુશ્રૂષણે ન ચ ॥ ૩,૨૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં તે સોમદેવની પુત્રી હતી, પિતાના ઘરમાં રહેતી અને સદ્ગુણવંતી હતી; તેણે પોતાના જન્મને સાર્થક બનાવ્યો, પિતાની સાથે વિષ્ણુની સેવા કરીને.

શુશ્રાવ નિત્યં સત્પુરાણાનિ ચૈવં ચક્રે સદા વિષ્ણુપાદપ્રણામમ્ । ચક્રે સદા તારકસ્યાપિ વિષ્ણોઃ પ્રદક્ષિણં સ્મરણં કુર્વતી સા ॥ ૩,૨૩.

તે હંમેશાં સચ્ચા પુરાણો સાંભળતી, સતત વિષ્ણુના ચરણોમાં વંદન કરતી; તે નિયમિત રીતે વિષ્ણુ અને તારકની પરિક્રમા કરતી અને હંમેશાં તેમનું સ્મરણ કરતી.

પિત્રા સાકં સા તુ કન્યા ખગેન્દ્ર વૈરાગ્યયુક્તા શ્રવણાત્સંબભૂવ । કેશં ચ મિત્રં દ્વિરદાદિકં ચ અનર્ઘ્યરત્નાનિ ગૃહાદિકં ચ ॥ ૩,૨૩.

પિતાની સાથે રહીને, હે પંખીરાજ, એ કન્યાએ શ્રવણથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; વાળ, મિત્રો, હાથી, અમૂલ્ય રત્નો, ઘર વગેરે બધું તેને તુચ્છ લાગતું.

સર્વં હ્યેતન્નશ્વરં ચૈવ મેને મમાધીનં હરિણા વૈ કૃતં ચ । યેનૈવ દત્તં પુત્રમિત્રાદિકં ચ તેના હૃતં વેદનાં નૈવ ચક્રે ॥ ૩,૨૩.

તે બધું નાશવાન અને મારું માનતી, અને હરિ દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે એવું સમજતી; જે કંઈ મળ્યું—પુત્ર, મિત્ર વગેરે—તે પણ હરિએ આપ્યું અને લીધું, એટલે તેને કદી દુઃખ થયું નહીં.

અદ્યૈવ વિષ્ણુઃ પરમો દયાલુઃ દયાં મયિ કૃતવાંસ્તેન સુષ્ઠુ । પિત્રા સાકં કન્યકા સા તુ વીન્દ્ર સદાત્મનિ હ્યમલે વાસુદેવે ॥ ૩,૨૩.

આજે પણ પરમ દયાળુ વિષ્ણુએ મને મહાન કૃપા કરી છે; પિતાની સાથે એ કન્યા હંમેશાં શુદ્ધ આત્મા વાસુદેવમાં સ્થિત રહી.

એકાન્તત્વં સુષ્ઠુ ભક્ત્યા ગતા સા યદૃચ્છયા સોપપન્નેન દેવી । અકલ્પયન્ત્યાત્મનો વીન્દ્ર વૃત્તિં ચકાર યત્સાવધિરાધં પ્રથૈવ ॥ ૩,૨૩.

એણે એકાગ્ર ભક્તિથી સંપૂર્ણ એકાંત પ્રાપ્ત કર્યો, હે વિન્દ્ર, અને પોતાની ઇચ્છાથી એ દેવીએ પોતાનું વર્તન ગોઠવ્યું, જે સર્વોત્તમ ઉદાહરણ બની ગયું.

સા વૈ વિત્તં વિષ્ણુપાદારવિન્દે દુઃ ખાર્ણવાત્તરાકે સંચકાર । વાગીન્દ્રિદ્રિયં ખગ સમ્યક્ચકાર હરેર્ગુણાનાં વર્ણને વા સદૈવ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાનું ધન વિષ્ણુના કમળચરણોમાં અર્પણ કર્યું, જે દુઃખના દરિયાને પાર કરવા માટે નૌકા સમાન છે; હે પંખીરાજ, એણે પોતાની વાણી અને ઇન્દ્રિય હંમેશાં હરિના ગુણગાન માટે જ વાપરી.

