ગરુડપુરાણમ્

અજ્ઞાતત્વે ચાન્નપાનાદિકં ચ દત્તં સંતો વ્યર્થમેવં વદન્તિ । હરિં વક્ષ્યે તત્રતત્ર સ્થિતં ચં તં વૈ શૃણુ ત્વાદરેણાદ્ય નિત્યમ્

જો આપનારને ખબર ન હોય તો આપેલું અન્ન-પાન વગેરે વ્યર્થ ગણાય છે, એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે; હવે હું હરીનું વર્ણન કરીશ, જે સર્વત્ર હાજર છે—તમે શ્રદ્ધાથી સાંભળો.

બાલો હરિર્બાલરૂપેણ કૃષ્ણઃ ક્ષીરાદિકં નવનીતં ઘૃતં ચ । ગૃહ્ણાતિ નિત્યં ભૂષણં વસ્ત્રજાતમેવં દદ્યાત્સર્વદા વિષ્ણુતુષ્ટ્યૈ

હરી બાળરૂપે, કૃષ્ણ બની, હંમેશા દૂધ, મકખણ અને ઘી ગ્રહણ કરે છે; એ રીતે હંમેશા ભુષણ અને વસ્ત્રો પણ વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે અર્પણ કરવું.

મિત્રૈર્હરિઃ કેશવાખ્યો મુકુન્દો ભુઙ્ક્તે દત્તં ત્વન્નપ્રાનાદિકં ચ । પૂર્વં દદ્યાત્સર્વદા વૈ ગૃહસ્થો ધન્યો ભવેદન્યથા વ્યર્થમેવ

મિત્રોમાં હરી, જે કેશવ અને મુકુન્દ તરીકે ઓળખાય છે, આપેલું અન્ન-પાન ગ્રહણ કરે છે; ગૃહસ્થએ હંમેશા પહેલાં આપવું જોઈએ—એવી રીતે તે ધન્ય બને છે, નહિ તો એ વ્યર્થ જાય છે.

ગૃહ્ણાતિ નિત્યં માધવાખ્યો હરિશ્ચેત્યેવં જ્ઞાત્વા દેયમન્નાદિકં ચ । એવં જ્ઞાત્વા દીયમાનેન નિત્યં પ્રીણાતિ વિષ્ણુર્નાન્યથા વ્યર્થમેવ

માધવ નામે ઓળખાતા હરી હંમેશા ગ્રહણ કરે છે, એ જાણીને અન્ન-પાન આપવું; આવું જાણીને જે આપો, તે હંમેશા વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે—નહીંતર એ વ્યર્થ જાય છે.

ગૃહે નિત્યં વાસુદેવો હરિસ્તુ પ્રીણાતિ નિત્યં તત્ર તિષ્ઠન્સુપર્ણ । એવં જ્ઞાત્વા સ્વગૃહં સર્વદૈવ અલઙ્કુર્યાદ્ધાતુરૂપૈઃ સદૈવ

ગૃહમાં હંમેશા વસુદેવ, હરી, વસે છે અને ત્યાં હંમેશા પ્રસન્ન રહે છે, હે સુપર્ણ; આવું જાણીને પોતાના ઘરને હંમેશા દિવ્ય સ્વરૂપોથી શોભાવવું જોઈએ.

ગોવિન્દાખ્યસ્તિષ્ઠતિ વૈષ્ણવાનાં પુત્રૈર્યુતસ્તિષ્ઠતિ વાસુદેવઃ । મિત્રે મુકુન્દઃ શાલકે ચાનિરૂદ્ધો નારાયણો દ્વિજવર્યે સદાસ્તિ

ગોવિંદ વૈષ્ણવના પુત્રોમાં હાજર છે; વસુદેવ પુત્રોમાં છે; મિત્રોમાં મુકુન્દ છે; શાલાકામાં અનિરુદ્ધ છે; અને દ્વિજ શ્રેષ્ઠોમાં નારાયણ હંમેશા છે.

ગોષ્ઠે ચ નિત્યં વિષ્ણુરૂપી હરિસ્તુ અશ્વે સદા તિષ્ઠતિ વામનાખ્યઃ । સંકર્ષણઃ શૂદ્રવર્ણે સદાસ્તિ વૈશ્યે પ્રદ્યુમ્નસ્તિષ્ઠતિ સર્વદૈવ

ગૌશાળામાં હંમેશા હરી, વિષ્ણુરૂપે, હાજર છે; ઘોડામાં હંમેશા વામન છે; શૂદ્રોમાં સંકર્ષણ હંમેશા છે અને વૈશ્યોમાં પ્રદ્યુમ્ન હંમેશા છે.

