ગરુડપુરાણમ્

સમુન્નતં શિશ્નમથો હિ લક્ષ્મ યસ્યાસ્તિ તત્પઞ્ચદશં વદન્તિ । સુતામ્રકં પાદતલં ખગેન્દ્ર તલ્લક્ષણં ષોડશં પ્રાહુરાર્યાઃ

જેમનું અંગ ઉંચું હોય, તે પંદરમું લક્ષણ કહેવાય છે. અને, પંખીઓના રાજા, જેમના પગના તળિયા લાલચટ્ટા હોય, તે સોળમું લક્ષણ કહેવાય છે.

નિમ્નૌ ચ ગુલ્ફૌ સપ્તદશં તદાહુર્ગ્રીવારૂપં પ્રાહુરષ્ટાદશં ચ । એકોનવિંશં ત્વક્ષિપદ્મં સુરક્તં પ્રાહુર્બાહું જાનુ વિંશં તથૈવ

જેમના પગના ગુલ્ફા થોડી અંદર પડેલા હોય, તે સત્તરમું લક્ષણ કહેવાય છે. સુંદર ગળું અઠારમું, કમળ જેવું લાલચટ્ટા ચામડી ઓગણીસમું, અને હાથ તથા ઘૂંટણ વીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

વિસ્તીર્ણોરશ્ચૈકવિંશં તદાહુઃ સિંહાસ્કન્ધં દ્વ્યુત્તરં વિંશમાહુઃ । ત્રયોવિંશં સૂક્ષ્મમાસ્યં તદાહુશ્ચતુર્વિંશં સુપ્રસન્ને ચ દૃષ્ટી

પહોળું છાતી એકવીસમું લક્ષણ કહેવાય છે. સિંહ જેવી ખભા બાવીસમું, નાજુક મોઢું ત્રેવીસમું અને સુશોભિત, સ્પષ્ટ આંખો ચોવીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

હ્રસ્વં લિઙ્ગં માર્દવં ચાપિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પઞ્ચવિંશં વદન્તિ । સમૌ ચ પાદૌ કટિજાનુ ચોરૂ ષડ્વિંશમાહુશ્ચ સમે ચ જઙ્ઘે

ટૂંકો અને નરમ અંગ પચ્ચીસમું લક્ષણ કહેવાય છે, હે ઇન્દ્ર. સમાન પગ, કમર, ઘૂંટણ અને જાંઘો છવ્વીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

સમાનહસ્તૌ સમકર્ણૌ મિલિત્વા દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાઃ । દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં વૈ મુકુન્દે દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં વૈ રમાયામ્

સમાન હાથ અને કાન સાથે મળીને બત્રીસમું લક્ષણ કહેવાય છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. બત્રીસ લક્ષણો મુકુંદ અને રમા બંનેમાં જોવા મળે છે.

દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં બ્રહ્મણોપિ તદ્ભારત્યાઃ પ્રવદન્ત્યેવ સત્યમ્ । તથા ચ શઙ્કા સમમેવ ચક્રિણેત્યેવં સદામા કુરુ નિર્ણયં બ્રુવે

બ્રહ્મા અને ભારતીમાં પણ બત્રીસ લક્ષણો હોવાનું કહેવાય છે અને એ સાચું છે. એ જ રીતે, ચક્રધારીમાં પણ કોઈ શંકા નથી. હંમેશા એ પ્રમાણે નિશ્ચય કરવો જોઈએ, એમ હું કહું છું.

એકસ્ય વૈ લક્ષણસ્યાપિ વિષ્ણોર્લક્ષ્મીરન્તં નૈવ સમ્યક્પ્રપેદે । અતોનન્તૈર્લક્ષણૈઃ સંયુતં ચ હરિં ચાહુર્લક્ષણજ્ઞાઃ સદૈવ

વિષ્ણુના એક પણ લક્ષણનો અંત લક્ષ્મી સુધી પહોંચી શકી નથી; તેથી, જાણકારો હંમેશા હરિને અનંત લક્ષણો ધરાવનાર કહે છે.

જાનાતિ લક્ષ્મીર્લક્ષણં વાયુરૂપે સ્વાપેક્ષયા હ્યતિરિક્તં ખગેન્દ્ર । સ્વલક્ષણાપેક્ષયા ભારતી તુ શતૈર્ગુણૈરધિકા વેધસોપિ

લક્ષ્મી પોતાનાં સ્વરૂપ પ્રમાણે લક્ષણ જાણે છે, હે પંખીઓના રાજા. પણ ભારતી પોતાના લક્ષણો પ્રમાણે અનેક ગુણોથી વધુ ગણાય છે, અને એ જ રીતે બ્રહ્મા પણ.

ખગેન્દ્ર તસ્માલ્લક્ષણે સામ્યચિત્તં વિશ્વાદીનાં સર્વદા મા કુરુષ્વ । અષ્ટાવિંશતિં પ્રાહૂ રુદ્રાદિકાનાં ભ્રૂનેત્રયોર્લક્ષણેનૈવ હીનાઃ

હે પંખીઓના રાજા, તેથી દેવતાઓમાં લક્ષણોની સમાનતા હંમેશા નક્કી કરવી નહીં. રુદ્ર અને અન્ય દેવોમાં અઠ્ઠાવીસ લક્ષણો કહેવાય છે, કારણ કે ભ્રૂમધ્યે ત્રીજું આંખનું લક્ષણ નથી.

