ગરુડપુરાણમ્

લક્ષણૈશ્ચૈકાદશભિઃ પુષ્કરઃ પરિકીર્તિતઃ । એકવિંશતિસંખ્યાકૈરસદ્ભાવૈઃ પ્રકીર્તિતઃ

પુષ્કર અગિયાર લક્ષણોથી વર્ણવાયો છે; એકવીસ અભાવોથી પણ ઓળખાય છે.

દશભિર્લક્ષણૈર્યુક્તાઃ પિતરો યે ચિરાઃ ખગ । ત્રયોવિંશતિદોષૈશ્ચ સંયુતા નાત્ર સંશયઃ

પિતૃઓ, ખગ, દસ લક્ષણોથી યુક્ત છે; અને ત્રેવીસ દોષો ધરાવે છે — તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અષ્ટભિર્લક્ષણૈર્યુક્તા દેવગન્ધર્વસત્તમાઃ । દોષૈશ્ચતુર્વિંશતિભિઃ સંયુક્તાઃ પરિકીર્તિતાઃ

દેવ અને ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ, આઠ લક્ષણોથી યુક્ત છે; અને ચોવીસ દોષો ધરાવે છે.

સપ્તલક્ષણસંયુક્તા ગન્ધર્વા માનુષાત્મકાઃ । યૈસ્તુ પઞ્ચવિંશતિભિર્દોષૈઃ સંયુક્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

સાત પ્રકારના લક્ષણો ધરાવતા અને માનવી સ્વભાવ ધરાવતા ગંધર્વો, જે પચ્ચીસ પ્રકારના દોષોથી યુક્ત ગણાયા છે.

ષદ્ગુણૈઃ ક્ષિતિપા યુક્તા ષડ્વિંશત્યા ચ દોષતઃ । તદન્યે પઞ્ચભિર્યુક્તાશ્ચતુર્ભિઃ કેચિદેવ ચ

રાજાઓ છ ગુણો અને છવીસ દોષો ધરાવે છે; કેટલાક પાંચ દોષો ધરાવે છે અને કેટલાક માત્ર ચાર જ.

ત્રિભિઃ કેચ્ચિત્તતો હીના ન સંતિ ખગસત્તમ । યસ્મિન્નરે ક્ષિતિપે વા ખગેન્દ્ર આધિક્યં યદ્દૃશ્યતે લક્ષણસ્ય

કેટલાક માત્ર ત્રણ લક્ષણો ધરાવે છે, અને એથી ઓછા લક્ષણો ધરાવનાર કોઈ નથી, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ; માણસ કે રાજા, જેમાં વધારે લક્ષણો દેખાય—

ન તે નરા નૈવ તે વૈ ક્ષિતીશાઃ સર્વે નૈવ હ્યુત્તમાઃ સર્વદૈવ । યે દેવા યે ચ દૈત્યાશ્ચ સર્વેપ્યેવં ખગાધિપ

એ લોકો સાચા માણસ કે સાચા રાજા નથી અને ક્યારેય શ્રેષ્ઠ પણ નથી; દેવો કે દૈત્યો હોય, હે પંખી રાજ, બધા માટે આવું જ છે.

લક્ષણાલક્ષણૈશ્ચૈવ ક્રમેણોક્તા ન સંશયઃ । લક્ષણૈઃ સપ્તવિંશત્યાલક્ષણૈઃ સંયુતાઃ ખગ

લક્ષણો અને લક્ષણોના અભાવનું વર્ણન ક્રમવાર કરવામાં આવ્યું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; હે પંખી, જે લોકો સત્તાવીસ લક્ષણો અને તેમના વિપરીત ગુણોથી યુક્ત હોય—

અતઃ સલક્ષણા જ્ઞેયા દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણૈર્ન હિ । પિતુર્ગૃહે વર્ધમાના સદાપિ સ્વકુટુંબં શ્રેષ્ઠયિતું ખગેન્દ્ર

માટે, જે લોકો લક્ષણો ધરાવે છે, તેમને બત્રીસ લક્ષણો ધરાવા વાળા માનવા; પિતાના ઘરમાં ઉછરતાં પણ, હે પંખી રાજ, તેઓ હંમેશા પોતાના કુટુંબને સુખ-સમૃદ્ધિ આપે છે.