જનાર્દનઃ ક્ષત્ત્રજાતૌ સદાસ્તિ દાશેષુ નિત્યં મહિદાસો હરિસ્તુ । મહ્યાં નિત્યં તિષ્ઠતિ સર્વદૈવ હ્યુપેન્દ્રાખ્યો હરિરેકઃ સુપર્ણ

જનાર્દન હંમેશા ક્ષત્રિયોમાં છે; દાસોમાં હરી મહિદાસ તરીકે રહે છે; પૃથ્વી પર ઉપેન્દ્ર નામે એક હરી હંમેશા વસે છે, હે સુપર્ણ.

ગજે સદા તિષ્ઠતિ ચક્રપાણિઃ સદાન્તરે તિષ્ઠતિ વિશ્વરૂપઃ । નિત્યં શુનિ તિષ્ઠતિ ભૂતભાવનઃ પિપીલકાયામપિ સર્વદૈવ

હાથીમાં હંમેશા ચક્રપાણી છે; આંતરાત્મામાં હંમેશા વિશ્વરૂપ છે; કૂતરામાં હંમેશા ભૂતભાવન છે અને પિપીલિકા (માકડી) માં પણ હંમેશા છે.

ત્રિવિક્રમો હરિરૂપ્યન્તરિક્ષે સર્વજાતાવનન્તરૂપી હરિશ્ચ । હરેર્ન વર્ણોસ્તિ ન ગોત્રમસ્તિ ન જાતિરીશે સર્વરૂપે વિચિત્રે

ત્રિવિક્રમ, હરી, આકાશમાં બીજા રૂપે છે; સર્વ જીવોમાં હરી અનેક રૂપે દેખાય છે; હરીને ન જાત છે, ન કુળ છે, ન જન્મ છે—તે સર્વરૂપ, અદભુત ઈશ્વર છે.

એવં જ્ઞાત્વા સર્વદા લક્ષ્મણા તુ હરિં સદા પ્રીણયામાસ દેવી । સપર્યયા વૈ ક્રિયમાણયા હરિઃ પતિર્મમ સ્યાદિતિ ચિન્તયાના

આવી રીતે જાણીને, લક્ષ્મણા હંમેશા હરીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતી, પૂજા દ્વારા; 'હરી મારા પતિ બને' એવી ભાવના રાખતી.

તત્યાજ દેહં વિષ્ણુપતિત્વકામા મદ્રેષુ વૈ વીન્દ્ર પુત્રી પ્રજાતા । સ્વયંવરે લક્ષ્મણાયા અહં ચ ભિત્ત્વા લક્ષ્યં ભૂપતીન્દ્રાવયિત્વા

વિષ્ણુના જીવનસાથી થવાની ઇચ્છાથી વિન્દ્રરાજાની પુત્રીએ મારા વંશમાં પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; પછી લક્ષ્મણાના સ્વયંવરમાં મેં લક્ષ્ય ભેદ્યું અને ભેગા થયેલા રાજાઓને હરાવી દીધા.

પાણિગ્રહં લક્ષ્મણાયાશ્ચ કૃત્વા ગત્વા પુરીં રમયામાસ દેવી । તથૈવાહં જાંબવત્યા વિવાહં મત્પત્નીત્વે કારણં ત્વાં બ્રવીમિ

લક્ષ્મણાનો હાથ પકડીને મેં લગ્ન કર્યા અને તેને મારી નગરીમાં લાવી રાણીને આનંદિત કરી; એ જ રીતે મેં જાંબવતી સાથે પણ લગ્ન કર્યા—હવે હું તને કહું છું કે તે મારી પત્ની કેમ બની.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સોમસ્ય પુત્રી પૂર્વસર્ગે બભૂવ ભાર્યા મદીયા જામ્બવતી મમ પ્રિયા । તાસાં મધ્યે હ્યધિકા વીન્દ્ર કિઞ્ચિદ્રુદ્રાદિભ્યઃ પઞ્ચગુણૈર્વિહીના ॥ ૩,૨૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં જાંબવતી, જે મારી પ્રિય છે, સોમદેવની પુત્રી હતી અને મારી પત્ની બની; એ બધામાં, હે વિન્દ્ર, તે થોડું ઉત્તમ હતી, જોકે રુદ્રાદિમાં જે પાંચ ગુણ છે, તે તેમાં નહોતા.

