ગરુડપુરાણમ્

યથા રુદ્રાદ્યા લક્ષણૈર્વૈ પ્રપૂર્ણા રુદ્રાદિલ્લક્ષ્મણા ચૈવ પૂર્ણા । ગુણેનૈવં ધર્મતઃ કિઞ્ચિદેવ તથાનુસંધાનાદ્વ્રિયતે નામ ચાપિ

જેમ રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ લક્ષણોથી ભરપૂર છે, તેમ લક્ષ્મણા પણ પૂર્ણ છે. પણ ગુણ અને ધર્મમાં થોડો ફરક છે, તેથી જે ગુણ પ્રમાણે હોય એ નામ આપવામાં આવે છે.

તસ્માદાહુર્લક્ષ્મણેત્યેવ સર્વે તલ્લક્ષણં શૃણુ ચાદૌ ખગેન્દ્ર । નારાયણે પૂર્ણગુણે રમેશે દ્વાત્રિંશત્સંખ્યાનિ સુલક્ષણાનિ

આથી બધા તેને લક્ષ્મણા કહે છે. હવે, હે પંખીરાજ, શરૂઆતથી એ લક્ષણો સાંભળ. શ્રીનારાયણ, જે રમેના સ્વામી છે અને સર્વ ગુણોથી ભરપૂર છે, તેમાં બત્રીસ શુભ લક્ષણો છે.

સંત્યેવ પક્ષીન્દ્ર વદામ્યનુક્રમાન્મત્તઃ શ્રુત્વા મોક્ષમાપ્નોતિ નિત્યમ્ । યઃ સપ્તપાદઃ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલોઙ્ગશ્ચતુર્હસ્તઃ પુરુષસ્તીક્ષ્ણદન્તઃ

હા, પંખીરાજ, એ લક્ષણો ખરેખર છે. હવે હું તને ક્રમવાર કહું છું. જે કોઈ મારી પાસે આ લક્ષણો સાંભળે છે, તેને સદા મુક્તિ મળે છે: જે પુરુષ સાત હથેળી ઊંચાઈનો, છન્નવ ફિંગર જેટલા અંગો, ચાર હાથવાળો અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળો હોય છે.

ય એતત્સર્વં મિલિતં ચૈકમેવ હરેર્વિષ્ણોર્લક્ષણં ચાહુરાર્યાઃ । મુખં સ્ત્રિગ્ધં વર્તુલં પુષ્ટિરૂપં દ્વિતીયં તલ્લક્ષણં ચાહુરાર્યાઃ

આ બધાં લક્ષણો એકસાથે હોય તો, આર્યજન કહે છે કે એ હરિ વિષ્ણુના લક્ષણો છે. જેનું ચહેરું મૃદુ, ગોળ અને સુંદર હોય, એ બીજું લક્ષણ કહેવાય છે.

હનુર્યસ્યાનુન્નતં ચાસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાસ્તૃતીયમ્ । યદ્દન્તા વૈ તીક્ષ્ણસૂક્ષ્માશ્ચ સંતિ તલ્લક્ષણં ચાહુરાર્યાશ્ચતુર્થમ્

જેની હનુ ઊંચી ન હોય, હે પંખીરાજ, એ ત્રીજું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના દાંત તીક્ષ્ણ અને સુક્ષ્મ હોય, એ ચોથું લક્ષણ કહેવાય છે.

યસ્યાધરે રક્તિમા ત્વસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પઞ્ચમં ચાહુરાર્યાઃ । યસ્ય હસ્તા અતિરક્તાઃ ખગેન્દ્ર તલ્લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાશ્ચ ષષ્ઠમ્

જેની નીચેની ઓઠ લાલ હોય, હે પંખીરાજ, એ પાંચમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના હાથ બહુ લાલ હોય, એ છઠ્ઠું લક્ષણ કહેવાય છે.

યસ્મિન્નખાઃ સંતિ રક્તાઃ સુશોભાસ્તલ્લક્ષણં સપ્તમં ચાહુરાર્યાઃ । યસ્મિન્કપોલે રક્તિમા ત્વસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં હ્યષ્ટમં પ્રાહુરાર્યા

જેના નખ લાલ અને સુંદર હોય, એ સાતમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના ગાલ લાલિમા ધરાવતા હોય, એ આઠમું લક્ષણ કહેવાય છે, હે પંખીરાજ.