અલક્ષણં મન્યતે યદ્ધિ તસ્ય દુર્લક્ષણં નૈવ તચ્ચિન્તનીયમ્ । અષ્ટાવિંશતિં લક્ષણં વૈ હરસ્ય ન ભારતીવચ્ચિન્તનીયં ખગેન્દ્ર

જેમાં લક્ષણ નથી એવું દુર્લભ છે અને એ વિષે વિચારવું જોઈએ નહીં. હરાના અઠ્ઠાવીસ લક્ષણો ભારતીના લક્ષણો જેવાં માનવા નહીં, હે પંખીઓના રાજા.

અતો હરઃ ક્રોધરૂપી સદૈવ તયોરભાવાત્સત્યમુક્તં તથૈતત્ । અતો દ્વયં નાસ્તિ રુદ્રે ખગેન્દ્ર શિશ્નોદરે કિઞ્ચિદાધિક્યમસ્તિ

આથી, હર હંમેશા ક્રોધરૂપ છે, કારણ કે એ લક્ષણો તેમાં નથી, એ સાચું છે. તેથી, હે પંખીઓના રાજા, રુદ્રના અંગ કે પેટમાં કંઈ વિશેષતા નથી.

સપ્તાધિકૈર્વિંશતિલક્ષણૈસ્તુ સમાયુતાઃ સ્વસ્ત્રિયો લક્ષ્મણાદ્યાઃ । ષડ્વિંશત્યા લક્ષણૈશ્ચાપિ યુક્તા વારુણ્યાદ્યા પઞ્ચવિંશૈશ્ચ ચન્દ્રઃ

તેમની પત્નીઓ, લક્ષ્મણા વગેરે, સત્તાવીસ લક્ષણોથી યુક્ત છે. વારુણી અને અન્ય છવ્વીસ લક્ષણ ધરાવે છે, અને ચંદ્ર પાસે પચ્ચીસ લક્ષણ છે.

અર્થશ્ચતુર્વિંશતિભિશ્ચૈવ યુક્તો નાસાવાયોર્દ્વ્યધિકા વિંશતિશ્ચ લક્ષણૈશ્ચૈકવિંશત્યા શચી યુક્તા ન સંશયઃ

અર્થ પાસે ચોવીસ લક્ષણ છે; વાયુના નાકમાં બાવીસ લક્ષણ છે; અને શચી એકવીસ લક્ષણોથી યુક્ત છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રવાહા વિંશકૈર્યુક્તા યમ એકોનવિંશકૈઃ । પાશ્યષ્ટાદશભિર્યુક્તો દશસપ્તયુતોઽનલઃ

નદીઓ વિસ લક્ષણોથી યુક્ત છે; યમ પાસે ઓગણીસ, પાશ્ય પાસે અઢાર, અને અગ્નિ પાસે સત્તર તથા દસ લક્ષણ છે.

વૈવસ્વતઃ ષોડશભિમિત્રઃ પઞ્ચદશૈર્યુતઃ । ચતુર્દશૈસ્તુ(ચતુર્વિંશૈસ્તુ?) ધનપઃ પાવકસ્તુ ત્રયોદશૈઃ

વૈવસ્વત પાસે સોળ, મીત્ર પાસે પંદર, ધનપ પાસે ચૌદ અને પાવક પાસે તેર લક્ષણ છે.

ગઙ્ગા દ્વાદશભિર્યુક્તા બુધ એકાદશૈર્યુતઃ । શનિસ્તુ દશસંખ્યાકૈઃ પુષ્કરો નવભિર્યુતઃ

ગંગા બાર લક્ષણોથી યુક્ત છે; બુધ પાસે અગિયાર, શનિ પાસે દસ અને પુષ્કર પાસે નવ લક્ષણ છે.

અથ ષોડશસાહસ્રં ભાર્યાસ્તુ મમ વલ્લભાઃ । અષ્ટભિશ્ચૈવ સંયુક્તાઃ સપ્તભિઃ પિતરસ્તથા

હવે, મારી પ્રિય પત્નીઓ સોળ હજાર છે; પિતૃઓ આઠ અને સાત લક્ષણોથી યુક્ત છે.

ષડ્ભિશ્ચ દેવગન્ધર્વાઃ પઞ્ચભિસ્તદનન્તરાઃ । ચતુર્ભિઃ ક્ષિતિપાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિભિરન્યે ચ સંયુતાઃ

દેવો અને ગંધર્વો છ સાથે જોડાયેલા કહેવાય છે; પછી પાંચ આવે છે; રાજાઓ ચાર સાથે ગણાય છે; અને બીજા ત્રણ સાથે જોડાયેલા છે.