હસ્તૌ ચ વિષ્ણોર્ગૃહસંમાર્જનાદૌ ચકાર દેવી ગાત્રમલાપહારમ્ । શ્રોત્રં ચ ચક્રે હરિસત્કથોદયે મોક્ષાદિમાર્ગે હ્યમૃતોપમે ચ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાના હાથ વિષ્ણુના ઘરની સફાઈ અને તેમના અંગોની શુદ્ધિ માટે વાપર્યા; તેના કાન હંમેશાં હરિની પવિત્ર કથાઓ સાંભળવા અને મોક્ષના અમૃત સમાન માર્ગ માટે સમર્પિત કર્યા.

નેત્રં ચ ચક્રે પ્રતિમાદિદર્શને અનાદિકાલીનમલાપહરિણી । સદ્વૈષ્ણવાનાં સ્પર્શને ચૈવ સંગે નિર્માલ્યગન્ધાનુવિલેપને ત્વક્ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાની આંખો વિષ્ણુની મૂર્તિ અને સ્વરૂપના દર્શન માટે વાપરી, જે પ્રાચીન પાપો દૂર કરે છે; ત્વચા સચ્ચા વૈષ્ણવોના સ્પર્શ અને તેમની ચઢાવેલી માળાની સુગંધ લગાવવા માટે વાપરી.

ઘ્રાર્ણેદ્રિયં સા હરિપાદસારે ચકાર સંસારવિમુક્તિદે ચ । જિહ્વેન્દ્રિયં હરિનૈવેદ્યશેષે શ્રીમત્તુલસ્યાદિવિમિશ્રિતે ચ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાની ઘ્રાણે હરિના પાવન ચરણોની સુગંધ માટે વાપરી, જે સંસારથી મુક્તિ આપે છે; જીભ હરિના પ્રસાદ, પવિત્ર તુલસી વગેરે સાથે ભોજન માટે વાપરી.

પાદૌ હરેઃ ક્ષેત્રપથાનુસર્પણે શિરો હૃષીકેશપદાભિવન્દને । કામં હૃદાસ્યે તુ હરિદાસ્યકામ્યા તથોત્તમશ્લોકજનાશ્ચરન્તિ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાના પગ હરિના મંદિરો તરફ જવા માટે અને માથું હૃષીકેશના ચરણોમાં વંદન કરવા માટે વાપર્યું; હૃદય અને મોઢું હરિની સેવા કરવાની ઇચ્છામાં સમર્પિત કર્યું, જેમ શ્રેષ્ઠ ભક્તો કરે છે.

નિષ્કામરૂપે ચ મતિં ચકાર વાગિન્દ્રિયં સ્તવનં સ્વીચકાર । એવં સદા કાર્યસમૂહમાત્મના સમર્પયિત્વા પરમેશપાદયોઃ ॥ ૩,૨૩.

તેણીએ પોતાની બુદ્ધિને નિરલોભ બનાવી, પોતાની વાણી અને ઇન્દ્રિયોને ભગવાનની સ્તુતિ માટે સમર્પિત કરી દીધી. એ રીતે, દરેક કાર્ય હંમેશા પરમેશ્વરના ચરણોમાં અર્પણ કરતી રહી.

તીર્થાટનાર્થં તુ જગામ પિત્રા સાકં હરેઃ પ્રીણનાદ્યર્થમેવ । આરાધયિત્વા બ્રાહ્મણાન્વિષ્ણુભક્તાનાદૌ ગૃહે વસ્ત્રસંભૂષણાદ્યૈઃ ॥ ૩,૨૩.

પછી, તીર્થયાત્રા માટે તે પિતાજી સાથે હરિની પ્રસન્નતા માટે જ નીકળી. પહેલા તો પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર અને આભૂષણ વગેરે આપી પૂજા કરી.

પશ્ચાત્કલ્પં કારયામાસ દેવી વિષ્ણોરગ્રે તીર્થયાત્રાર્થમેવ । યાવત્કાલં તીર્થયાત્રા મુકુન્દ તાવત્કાલં તૂર્ધ્વરેતા ભવામિ ॥ ૩,૨૩.

પછી દેવીએ વિષ્ણુજીની સામે તીર્થયાત્રા માટે વિધિ કરી. 'મુકુંદ, જેટલો સમય તીર્થયાત્રા ચાલશે, તેટલો સમય હું બ્રહ્મચારી રહીશ.'

યાવત્કાલં તીર્થયાત્રાં કરિષ્યે તાવદ્દત્તાદ્વૈષ્ણવાનાં ચ સંગમ્ । હરેઃ કથાશ્રવણં સ્યાન્મુકુન્દ નાવૈષ્ણવાનાં સંગિનામઙ્ગસંગમ્ ॥ ૩,૨૩.

