ગરુડપુરાણમ્

ન લક્ષ્મીવદ્ગુણપૂર્ણો વિરિઞ્ચો ન વિષ્ણુવદ્ગુણપૂર્ણા રમાપિ । ન વાયુવદ્ભારતી ચાપિ પૂર્ણા ન શેષવદ્વારુણી ચાપિ પૂર્ણા ॥ ૩,૨૧.

વિરીંચિ લક્ષ્મીજી જેટલા ગુણોથી પૂર્ણ નથી, ને લક્ષ્મીજી પણ વિષ્ણુ જેટલી પૂર્ણ નથી. વાયુ જેવી ભારતી પણ પૂર્ણ નથી, ને શેષ જેવી વારુણી પણ પૂર્ણ નથી.

ન વૈ રુદ્રવત્પાર્વતી પૂર્ણરૂપા હ્યન્યેપ્યેવં નૈવ પૂર્ણાઃ સદૈવ । આલોચનામેવમેષા હિ કૃત્વા તપશ્ચક્રે યમુનાયાશ્ચ તીરે ॥ ૩,૨૧.

પાર્વતી અને રુદ્ર સિવાય બીજું કોઈ પણ સંપૂર્ણ સ્વરૂપે ક્યારેય પૂર્ણ નથી. આવું વિચારીને તેણે યમુનાના કાંઠે કઠિન તપ કર્યું.

તદાચાહં યમુનાયાશ્ચ તીરં પાર્થેન સાકં મૃગયાં ગતઃ ખગ । દૃષ્ટ્વા ચ તાં તત્ર તપશ્ચરન્તીં તદાબ્રુવં મત્સખાયં ચ પાર્થમ્ ॥ ૩,૨૧.

ત્યારે હું પાર્થ સાથે યમુનાના કિનારે શિકાર માટે ગયો હતો, હે પંખીરાજ. ત્યાં તેને તપસ્યા કરતા જોઈને મેં મારા મિત્ર પાર્થને કહ્યું.

હે પાર્થ શીઘ્રં વ્રજ કન્યાસમીપં ત્વં પૃચ્છ કસ્માદત્ર તપઃ કરોષિ । એવં પ્રોક્તસ્તત્સમીપં સ ગત્વા પૃષ્ટ્વા ચૈતત્કારણં શીઘ્રમેવ ॥ ૩,૨૧.

હે પાર્થ, તું જલદી એ કન્યાની પાસે જઈને પૂછ કે તું અહીં તપશ્ચર્યાનું કારણ શું છે. એમ કહીને, તે તરત જ તેની પાસે ગયો અને કારણ પૂછ્યું.

આગત્ય મામવદત્ફાલ્ગુનોયં સર્વં વૃત્તાંન્તં ત્વસૌ મત્સમીપે । તતસ્ત્વહં સુમુહૂર્તે ચ તસ્યાઃ પાણિગ્રહં કૃતવાંસ્તત્ર સમ્યક્ ॥ ૩,૨૧.

ફાળ્ગુને પાછો આવીને મારા પાસે આખી વાત કહી. પછી થોડા સમય પછી, મેં ત્યાં જ યોગ્ય રીતે તેનો હાથ પકડીને લગ્ન કર્યું.

તસ્યાશ્ચ તાપાત્સંતતં મદ્વિચારાત્પ્રસન્નોહં સતતં સુપ્રસન્નઃ । પૂર્ણાનન્દે રમમાણાસ્ય નિત્યં તયા ચ મે કિં સુખંસ્યાત્ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૧.

તેની સતત તપસ્યા અને મારી ભક્તિથી હું હંમેશાં ખુશ છું, હે પંખીઓના રાજા. તેની સાથે પૂર્ણ આનંદમાં રહેતાં, મને બીજું શું સુખ મળી શકે?

મયા વિવાહોનુગ્રહાર્થં હિ તસ્યા અઙ્ગીકૃતો ન તુ સૌખ્યાય વીન્દ્ર । તથા વક્ષ્યે લક્ષ્મણાયાશ્ચ રૂપં પાણિગ્રાહે કારણં ચાપિ વીન્દ્રા ॥ ૩,૨૧.

મેં તેના પર કૃપાથી લગ્ન સ્વીકાર્યા, સુખ માટે નહીં, હે વિરેન્દ્ર. એ જ રીતે, હવે હું તને લક્ષ્મણાની સુંદરતા અને તેના હાથ પકડી લીધાનું કારણ પણ કહું છું, હે પંખીરાજ.