યદાવેશો બલવાન્સ્યાદ્રમાયાં તદાનાસ પ્રિયતે કેશવોલમ્ । યદાવેશાદ્ધ્રાસમુપૈતિ કાલે તદા તાસાં સામ્યમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૩.

જ્યારે કોઈ વિશેષ ભાવના પ્રબળ થાય છે, હે મહાબળવાન, ત્યારે કેશવ ખૂબ પ્રસન્ન થાય છે; પણ જ્યારે એ ભાવના સમય સાથે ઘટે છે, ત્યારે મહાન લોકો કહે છે કે બધામાં સમાનતા આવે છે.

લક્ષ્મ્યાવેશઃ કિઞ્ચિદસ્ત્યેવ નિત્યમતસ્તાભ્યઃ કિઞ્ચિદાધિક્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૩.

લક્ષ્મીનો થોડીક ઉપસ્થિતિ હંમેશા રહે છે, એટલે તેમાં બીજી બધીથી થોડું વધારે મહત્ત્વ છે.

ગરુડ ઉવાચ । તાસાં મધ્યે જામ્બવન્તી તુ કૃષ્ણ આરાધનં કીદૃશં સા ચકાર । તન્મે બ્રૂહિ કૃપયા વિશ્વમૂર્તે આધિક્યે વૈ કારણં તાભ્ય એવ ॥ ૩,૨૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: એ બધામાં જાંબવતીએ શ્રીકૃષ્ણની કેવી રીતે ઉપાસના કરી? હે વિશ્વમૂર્તિ, કૃપા કરીને મને એ કહો અને એના વધારાના ગુણનું કારણ પણ જણાવો.

ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । મેઘગંભીરયા વાચા ઉવાચ વિનતાસુતમ્ ॥ ૩,૨૩.

ગરુડએ આ રીતે પૂછતાં દેવકીપુત્ર ભગવાને મેઘ જેવું ગૂંજી ઊઠતું વાણીથી વિનતાપુત્રને ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા પૂર્વસર્ગે સોમપુત્રી બભૂવ પિતુર્ગૃહે વર્તમાનાપિ સાધ્વી । જન્મ સ્વકીયં સાર્થકં વૈ ચકાર પિત્રા સાકં વિષ્ણુશુશ્રૂષણે ન ચ ॥ ૩,૨૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં તે સોમદેવની પુત્રી હતી, પિતાના ઘરમાં રહેતી અને સદ્ગુણવંતી હતી; તેણે પોતાના જન્મને સાર્થક બનાવ્યો, પિતાની સાથે વિષ્ણુની સેવા કરીને.

શુશ્રાવ નિત્યં સત્પુરાણાનિ ચૈવં ચક્રે સદા વિષ્ણુપાદપ્રણામમ્ । ચક્રે સદા તારકસ્યાપિ વિષ્ણોઃ પ્રદક્ષિણં સ્મરણં કુર્વતી સા ॥ ૩,૨૩.

તે હંમેશાં સચ્ચા પુરાણો સાંભળતી, સતત વિષ્ણુના ચરણોમાં વંદન કરતી; તે નિયમિત રીતે વિષ્ણુ અને તારકની પરિક્રમા કરતી અને હંમેશાં તેમનું સ્મરણ કરતી.

પિત્રા સાકં સા તુ કન્યા ખગેન્દ્ર વૈરાગ્યયુક્તા શ્રવણાત્સંબભૂવ । કેશં ચ મિત્રં દ્વિરદાદિકં ચ અનર્ઘ્યરત્નાનિ ગૃહાદિકં ચ ॥ ૩,૨૩.

પિતાની સાથે રહીને, હે પંખીરાજ, એ કન્યાએ શ્રવણથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; વાળ, મિત્રો, હાથી, અમૂલ્ય રત્નો, ઘર વગેરે બધું તેને તુચ્છ લાગતું.

સર્વં હ્યેતન્નશ્વરં ચૈવ મેને મમાધીનં હરિણા વૈ કૃતં ચ । યેનૈવ દત્તં પુત્રમિત્રાદિકં ચ તેના હૃતં વેદનાં નૈવ ચક્રે ॥ ૩,૨૩.

તે બધું નાશવાન અને મારું માનતી, અને હરિ દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે એવું સમજતી; જે કંઈ મળ્યું—પુત્ર, મિત્ર વગેરે—તે પણ હરિએ આપ્યું અને લીધું, એટલે તેને કદી દુઃખ થયું નહીં.