ઉવાચ સા પિતરં દીયમાનમન્નાદિકં ત્રમિત્રાદિકેષુ । સદાપિ યે ત્વનુસંધાનેન યુક્તા અન્તર્ગતે તત્રતત્ર સ્થિતે ચ

તેણીએ પિતાને કહ્યું: 'મિત્રો અને અન્ય લોકોને આપાતું અન્ન વગેરે, જે લોકો હંમેશા મનથી જોડાયેલા રહે છે, હાજર હોય કે ન હોય—'

અજ્ઞાતત્વે ચાન્નપાનાદિકં ચ દત્તં સંતો વ્યર્થમેવં વદન્તિ । હરિં વક્ષ્યે તત્રતત્ર સ્થિતં ચં તં વૈ શૃણુ ત્વાદરેણાદ્ય નિત્યમ્

જો આપનારને ખબર ન હોય તો આપેલું અન્ન-પાન વગેરે વ્યર્થ ગણાય છે, એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે; હવે હું હરીનું વર્ણન કરીશ, જે સર્વત્ર હાજર છે—તમે શ્રદ્ધાથી સાંભળો.

બાલો હરિર્બાલરૂપેણ કૃષ્ણઃ ક્ષીરાદિકં નવનીતં ઘૃતં ચ । ગૃહ્ણાતિ નિત્યં ભૂષણં વસ્ત્રજાતમેવં દદ્યાત્સર્વદા વિષ્ણુતુષ્ટ્યૈ

હરી બાળરૂપે, કૃષ્ણ બની, હંમેશા દૂધ, મકખણ અને ઘી ગ્રહણ કરે છે; એ રીતે હંમેશા ભુષણ અને વસ્ત્રો પણ વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે અર્પણ કરવું.

મિત્રૈર્હરિઃ કેશવાખ્યો મુકુન્દો ભુઙ્ક્તે દત્તં ત્વન્નપ્રાનાદિકં ચ । પૂર્વં દદ્યાત્સર્વદા વૈ ગૃહસ્થો ધન્યો ભવેદન્યથા વ્યર્થમેવ

મિત્રોમાં હરી, જે કેશવ અને મુકુન્દ તરીકે ઓળખાય છે, આપેલું અન્ન-પાન ગ્રહણ કરે છે; ગૃહસ્થએ હંમેશા પહેલાં આપવું જોઈએ—એવી રીતે તે ધન્ય બને છે, નહિ તો એ વ્યર્થ જાય છે.

ગૃહ્ણાતિ નિત્યં માધવાખ્યો હરિશ્ચેત્યેવં જ્ઞાત્વા દેયમન્નાદિકં ચ । એવં જ્ઞાત્વા દીયમાનેન નિત્યં પ્રીણાતિ વિષ્ણુર્નાન્યથા વ્યર્થમેવ

માધવ નામે ઓળખાતા હરી હંમેશા ગ્રહણ કરે છે, એ જાણીને અન્ન-પાન આપવું; આવું જાણીને જે આપો, તે હંમેશા વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે—નહીંતર એ વ્યર્થ જાય છે.

ગૃહે નિત્યં વાસુદેવો હરિસ્તુ પ્રીણાતિ નિત્યં તત્ર તિષ્ઠન્સુપર્ણ । એવં જ્ઞાત્વા સ્વગૃહં સર્વદૈવ અલઙ્કુર્યાદ્ધાતુરૂપૈઃ સદૈવ

ગૃહમાં હંમેશા વસુદેવ, હરી, વસે છે અને ત્યાં હંમેશા પ્રસન્ન રહે છે, હે સુપર્ણ; આવું જાણીને પોતાના ઘરને હંમેશા દિવ્ય સ્વરૂપોથી શોભાવવું જોઈએ.