'જ્યારે સુધી હું તીર્થયાત્રા કરું, ત્યારે સુધી હું ફક્ત દાન લીધેલા વૈષ્ણવોની જ સંગત કરીશ. મુકુંદ, હમેશા હરિની કથાઓ સાંભળતી રહીશ અને વૈષ્ણવ ન હોય એવા લોકોની સંગત નહીં કરું.'

સુહૃજ્જનૈઃ પુત્રમિત્રાદિકૈશ્ચ દીર્થાટનં નૈવ કુર્યાં મુકુન્દ । કુર્વન્તિ યે કામ્યયા તીર્થયાત્રાં તેષાં સંગં કુરુ દૂરે મુકુન્દ ॥ ૩,૨૩.

'મુકુંદ, હું મિત્રો, પુત્ર કે અન્ય કોઈના સંગે તીર્થયાત્રા નહીં કરું. જે લોકો ઇચ્છા રાખીને તીર્થયાત્રા કરે છે, એમની સંગતથી દૂર રહેજે, મુકુંદ.'

શાલગ્રામં યે વિહાયૈવ યાત્રાં કુર્વન્તિ તેષાં કિં ફલં પ્રાહુરાર્યાઃ । યદા તીર્થાનાં દર્શનં સ્યાત્તદૈવ શાલગ્રામં પુરતઃ સ્થાપયિત્વા ॥ ૩,૨૩.

'શાલગ્રામને છોડીને જે તીર્થયાત્રા કરે છે, એવા લોકો માટે શું ફળ મળે છે, એ વિદ્વાનો શું કહે છે? જ્યારે પણ તીર્થસ્થાનોનું દર્શન થાય, ત્યારે શાલગ્રામને સામે રાખવું જોઈએ.'

તીર્થાટનં પાદચૈરૈઃ કૃતં ચેત્પૂર્ણં ફલં પ્રાહુરાર્યાઃ ખગેન્દ્ર । પાદત્રાણં પાદરક્ષાં ચ કૃત્વા તીર્થાટનં પાદહીનં તદાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'ખગરાજ, જો પગપાળા તીર્થયાત્રા કરવામાં આવે તો વિદ્વાનો કહે છે કે પૂર્ણ ફળ મળે છે. પણ જો પગપાલા કે જૂતાં પહેરીને યાત્રા કરવામાં આવે તો એ અધૂરી ગણાય છે.'

યો વાહને તુરગે ચોપવિષ્ટસ્તીર્થાટનં કુરુતે ચાર્ધહીનમ્ । વૃષાદીનાં વાહને પાદમાહુઃ પરાન્નાનાં ભોજને વ્યર્થમાહુઃ ॥ ૩,૨૩.

'ઘોડા કે અન્ય વાહન પર બેસીને તીર્થયાત્રા કરનારને અડધું ફળ મળે છે. વાછરડા વગેરે પર બેસીને કરેલી યાત્રા પગપાળા ગણાય છે; પણ બીજાના ઘરમાં ભોજન કરવું નિષ્ફળ કહેવાય છે.'

મહાત્મનાં વેદવિદાં યતીનાં પરાન્નાનાં ભોજને નૈવ દોષઃ । સંકલ્પયિત્વા પરમાદરેણ જગામ સા તીર્થયાત્રાર્થમેવ ॥ ૩,૨૩.

'મહાન આત્માઓ, વેદજ્ઞાની અને યતિઓ માટે બીજાના ઘરમાં ભોજન કરવું દોષરૂપ નથી. એ સ્ત્રીએ પરમ શ્રદ્ધાથી સંકલ્પ કરીને ફક્ત તીર્થયાત્રા માટે જ નીકળી.'

આદૌ સ્નાત્વા હરિનિર્માત્યગન્ધં વિસર્જયિત્વા શ્રવણં વૈ ચકાર । પિત્રા સાકં ભોજનં ચાપિ કૃત્વા અગ્રે દિને ક્રોશમેકં જગામ ॥ ૩,૨૩.

'પ્રથમ સ્નાન કરીને, હરિના તૈલના સુગંધને દૂર કરી, કથાનું શ્રવણ કર્યું. પિતાજી સાથે ભોજન કરીને, પહેલા દિવસે એક ક્રોશ જેટલું અંતર કાપ્યું.'