અદ્યૈવ વિષ્ણુઃ પરમો દયાલુઃ દયાં મયિ કૃતવાંસ્તેન સુષ્ઠુ । પિત્રા સાકં કન્યકા સા તુ વીન્દ્ર સદાત્મનિ હ્યમલે વાસુદેવે ॥ ૩,૨૩.

આજે પણ પરમ દયાળુ વિષ્ણુએ મને મહાન કૃપા કરી છે; પિતાની સાથે એ કન્યા હંમેશાં શુદ્ધ આત્મા વાસુદેવમાં સ્થિત રહી.

એકાન્તત્વં સુષ્ઠુ ભક્ત્યા ગતા સા યદૃચ્છયા સોપપન્નેન દેવી । અકલ્પયન્ત્યાત્મનો વીન્દ્ર વૃત્તિં ચકાર યત્સાવધિરાધં પ્રથૈવ ॥ ૩,૨૩.

એણે એકાગ્ર ભક્તિથી સંપૂર્ણ એકાંત પ્રાપ્ત કર્યો, હે વિન્દ્ર, અને પોતાની ઇચ્છાથી એ દેવીએ પોતાનું વર્તન ગોઠવ્યું, જે સર્વોત્તમ ઉદાહરણ બની ગયું.

સા વૈ વિત્તં વિષ્ણુપાદારવિન્દે દુઃ ખાર્ણવાત્તરાકે સંચકાર । વાગીન્દ્રિદ્રિયં ખગ સમ્યક્ચકાર હરેર્ગુણાનાં વર્ણને વા સદૈવ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાનું ધન વિષ્ણુના કમળચરણોમાં અર્પણ કર્યું, જે દુઃખના દરિયાને પાર કરવા માટે નૌકા સમાન છે; હે પંખીરાજ, એણે પોતાની વાણી અને ઇન્દ્રિય હંમેશાં હરિના ગુણગાન માટે જ વાપરી.

હસ્તૌ ચ વિષ્ણોર્ગૃહસંમાર્જનાદૌ ચકાર દેવી ગાત્રમલાપહારમ્ । શ્રોત્રં ચ ચક્રે હરિસત્કથોદયે મોક્ષાદિમાર્ગે હ્યમૃતોપમે ચ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાના હાથ વિષ્ણુના ઘરની સફાઈ અને તેમના અંગોની શુદ્ધિ માટે વાપર્યા; તેના કાન હંમેશાં હરિની પવિત્ર કથાઓ સાંભળવા અને મોક્ષના અમૃત સમાન માર્ગ માટે સમર્પિત કર્યા.

નેત્રં ચ ચક્રે પ્રતિમાદિદર્શને અનાદિકાલીનમલાપહરિણી । સદ્વૈષ્ણવાનાં સ્પર્શને ચૈવ સંગે નિર્માલ્યગન્ધાનુવિલેપને ત્વક્ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાની આંખો વિષ્ણુની મૂર્તિ અને સ્વરૂપના દર્શન માટે વાપરી, જે પ્રાચીન પાપો દૂર કરે છે; ત્વચા સચ્ચા વૈષ્ણવોના સ્પર્શ અને તેમની ચઢાવેલી માળાની સુગંધ લગાવવા માટે વાપરી.

ઘ્રાર્ણેદ્રિયં સા હરિપાદસારે ચકાર સંસારવિમુક્તિદે ચ । જિહ્વેન્દ્રિયં હરિનૈવેદ્યશેષે શ્રીમત્તુલસ્યાદિવિમિશ્રિતે ચ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાની ઘ્રાણે હરિના પાવન ચરણોની સુગંધ માટે વાપરી, જે સંસારથી મુક્તિ આપે છે; જીભ હરિના પ્રસાદ, પવિત્ર તુલસી વગેરે સાથે ભોજન માટે વાપરી.

પાદૌ હરેઃ ક્ષેત્રપથાનુસર્પણે શિરો હૃષીકેશપદાભિવન્દને । કામં હૃદાસ્યે તુ હરિદાસ્યકામ્યા તથોત્તમશ્લોકજનાશ્ચરન્તિ ॥ ૩,૨૩.

એણે પોતાના પગ હરિના મંદિરો તરફ જવા માટે અને માથું હૃષીકેશના ચરણોમાં વંદન કરવા માટે વાપર્યું; હૃદય અને મોઢું હરિની સેવા કરવાની ઇચ્છામાં સમર્પિત કર્યું, જેમ શ્રેષ્ઠ ભક્તો કરે છે.