યસ્મિન્કરે શઙ્ખચક્રાદિરેખા વર્તન્તે તન્નવમં પ્રાહુરાર્યાઃ । યસ્યોદરં તન્તુરૂપં સુપુષ્ટં વલિત્રયૈરઙ્કિતં સુંદરં ચ

જેના હાથે શંખ, ચક્ર વગેરે રેખાઓ હોય, એ નવમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેનું પેટ પાતળું, સુંદર અને ત્રણ વળાંકોવાળું હોય, એ સુંદર ગણાય છે.

તલ્લક્ષણં દશમં પ્રાહુરાર્યા એકાદશં નિમ્નનાભિં તદાહુઃ । ઊરુદ્વયં યસ્ય ચ માંસલં વૈ તલ્લક્ષણં દ્વાદશં પ્રાહુરાર્યાઃ

એ દસમું લક્ષણ કહેવાય છે. અગિયારમું લક્ષણ ઊંડું નાભિ છે. જેના બંને જાંઘો ગાઢ અને મસલદાર હોય, એ બારમું લક્ષણ કહેવાય છે.

કટિર્હિ દીર્ઘા પૃથુલાસ્તિ યસ્ય ત્રયોદશં લક્ષ્મ તદાહુરાર્યાઃ । યસ્યાસ્તિ મુષ્કો સુપરિષ્ઠિતો વૈ ચતુર્દશં લક્ષ્મ તદાહુરાર્યાઃ

જેઓની કમર લાંબી અને પહોળી હોય છે, તે ત્રયોદશમ્ લક્ષણ ગણાય છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. અને જેમનું વૃષણ ઉપરથી ફૂલેલું હોય, તે ચતુર્દશમ્ લક્ષણ કહેવાય છે.

સમુન્નતં શિશ્નમથો હિ લક્ષ્મ યસ્યાસ્તિ તત્પઞ્ચદશં વદન્તિ । સુતામ્રકં પાદતલં ખગેન્દ્ર તલ્લક્ષણં ષોડશં પ્રાહુરાર્યાઃ

જેમનું અંગ ઉંચું હોય, તે પંદરમું લક્ષણ કહેવાય છે. અને, પંખીઓના રાજા, જેમના પગના તળિયા લાલચટ્ટા હોય, તે સોળમું લક્ષણ કહેવાય છે.

નિમ્નૌ ચ ગુલ્ફૌ સપ્તદશં તદાહુર્ગ્રીવારૂપં પ્રાહુરષ્ટાદશં ચ । એકોનવિંશં ત્વક્ષિપદ્મં સુરક્તં પ્રાહુર્બાહું જાનુ વિંશં તથૈવ

જેમના પગના ગુલ્ફા થોડી અંદર પડેલા હોય, તે સત્તરમું લક્ષણ કહેવાય છે. સુંદર ગળું અઠારમું, કમળ જેવું લાલચટ્ટા ચામડી ઓગણીસમું, અને હાથ તથા ઘૂંટણ વીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

વિસ્તીર્ણોરશ્ચૈકવિંશં તદાહુઃ સિંહાસ્કન્ધં દ્વ્યુત્તરં વિંશમાહુઃ । ત્રયોવિંશં સૂક્ષ્મમાસ્યં તદાહુશ્ચતુર્વિંશં સુપ્રસન્ને ચ દૃષ્ટી

પહોળું છાતી એકવીસમું લક્ષણ કહેવાય છે. સિંહ જેવી ખભા બાવીસમું, નાજુક મોઢું ત્રેવીસમું અને સુશોભિત, સ્પષ્ટ આંખો ચોવીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

હ્રસ્વં લિઙ્ગં માર્દવં ચાપિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પઞ્ચવિંશં વદન્તિ । સમૌ ચ પાદૌ કટિજાનુ ચોરૂ ષડ્વિંશમાહુશ્ચ સમે ચ જઙ્ઘે

ટૂંકો અને નરમ અંગ પચ્ચીસમું લક્ષણ કહેવાય છે, હે ઇન્દ્ર. સમાન પગ, કમર, ઘૂંટણ અને જાંઘો છવ્વીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

સમાનહસ્તૌ સમકર્ણૌ મિલિત્વા દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાઃ । દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં વૈ મુકુન્દે દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં વૈ રમાયામ્

સમાન હાથ અને કાન સાથે મળીને બત્રીસમું લક્ષણ કહેવાય છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. બત્રીસ લક્ષણો મુકુંદ અને રમા બંનેમાં જોવા મળે છે.

દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં બ્રહ્મણોપિ તદ્ભારત્યાઃ પ્રવદન્ત્યેવ સત્યમ્ । તથા ચ શઙ્કા સમમેવ ચક્રિણેત્યેવં સદામા કુરુ નિર્ણયં બ્રુવે

બ્રહ્મા અને ભારતીમાં પણ બત્રીસ લક્ષણો હોવાનું કહેવાય છે અને એ સાચું છે. એ જ રીતે, ચક્રધારીમાં પણ કોઈ શંકા નથી. હંમેશા એ પ્રમાણે નિશ્ચય કરવો જોઈએ, એમ હું કહું છું.

એકસ્ય વૈ લક્ષણસ્યાપિ વિષ્ણોર્લક્ષ્મીરન્તં નૈવ સમ્યક્પ્રપેદે । અતોનન્તૈર્લક્ષણૈઃ સંયુતં ચ હરિં ચાહુર્લક્ષણજ્ઞાઃ સદૈવ

વિષ્ણુના એક પણ લક્ષણનો અંત લક્ષ્મી સુધી પહોંચી શકી નથી; તેથી, જાણકારો હંમેશા હરિને અનંત લક્ષણો ધરાવનાર કહે છે.

જાનાતિ લક્ષ્મીર્લક્ષણં વાયુરૂપે સ્વાપેક્ષયા હ્યતિરિક્તં ખગેન્દ્ર । સ્વલક્ષણાપેક્ષયા ભારતી તુ શતૈર્ગુણૈરધિકા વેધસોપિ

લક્ષ્મી પોતાનાં સ્વરૂપ પ્રમાણે લક્ષણ જાણે છે, હે પંખીઓના રાજા. પણ ભારતી પોતાના લક્ષણો પ્રમાણે અનેક ગુણોથી વધુ ગણાય છે, અને એ જ રીતે બ્રહ્મા પણ.

ખગેન્દ્ર તસ્માલ્લક્ષણે સામ્યચિત્તં વિશ્વાદીનાં સર્વદા મા કુરુષ્વ । અષ્ટાવિંશતિં પ્રાહૂ રુદ્રાદિકાનાં ભ્રૂનેત્રયોર્લક્ષણેનૈવ હીનાઃ

હે પંખીઓના રાજા, તેથી દેવતાઓમાં લક્ષણોની સમાનતા હંમેશા નક્કી કરવી નહીં. રુદ્ર અને અન્ય દેવોમાં અઠ્ઠાવીસ લક્ષણો કહેવાય છે, કારણ કે ભ્રૂમધ્યે ત્રીજું આંખનું લક્ષણ નથી.

અલક્ષણં મન્યતે યદ્ધિ તસ્ય દુર્લક્ષણં નૈવ તચ્ચિન્તનીયમ્ । અષ્ટાવિંશતિં લક્ષણં વૈ હરસ્ય ન ભારતીવચ્ચિન્તનીયં ખગેન્દ્ર

જેમાં લક્ષણ નથી એવું દુર્લભ છે અને એ વિષે વિચારવું જોઈએ નહીં. હરાના અઠ્ઠાવીસ લક્ષણો ભારતીના લક્ષણો જેવાં માનવા નહીં, હે પંખીઓના રાજા.

અતો હરઃ ક્રોધરૂપી સદૈવ તયોરભાવાત્સત્યમુક્તં તથૈતત્ । અતો દ્વયં નાસ્તિ રુદ્રે ખગેન્દ્ર શિશ્નોદરે કિઞ્ચિદાધિક્યમસ્તિ

આથી, હર હંમેશા ક્રોધરૂપ છે, કારણ કે એ લક્ષણો તેમાં નથી, એ સાચું છે. તેથી, હે પંખીઓના રાજા, રુદ્રના અંગ કે પેટમાં કંઈ વિશેષતા નથી.