શૃણુષ્વ તત્તવ વક્ષ્યામિ ગોપ્યં સચ્છિષ્યકે નાસ્તિ ગોપ્યં ગુરોશ્ચ ॥ ૩,૨૧.

તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને ગુપ્ત વાત કહું છું. સાચા શિષ્ય અને ગુરુ વચ્ચે કંઈ છુપાવાનું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા લક્ષ્મણા પૂર્વસર્ગે ખગેન્દ્ર પુત્રી હ્યભૂદ્વહ્નિવેદસ્ય વેત્તુઃ । સુલક્ષણૈઃ સંયુતત્વાદ્યતઃ સા સુલક્ષ્મણેતિ પ્રથિતા ખગેન્દ્ર

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે પંખીરાજ, લક્ષ્મણા, જે પેહલા જન્મમાં યજ્ઞ જાણનારા વહ્નિવેદસની પુત્રી હતી, તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી સુલક્ષ્મણા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

યથા લક્ષ્મીર્લક્ષણૈઃ સા સુપૂર્ણા યથા હરિર્લક્ષણૈર્વૈ સુપૂર્ણઃ । યથા વાયુર્લક્ષણૈઃ પૂર્ણ એવ યથા ગાયત્રી લક્ષણૈઃ સા સુપૂર્ણા

જે રીતે લક્ષ્મી, હરિ, વાયુ અને ગાયત્રી સર્વે શુભ લક્ષણોથી પૂર્ણ છે, એ જ રીતે...

યથા રુદ્રાદ્યા લક્ષણૈર્વૈ પ્રપૂર્ણા રુદ્રાદિલ્લક્ષ્મણા ચૈવ પૂર્ણા । ગુણેનૈવં ધર્મતઃ કિઞ્ચિદેવ તથાનુસંધાનાદ્વ્રિયતે નામ ચાપિ

જેમ રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ લક્ષણોથી ભરપૂર છે, તેમ લક્ષ્મણા પણ પૂર્ણ છે. પણ ગુણ અને ધર્મમાં થોડો ફરક છે, તેથી જે ગુણ પ્રમાણે હોય એ નામ આપવામાં આવે છે.

તસ્માદાહુર્લક્ષ્મણેત્યેવ સર્વે તલ્લક્ષણં શૃણુ ચાદૌ ખગેન્દ્ર । નારાયણે પૂર્ણગુણે રમેશે દ્વાત્રિંશત્સંખ્યાનિ સુલક્ષણાનિ

આથી બધા તેને લક્ષ્મણા કહે છે. હવે, હે પંખીરાજ, શરૂઆતથી એ લક્ષણો સાંભળ. શ્રીનારાયણ, જે રમેના સ્વામી છે અને સર્વ ગુણોથી ભરપૂર છે, તેમાં બત્રીસ શુભ લક્ષણો છે.

સંત્યેવ પક્ષીન્દ્ર વદામ્યનુક્રમાન્મત્તઃ શ્રુત્વા મોક્ષમાપ્નોતિ નિત્યમ્ । યઃ સપ્તપાદઃ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલોઙ્ગશ્ચતુર્હસ્તઃ પુરુષસ્તીક્ષ્ણદન્તઃ

હા, પંખીરાજ, એ લક્ષણો ખરેખર છે. હવે હું તને ક્રમવાર કહું છું. જે કોઈ મારી પાસે આ લક્ષણો સાંભળે છે, તેને સદા મુક્તિ મળે છે: જે પુરુષ સાત હથેળી ઊંચાઈનો, છન્નવ ફિંગર જેટલા અંગો, ચાર હાથવાળો અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળો હોય છે.

ય એતત્સર્વં મિલિતં ચૈકમેવ હરેર્વિષ્ણોર્લક્ષણં ચાહુરાર્યાઃ । મુખં સ્ત્રિગ્ધં વર્તુલં પુષ્ટિરૂપં દ્વિતીયં તલ્લક્ષણં ચાહુરાર્યાઃ

આ બધાં લક્ષણો એકસાથે હોય તો, આર્યજન કહે છે કે એ હરિ વિષ્ણુના લક્ષણો છે. જેનું ચહેરું મૃદુ, ગોળ અને સુંદર હોય, એ બીજું લક્ષણ કહેવાય છે.

