ગરુડપુરાણમ્

મદીયદોષાન્ગણયન્ન પૂર્ણ દયાં કુરુ ત્વં સુદ્ધદાસ્યાન્મુકુન્દ । યાવન્તિ લોમાનિ મદીયગાત્રે સંતિ પ્રભો સર્વદોર્ષર્વિદૂર ॥ ૩,૨૧.

મારા બધા દોષો ગણીને, હે મુકુંદ, તું મને સંપૂર્ણ કૃપા આપ અને તારી સેવા દ્વારા મને શુદ્ધ કર. પ્રભુ, મારા શરીર પર જેટલા વાળ છે, એટલા બધા દોષો છે—એ બધાં સદ્ગુણથી દૂર છે.

તાવન્તિ પાપાનિ મદીયગાત્રે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ । અનન્તદેહે પતિપુત્રૈર્ગૃહૈશ્ચ મિત્રૈર્ધનૈઃ પશુભૃત્યાદિકૈશ્ચ ॥ ૩,૨૧.

મારા શરીર પર જેટલા પાપ છે, મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ? આ અનંત શરીરમાં પતિ, પુત્રો, ઘર, મિત્રો, ધન, પશુ, નોકર વગેરે સાથે.

સુખં નાપ્તં હ્યપુમાત્રં મુકુન્દ સેવા મુક્તા તવ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ । ઇતઃ પરં પુત્રમિત્રાદિકં ચ યાસ્યે નાહં તવ દાસી ભવામિ ॥ ૩,૨૧.

મુકુંદ, સાચું સુખ મને મળ્યું નથી, ને તારી સેવા રૂપે મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરી નથી, હે વિષ્ણુ. હવે પછી હું પુત્રો અને મિત્રો પાસે જઇશ; હું તારી દાસી બની શકી નથી.

યેયે બ્રૂયુઃ પુત્રમિત્રાદિકૈશ્ચ સમ્યક્સુખં જાયતે મર્ત્યલોકે । તેષામાસ્યે મૂત્રવિષ્ઠાદિકં ચ સમ્યક્સદા પતિતં ચેતિ જાને ॥ ૩,૨૧.

જે લોકો કહે છે કે પુત્રો અને મિત્રો સાથે મરતી દુનિયામાં સાચું સુખ મળે છે, હું જાણું છું કે એમના મોઢામાં હંમેશા મૂત્ર અને વિસર્જન જેવી અશુદ્ધ વસ્તુઓ જ પડે છે.

મિત્રાદીનાં યત્કૃતં દ્રવ્યજાતં વૃથા ગતં મલરૂપં ચ જાતમ્ । સદ્વૈષ્ણવાનાં યત્કૃતં દ્રવ્યજાતં હરિપ્રાપ્તેઃ કારણં સ્યાત્સદૈવ ॥ ૩,૨૧.

મિત્રો વગેરે માટે મેળવેલું ધન વ્યર્થ જાય છે અને અશુદ્ધ બની જાય છે. સચ્ચા વૈષ્ણવો માટે મેળવેલું ધન હંમેશા હરીની પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.

એતાદૃશં તત્તુ જાતં મુકુન્દ અલં હ્યલં તેન દુઃખં ચ ભુક્તમ્ । સંગં દત્તાત્સજ્જનાનાં સદા ત્વં વિના ચ ત્વં દુર્જનાનાં ચ સંગાત્ ॥ ૩,૨૧.

આવી ઘટનાઓ બની ગઈ છે, મુકુંદ; હવે પૂરતું થયું, આ દુઃખ પણ ઘણું ભોગવ્યું. હંમેશા સજ્જનોની સંગત આપજે અને દુર્જનોની સંગતથી દૂર રાખજે.

સંગૈઃ સદા દુર્જનાનાં મુરારે ગાત્રં દગ્ધં ન વિરાગેણ યુક્તમ્ । એતાદૃશાહં કાં ગાતિં વા મુકુન્દ યાસ્યે ન જાને દયયા માં ચ પાહિ ॥ ૩,૨૧.