ગોવિન્દાખ્યસ્તિષ્ઠતિ વૈષ્ણવાનાં પુત્રૈર્યુતસ્તિષ્ઠતિ વાસુદેવઃ । મિત્રે મુકુન્દઃ શાલકે ચાનિરૂદ્ધો નારાયણો દ્વિજવર્યે સદાસ્તિ

ગોવિંદ વૈષ્ણવના પુત્રોમાં હાજર છે; વસુદેવ પુત્રોમાં છે; મિત્રોમાં મુકુન્દ છે; શાલાકામાં અનિરુદ્ધ છે; અને દ્વિજ શ્રેષ્ઠોમાં નારાયણ હંમેશા છે.

ગોષ્ઠે ચ નિત્યં વિષ્ણુરૂપી હરિસ્તુ અશ્વે સદા તિષ્ઠતિ વામનાખ્યઃ । સંકર્ષણઃ શૂદ્રવર્ણે સદાસ્તિ વૈશ્યે પ્રદ્યુમ્નસ્તિષ્ઠતિ સર્વદૈવ

ગૌશાળામાં હંમેશા હરી, વિષ્ણુરૂપે, હાજર છે; ઘોડામાં હંમેશા વામન છે; શૂદ્રોમાં સંકર્ષણ હંમેશા છે અને વૈશ્યોમાં પ્રદ્યુમ્ન હંમેશા છે.

જનાર્દનઃ ક્ષત્ત્રજાતૌ સદાસ્તિ દાશેષુ નિત્યં મહિદાસો હરિસ્તુ । મહ્યાં નિત્યં તિષ્ઠતિ સર્વદૈવ હ્યુપેન્દ્રાખ્યો હરિરેકઃ સુપર્ણ

જનાર્દન હંમેશા ક્ષત્રિયોમાં છે; દાસોમાં હરી મહિદાસ તરીકે રહે છે; પૃથ્વી પર ઉપેન્દ્ર નામે એક હરી હંમેશા વસે છે, હે સુપર્ણ.

ગજે સદા તિષ્ઠતિ ચક્રપાણિઃ સદાન્તરે તિષ્ઠતિ વિશ્વરૂપઃ । નિત્યં શુનિ તિષ્ઠતિ ભૂતભાવનઃ પિપીલકાયામપિ સર્વદૈવ

હાથીમાં હંમેશા ચક્રપાણી છે; આંતરાત્મામાં હંમેશા વિશ્વરૂપ છે; કૂતરામાં હંમેશા ભૂતભાવન છે અને પિપીલિકા (માકડી) માં પણ હંમેશા છે.

ત્રિવિક્રમો હરિરૂપ્યન્તરિક્ષે સર્વજાતાવનન્તરૂપી હરિશ્ચ । હરેર્ન વર્ણોસ્તિ ન ગોત્રમસ્તિ ન જાતિરીશે સર્વરૂપે વિચિત્રે

ત્રિવિક્રમ, હરી, આકાશમાં બીજા રૂપે છે; સર્વ જીવોમાં હરી અનેક રૂપે દેખાય છે; હરીને ન જાત છે, ન કુળ છે, ન જન્મ છે—તે સર્વરૂપ, અદભુત ઈશ્વર છે.

એવં જ્ઞાત્વા સર્વદા લક્ષ્મણા તુ હરિં સદા પ્રીણયામાસ દેવી । સપર્યયા વૈ ક્રિયમાણયા હરિઃ પતિર્મમ સ્યાદિતિ ચિન્તયાના

આવી રીતે જાણીને, લક્ષ્મણા હંમેશા હરીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતી, પૂજા દ્વારા; 'હરી મારા પતિ બને' એવી ભાવના રાખતી.

તત્યાજ દેહં વિષ્ણુપતિત્વકામા મદ્રેષુ વૈ વીન્દ્ર પુત્રી પ્રજાતા । સ્વયંવરે લક્ષ્મણાયા અહં ચ ભિત્ત્વા લક્ષ્યં ભૂપતીન્દ્રાવયિત્વા

વિષ્ણુના જીવનસાથી થવાની ઇચ્છાથી વિન્દ્રરાજાની પુત્રીએ મારા વંશમાં પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; પછી લક્ષ્મણાના સ્વયંવરમાં મેં લક્ષ્ય ભેદ્યું અને ભેગા થયેલા રાજાઓને હરાવી દીધા.