હનુર્યસ્યાનુન્નતં ચાસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાસ્તૃતીયમ્ । યદ્દન્તા વૈ તીક્ષ્ણસૂક્ષ્માશ્ચ સંતિ તલ્લક્ષણં ચાહુરાર્યાશ્ચતુર્થમ્

જેની હનુ ઊંચી ન હોય, હે પંખીરાજ, એ ત્રીજું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના દાંત તીક્ષ્ણ અને સુક્ષ્મ હોય, એ ચોથું લક્ષણ કહેવાય છે.

યસ્યાધરે રક્તિમા ત્વસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પઞ્ચમં ચાહુરાર્યાઃ । યસ્ય હસ્તા અતિરક્તાઃ ખગેન્દ્ર તલ્લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાશ્ચ ષષ્ઠમ્

જેની નીચેની ઓઠ લાલ હોય, હે પંખીરાજ, એ પાંચમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના હાથ બહુ લાલ હોય, એ છઠ્ઠું લક્ષણ કહેવાય છે.

યસ્મિન્નખાઃ સંતિ રક્તાઃ સુશોભાસ્તલ્લક્ષણં સપ્તમં ચાહુરાર્યાઃ । યસ્મિન્કપોલે રક્તિમા ત્વસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં હ્યષ્ટમં પ્રાહુરાર્યા

જેના નખ લાલ અને સુંદર હોય, એ સાતમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના ગાલ લાલિમા ધરાવતા હોય, એ આઠમું લક્ષણ કહેવાય છે, હે પંખીરાજ.

યસ્મિન્કરે શઙ્ખચક્રાદિરેખા વર્તન્તે તન્નવમં પ્રાહુરાર્યાઃ । યસ્યોદરં તન્તુરૂપં સુપુષ્ટં વલિત્રયૈરઙ્કિતં સુંદરં ચ

જેના હાથે શંખ, ચક્ર વગેરે રેખાઓ હોય, એ નવમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેનું પેટ પાતળું, સુંદર અને ત્રણ વળાંકોવાળું હોય, એ સુંદર ગણાય છે.

તલ્લક્ષણં દશમં પ્રાહુરાર્યા એકાદશં નિમ્નનાભિં તદાહુઃ । ઊરુદ્વયં યસ્ય ચ માંસલં વૈ તલ્લક્ષણં દ્વાદશં પ્રાહુરાર્યાઃ

એ દસમું લક્ષણ કહેવાય છે. અગિયારમું લક્ષણ ઊંડું નાભિ છે. જેના બંને જાંઘો ગાઢ અને મસલદાર હોય, એ બારમું લક્ષણ કહેવાય છે.

કટિર્હિ દીર્ઘા પૃથુલાસ્તિ યસ્ય ત્રયોદશં લક્ષ્મ તદાહુરાર્યાઃ । યસ્યાસ્તિ મુષ્કો સુપરિષ્ઠિતો વૈ ચતુર્દશં લક્ષ્મ તદાહુરાર્યાઃ

જેઓની કમર લાંબી અને પહોળી હોય છે, તે ત્રયોદશમ્ લક્ષણ ગણાય છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. અને જેમનું વૃષણ ઉપરથી ફૂલેલું હોય, તે ચતુર્દશમ્ લક્ષણ કહેવાય છે.

સમુન્નતં શિશ્નમથો હિ લક્ષ્મ યસ્યાસ્તિ તત્પઞ્ચદશં વદન્તિ । સુતામ્રકં પાદતલં ખગેન્દ્ર તલ્લક્ષણં ષોડશં પ્રાહુરાર્યાઃ

જેમનું અંગ ઉંચું હોય, તે પંદરમું લક્ષણ કહેવાય છે. અને, પંખીઓના રાજા, જેમના પગના તળિયા લાલચટ્ટા હોય, તે સોળમું લક્ષણ કહેવાય છે.