સપ્તાધિકૈર્વિંશતિલક્ષણૈસ્તુ સમાયુતાઃ સ્વસ્ત્રિયો લક્ષ્મણાદ્યાઃ । ષડ્વિંશત્યા લક્ષણૈશ્ચાપિ યુક્તા વારુણ્યાદ્યા પઞ્ચવિંશૈશ્ચ ચન્દ્રઃ

તેમની પત્નીઓ, લક્ષ્મણા વગેરે, સત્તાવીસ લક્ષણોથી યુક્ત છે. વારુણી અને અન્ય છવ્વીસ લક્ષણ ધરાવે છે, અને ચંદ્ર પાસે પચ્ચીસ લક્ષણ છે.

અર્થશ્ચતુર્વિંશતિભિશ્ચૈવ યુક્તો નાસાવાયોર્દ્વ્યધિકા વિંશતિશ્ચ લક્ષણૈશ્ચૈકવિંશત્યા શચી યુક્તા ન સંશયઃ

અર્થ પાસે ચોવીસ લક્ષણ છે; વાયુના નાકમાં બાવીસ લક્ષણ છે; અને શચી એકવીસ લક્ષણોથી યુક્ત છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રવાહા વિંશકૈર્યુક્તા યમ એકોનવિંશકૈઃ । પાશ્યષ્ટાદશભિર્યુક્તો દશસપ્તયુતોઽનલઃ

નદીઓ વિસ લક્ષણોથી યુક્ત છે; યમ પાસે ઓગણીસ, પાશ્ય પાસે અઢાર, અને અગ્નિ પાસે સત્તર તથા દસ લક્ષણ છે.

વૈવસ્વતઃ ષોડશભિમિત્રઃ પઞ્ચદશૈર્યુતઃ । ચતુર્દશૈસ્તુ(ચતુર્વિંશૈસ્તુ?) ધનપઃ પાવકસ્તુ ત્રયોદશૈઃ

વૈવસ્વત પાસે સોળ, મીત્ર પાસે પંદર, ધનપ પાસે ચૌદ અને પાવક પાસે તેર લક્ષણ છે.

ગઙ્ગા દ્વાદશભિર્યુક્તા બુધ એકાદશૈર્યુતઃ । શનિસ્તુ દશસંખ્યાકૈઃ પુષ્કરો નવભિર્યુતઃ

ગંગા બાર લક્ષણોથી યુક્ત છે; બુધ પાસે અગિયાર, શનિ પાસે દસ અને પુષ્કર પાસે નવ લક્ષણ છે.

અથ ષોડશસાહસ્રં ભાર્યાસ્તુ મમ વલ્લભાઃ । અષ્ટભિશ્ચૈવ સંયુક્તાઃ સપ્તભિઃ પિતરસ્તથા

હવે, મારી પ્રિય પત્નીઓ સોળ હજાર છે; પિતૃઓ આઠ અને સાત લક્ષણોથી યુક્ત છે.

ષડ્ભિશ્ચ દેવગન્ધર્વાઃ પઞ્ચભિસ્તદનન્તરાઃ । ચતુર્ભિઃ ક્ષિતિપાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિભિરન્યે ચ સંયુતાઃ

દેવો અને ગંધર્વો છ સાથે જોડાયેલા કહેવાય છે; પછી પાંચ આવે છે; રાજાઓ ચાર સાથે ગણાય છે; અને બીજા ત્રણ સાથે જોડાયેલા છે.

ઉદરે કિઞ્ચિદાધિક્યે હ્રસ્વે પાદે ચ કર્ણયોઃ । શિખાધિક્યં વિના વિપ્ર ભાર્યાયાં ચ શિવસ્ય ચ

પેટમાં થોડું વધારે હોય, પગ કે કાન નાના હોય, કે શિખા વધારે હોય—પણ પત્ની અને શિવજીમાં નહિ—તો એમાં દોષ ગણાય છે, હે બ્રાહ્મણ.