મુરાના શત્રુ, દુર્જનોની સંગતથી મારું શરીર દાઝી ગયું છે અને તેમાં વૈરાગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં, મુકુંદ, હું કઈ ગતિ પામીશ? મને ખબર નથી; કૃપા કરીને મને બચાવ.

એતાદૃશો હ્યનુતાપઃ ખગેન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્તં ન ચ ક્ષૌરાદિકં ચ । ભાનોઃ કન્યા હ્યનુતાપં ચ કૃત્વા વિચારયામાસ હરેઃ સુતત્ત્વમ્ ॥ ૩,૨૧.

હે ખગરાજ, આવી પસ્તી માત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત નથી, ને માથું મુંડાવવું વગેરે પણ નથી. સૂર્યકન્યાએ પણ પસ્તાવો કરીને હરીનું સાચું સ્વરૂપ વિચાર્યું હતું.

સર્વોત્તમો હરિરેકઃ સદૈવ યતઃ પૂર્ણઃ સર્વગુણૈસ્તતશ્ચ । સૃષ્ટૌ યસ્માજ્જયતે વિશ્વજાતમતો હરિઃ સર્વગુણૈશ્ચ પૂર્ણઃ ॥ ૩,૨૧.

હરી એકમાત્ર સર્વોપરી છે, કારણ કે એ સર્વ ગુણોથી પૂર્ણ છે. આખું સર્જન એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે હરી હંમેશા સર્વ ગુણોથી ભરપૂર છે.

યો દેવાનામાદ્ય અકાર એવ યતો બ્રહ્માદ્યા નૈવ પૂર્ણાઃ સમસ્તાઃ । લક્ષ્મીપ્રસાદાચ્ચિરપુણ્યેન જાતો યથાયોગ્યં પૂર્ણગુણો વિરિઞ્ચઃ ॥ ૩,૨૧.

એ દેવતાઓનો મૂળ કારણ છે; એમાંથી બ્રહ્મા વગેરે પણ સંપૂર્ણ નથી. લક્ષ્મીજીની કૃપા અને લાંબા પુણ્યથી વિરીંચિ (બ્રહ્મા) યોગ્ય અને પૂર્ણ ગુણો સાથે જન્મે છે.

ન લક્ષ્મીવદ્ગુણપૂર્ણો વિરિઞ્ચો ન વિષ્ણુવદ્ગુણપૂર્ણા રમાપિ । ન વાયુવદ્ભારતી ચાપિ પૂર્ણા ન શેષવદ્વારુણી ચાપિ પૂર્ણા ॥ ૩,૨૧.

વિરીંચિ લક્ષ્મીજી જેટલા ગુણોથી પૂર્ણ નથી, ને લક્ષ્મીજી પણ વિષ્ણુ જેટલી પૂર્ણ નથી. વાયુ જેવી ભારતી પણ પૂર્ણ નથી, ને શેષ જેવી વારુણી પણ પૂર્ણ નથી.

ન વૈ રુદ્રવત્પાર્વતી પૂર્ણરૂપા હ્યન્યેપ્યેવં નૈવ પૂર્ણાઃ સદૈવ । આલોચનામેવમેષા હિ કૃત્વા તપશ્ચક્રે યમુનાયાશ્ચ તીરે ॥ ૩,૨૧.

પાર્વતી અને રુદ્ર સિવાય બીજું કોઈ પણ સંપૂર્ણ સ્વરૂપે ક્યારેય પૂર્ણ નથી. આવું વિચારીને તેણે યમુનાના કાંઠે કઠિન તપ કર્યું.

તદાચાહં યમુનાયાશ્ચ તીરં પાર્થેન સાકં મૃગયાં ગતઃ ખગ । દૃષ્ટ્વા ચ તાં તત્ર તપશ્ચરન્તીં તદાબ્રુવં મત્સખાયં ચ પાર્થમ્ ॥ ૩,૨૧.

ત્યારે હું પાર્થ સાથે યમુનાના કિનારે શિકાર માટે ગયો હતો, હે પંખીરાજ. ત્યાં તેને તપસ્યા કરતા જોઈને મેં મારા મિત્ર પાર્થને કહ્યું.