નિમ્નૌ ચ ગુલ્ફૌ સપ્તદશં તદાહુર્ગ્રીવારૂપં પ્રાહુરષ્ટાદશં ચ । એકોનવિંશં ત્વક્ષિપદ્મં સુરક્તં પ્રાહુર્બાહું જાનુ વિંશં તથૈવ

જેમના પગના ગુલ્ફા થોડી અંદર પડેલા હોય, તે સત્તરમું લક્ષણ કહેવાય છે. સુંદર ગળું અઠારમું, કમળ જેવું લાલચટ્ટા ચામડી ઓગણીસમું, અને હાથ તથા ઘૂંટણ વીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

વિસ્તીર્ણોરશ્ચૈકવિંશં તદાહુઃ સિંહાસ્કન્ધં દ્વ્યુત્તરં વિંશમાહુઃ । ત્રયોવિંશં સૂક્ષ્મમાસ્યં તદાહુશ્ચતુર્વિંશં સુપ્રસન્ને ચ દૃષ્ટી

પહોળું છાતી એકવીસમું લક્ષણ કહેવાય છે. સિંહ જેવી ખભા બાવીસમું, નાજુક મોઢું ત્રેવીસમું અને સુશોભિત, સ્પષ્ટ આંખો ચોવીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

હ્રસ્વં લિઙ્ગં માર્દવં ચાપિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પઞ્ચવિંશં વદન્તિ । સમૌ ચ પાદૌ કટિજાનુ ચોરૂ ષડ્વિંશમાહુશ્ચ સમે ચ જઙ્ઘે

ટૂંકો અને નરમ અંગ પચ્ચીસમું લક્ષણ કહેવાય છે, હે ઇન્દ્ર. સમાન પગ, કમર, ઘૂંટણ અને જાંઘો છવ્વીસમું લક્ષણ કહેવાય છે.

સમાનહસ્તૌ સમકર્ણૌ મિલિત્વા દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાઃ । દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં વૈ મુકુન્દે દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં વૈ રમાયામ્

સમાન હાથ અને કાન સાથે મળીને બત્રીસમું લક્ષણ કહેવાય છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. બત્રીસ લક્ષણો મુકુંદ અને રમા બંનેમાં જોવા મળે છે.

દ્વાત્રિંશત્કં લક્ષણં બ્રહ્મણોપિ તદ્ભારત્યાઃ પ્રવદન્ત્યેવ સત્યમ્ । તથા ચ શઙ્કા સમમેવ ચક્રિણેત્યેવં સદામા કુરુ નિર્ણયં બ્રુવે

બ્રહ્મા અને ભારતીમાં પણ બત્રીસ લક્ષણો હોવાનું કહેવાય છે અને એ સાચું છે. એ જ રીતે, ચક્રધારીમાં પણ કોઈ શંકા નથી. હંમેશા એ પ્રમાણે નિશ્ચય કરવો જોઈએ, એમ હું કહું છું.

એકસ્ય વૈ લક્ષણસ્યાપિ વિષ્ણોર્લક્ષ્મીરન્તં નૈવ સમ્યક્પ્રપેદે । અતોનન્તૈર્લક્ષણૈઃ સંયુતં ચ હરિં ચાહુર્લક્ષણજ્ઞાઃ સદૈવ

વિષ્ણુના એક પણ લક્ષણનો અંત લક્ષ્મી સુધી પહોંચી શકી નથી; તેથી, જાણકારો હંમેશા હરિને અનંત લક્ષણો ધરાવનાર કહે છે.

જાનાતિ લક્ષ્મીર્લક્ષણં વાયુરૂપે સ્વાપેક્ષયા હ્યતિરિક્તં ખગેન્દ્ર । સ્વલક્ષણાપેક્ષયા ભારતી તુ શતૈર્ગુણૈરધિકા વેધસોપિ

લક્ષ્મી પોતાનાં સ્વરૂપ પ્રમાણે લક્ષણ જાણે છે, હે પંખીઓના રાજા. પણ ભારતી પોતાના લક્ષણો પ્રમાણે અનેક ગુણોથી વધુ ગણાય છે, અને એ જ રીતે બ્રહ્મા પણ.

ખગેન્દ્ર તસ્માલ્લક્ષણે સામ્યચિત્તં વિશ્વાદીનાં સર્વદા મા કુરુષ્વ । અષ્ટાવિંશતિં પ્રાહૂ રુદ્રાદિકાનાં ભ્રૂનેત્રયોર્લક્ષણેનૈવ હીનાઃ

હે પંખીઓના રાજા, તેથી દેવતાઓમાં લક્ષણોની સમાનતા હંમેશા નક્કી કરવી નહીં. રુદ્ર અને અન્ય દેવોમાં અઠ્ઠાવીસ લક્ષણો કહેવાય છે, કારણ કે ભ્રૂમધ્યે ત્રીજું આંખનું લક્ષણ નથી.