પાણિગ્રહં લક્ષ્મણાયાશ્ચ કૃત્વા ગત્વા પુરીં રમયામાસ દેવી । તથૈવાહં જાંબવત્યા વિવાહં મત્પત્નીત્વે કારણં ત્વાં બ્રવીમિ

લક્ષ્મણાનો હાથ પકડીને મેં લગ્ન કર્યા અને તેને મારી નગરીમાં લાવી રાણીને આનંદિત કરી; એ જ રીતે મેં જાંબવતી સાથે પણ લગ્ન કર્યા—હવે હું તને કહું છું કે તે મારી પત્ની કેમ બની.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સોમસ્ય પુત્રી પૂર્વસર્ગે બભૂવ ભાર્યા મદીયા જામ્બવતી મમ પ્રિયા । તાસાં મધ્યે હ્યધિકા વીન્દ્ર કિઞ્ચિદ્રુદ્રાદિભ્યઃ પઞ્ચગુણૈર્વિહીના ॥ ૩,૨૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં જાંબવતી, જે મારી પ્રિય છે, સોમદેવની પુત્રી હતી અને મારી પત્ની બની; એ બધામાં, હે વિન્દ્ર, તે થોડું ઉત્તમ હતી, જોકે રુદ્રાદિમાં જે પાંચ ગુણ છે, તે તેમાં નહોતા.

યદાવેશો બલવાન્સ્યાદ્રમાયાં તદાનાસ પ્રિયતે કેશવોલમ્ । યદાવેશાદ્ધ્રાસમુપૈતિ કાલે તદા તાસાં સામ્યમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૩.

જ્યારે કોઈ વિશેષ ભાવના પ્રબળ થાય છે, હે મહાબળવાન, ત્યારે કેશવ ખૂબ પ્રસન્ન થાય છે; પણ જ્યારે એ ભાવના સમય સાથે ઘટે છે, ત્યારે મહાન લોકો કહે છે કે બધામાં સમાનતા આવે છે.

લક્ષ્મ્યાવેશઃ કિઞ્ચિદસ્ત્યેવ નિત્યમતસ્તાભ્યઃ કિઞ્ચિદાધિક્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૩.

લક્ષ્મીનો થોડીક ઉપસ્થિતિ હંમેશા રહે છે, એટલે તેમાં બીજી બધીથી થોડું વધારે મહત્ત્વ છે.

ગરુડ ઉવાચ । તાસાં મધ્યે જામ્બવન્તી તુ કૃષ્ણ આરાધનં કીદૃશં સા ચકાર । તન્મે બ્રૂહિ કૃપયા વિશ્વમૂર્તે આધિક્યે વૈ કારણં તાભ્ય એવ ॥ ૩,૨૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: એ બધામાં જાંબવતીએ શ્રીકૃષ્ણની કેવી રીતે ઉપાસના કરી? હે વિશ્વમૂર્તિ, કૃપા કરીને મને એ કહો અને એના વધારાના ગુણનું કારણ પણ જણાવો.

ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । મેઘગંભીરયા વાચા ઉવાચ વિનતાસુતમ્ ॥ ૩,૨૩.

ગરુડએ આ રીતે પૂછતાં દેવકીપુત્ર ભગવાને મેઘ જેવું ગૂંજી ઊઠતું વાણીથી વિનતાપુત્રને ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા પૂર્વસર્ગે સોમપુત્રી બભૂવ પિતુર્ગૃહે વર્તમાનાપિ સાધ્વી । જન્મ સ્વકીયં સાર્થકં વૈ ચકાર પિત્રા સાકં વિષ્ણુશુશ્રૂષણે ન ચ ॥ ૩,૨૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં તે સોમદેવની પુત્રી હતી, પિતાના ઘરમાં રહેતી અને સદ્ગુણવંતી હતી; તેણે પોતાના જન્મને સાર્થક બનાવ્યો, પિતાની સાથે વિષ્ણુની સેવા કરીને.