ઉદરે કિઞ્ચિદાધિક્યે હ્રસ્વે પાદે ચ કર્ણયોઃ । શિખાધિક્યં વિના વિપ્ર ભાર્યાયાં ચ શિવસ્ય ચ

પેટમાં થોડું વધારે હોય, પગ કે કાન નાના હોય, કે શિખા વધારે હોય—પણ પત્ની અને શિવજીમાં નહિ—તો એમાં દોષ ગણાય છે, હે બ્રાહ્મણ.

લક્ષ્મણાયાં પઞ્ચ દોષાઃ શિરોગુલ્ફાદિકં વિના । નાભ્યાધિક્યે સહૈવાષ્ટૌ દોષાઃ સંત્યતિવાહિકે

લક્ષ્મણજીમાં પાંચ દોષ છે, માથા કે પગના સાંધામાં વધારે હોય તે સિવાય; અને નાભિમાં વધારે હોય તો ભાર વહેનારામાં આઠ દોષ થાય છે.

જઙ્ઘાધિક્યે સહૈવાષ્ટૌ દોષાઃ શચ્યાઃ સદા સ્મૃતાઃ । એવમેવ હિ દોષાશ્ચાપ્યૂહનીયાઃ ખગેશ્વર

જાંઘમાં વધારે હોય તો શચીદેવીમાં હંમેશા આઠ દોષ ગણાય છે; એ જ રીતે, હે ખગરાજ, દોષો એ પ્રમાણે જ સમજવા.

દુર્લક્ષણૈઃ સદા વીન્દ્ર સંશ્રુતૈસ્તત્ત્વવિદ્ભવેત્ । મહોદરો લંબનાભિરીષામાત્રોગ્રદંષ્ટ્રકઃ

હે વિન્દ્ર, સાચા જાણકારો કહે છે કે જે લોકોમાં દુર્લક્ષણ હોય છે, જેમ કે મોટું પેટ, લટકતી નાભિ, નાનું કદ અને ભયાનક દાંત, તેમને હંમેશા ઓળખવું.

અન્ધકૂપગભીરાક્ષો લંબકર્ણૌષ્ઠનાસિકઃ । લંબગુલ્ફો વક્રપાદઃ કુનખી શ્યાવદન્તકઃ

આંખો અંધકૂવામાં જેવી ઊંડી, લટકતા કાન, હોઠ અને નાક; લટકતા પગના સાંધા, વાંકા પગ, ખરાબ નખ અને કાળા દાંત.

દીર્ઘજઙ્ઘો દીર્ઘશિશ્નસ્ત્વેકાણ્ડશ્ચૈકનાસિકઃ । રક્તશ્મશ્રૂ રક્તરોમા વક્રાસ્યઃ સંપ્રકીર્તિતઃ

લાંબી જાંઘ, લાંગો અંગ, એક વાંઝણ, એક નાકછિદ્ર; લાલ દાઢી, લાલ વાળ અને વાંકડું મોં એમ કહેવાયું છે.

દગ્ધપર્વતસંકાશો રક્તપૃષ્ઠઃ કલિઃ સ્મૃતઃ । અલોમાંસોઽલોમશિરા રક્તગણ્ડકપોલકઃ

જ્યોં દાઝેલા પર્વત જેવો દેખાય, લાલ પીઠવાળો, એ કળી કહેવાય છે; વાળ વગરનું માંસ, વાળ વગરનું માથું અને લાલ ગાલ.

લલાટે પાણ્ડુતા નિત્યં વામસ્કન્ધે કરે ખગ । ક્રૂરદૃષ્ટિર્દૃષ્ટિપાદસ્તથા વૈ ઘર્ઘરસ્વરઃ

હંમેશા કપાળ પર પાંઢરાશ, ડાબા ખભા અને હાથ પર, હે ખગ; ક્રૂર નજર, પગમાંથી નજર અને ઘસારો અવાજ.

અત્યાશી ચાતિપાનશ્ચ સ્તનૌ શુષ્કફલોપમૌ । ઊરૌ નવાઞ્જિકારોમઃ તથા પૃષ્ઠે ચ મસ્તકે

અતિશય ખાવા-પીવાનું, સ્તન સૂકેલા ફળ જેવા; જાંઘ પર નવા વાળ, અને એ જ રીતે પીઠ અને માથા પર.

લલાટે ત્રીણિ દીર્ઘે તુ સમે દ્વૌ સંપ્રકીર્તિતૌ । સર્પાકારસ્તુ યો મત્સ્યસ્તસ્ય શિશ્ને પ્રકીર્તિતઃ

કપાળ પર ત્રણ લાંબા નિશાન, અને બે સમાન હોય તો એમ કહેવાય છે; સાપ જેવો માછલીનો આકાર અંગ પર કહેવાયો છે.

પાદત્રાણોપમો મત્સ્યો રસનાગ્રે પ્રકીર્તિતઃ । શિશ્નાકારશ્ચ યો મત્સ્યો ગુદે તસ્ય પ્રશસ્યતે

પગપોશ જેવો માછલીનો આકાર જીભના ટોચે કહેવાયો છે; અંગ જેવો માછલીનો આકાર ગુદા પાસે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.