હે પાર્થ શીઘ્રં વ્રજ કન્યાસમીપં ત્વં પૃચ્છ કસ્માદત્ર તપઃ કરોષિ । એવં પ્રોક્તસ્તત્સમીપં સ ગત્વા પૃષ્ટ્વા ચૈતત્કારણં શીઘ્રમેવ ॥ ૩,૨૧.

હે પાર્થ, તું જલદી એ કન્યાની પાસે જઈને પૂછ કે તું અહીં તપશ્ચર્યાનું કારણ શું છે. એમ કહીને, તે તરત જ તેની પાસે ગયો અને કારણ પૂછ્યું.

આગત્ય મામવદત્ફાલ્ગુનોયં સર્વં વૃત્તાંન્તં ત્વસૌ મત્સમીપે । તતસ્ત્વહં સુમુહૂર્તે ચ તસ્યાઃ પાણિગ્રહં કૃતવાંસ્તત્ર સમ્યક્ ॥ ૩,૨૧.

ફાળ્ગુને પાછો આવીને મારા પાસે આખી વાત કહી. પછી થોડા સમય પછી, મેં ત્યાં જ યોગ્ય રીતે તેનો હાથ પકડીને લગ્ન કર્યું.

તસ્યાશ્ચ તાપાત્સંતતં મદ્વિચારાત્પ્રસન્નોહં સતતં સુપ્રસન્નઃ । પૂર્ણાનન્દે રમમાણાસ્ય નિત્યં તયા ચ મે કિં સુખંસ્યાત્ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૧.

તેની સતત તપસ્યા અને મારી ભક્તિથી હું હંમેશાં ખુશ છું, હે પંખીઓના રાજા. તેની સાથે પૂર્ણ આનંદમાં રહેતાં, મને બીજું શું સુખ મળી શકે?

મયા વિવાહોનુગ્રહાર્થં હિ તસ્યા અઙ્ગીકૃતો ન તુ સૌખ્યાય વીન્દ્ર । તથા વક્ષ્યે લક્ષ્મણાયાશ્ચ રૂપં પાણિગ્રાહે કારણં ચાપિ વીન્દ્રા ॥ ૩,૨૧.

મેં તેના પર કૃપાથી લગ્ન સ્વીકાર્યા, સુખ માટે નહીં, હે વિરેન્દ્ર. એ જ રીતે, હવે હું તને લક્ષ્મણાની સુંદરતા અને તેના હાથ પકડી લીધાનું કારણ પણ કહું છું, હે પંખીરાજ.

શૃણુષ્વ તત્તવ વક્ષ્યામિ ગોપ્યં સચ્છિષ્યકે નાસ્તિ ગોપ્યં ગુરોશ્ચ ॥ ૩,૨૧.

તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને ગુપ્ત વાત કહું છું. સાચા શિષ્ય અને ગુરુ વચ્ચે કંઈ છુપાવાનું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા લક્ષ્મણા પૂર્વસર્ગે ખગેન્દ્ર પુત્રી હ્યભૂદ્વહ્નિવેદસ્ય વેત્તુઃ । સુલક્ષણૈઃ સંયુતત્વાદ્યતઃ સા સુલક્ષ્મણેતિ પ્રથિતા ખગેન્દ્ર

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે પંખીરાજ, લક્ષ્મણા, જે પેહલા જન્મમાં યજ્ઞ જાણનારા વહ્નિવેદસની પુત્રી હતી, તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી સુલક્ષ્મણા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

યથા લક્ષ્મીર્લક્ષણૈઃ સા સુપૂર્ણા યથા હરિર્લક્ષણૈર્વૈ સુપૂર્ણઃ । યથા વાયુર્લક્ષણૈઃ પૂર્ણ એવ યથા ગાયત્રી લક્ષણૈઃ સા સુપૂર્ણા

જે રીતે લક્ષ્મી, હરિ, વાયુ અને ગાયત્રી સર્વે શુભ લક્ષણોથી પૂર્ણ છે, એ જ રીતે...

યથા રુદ્રાદ્યા લક્ષણૈર્વૈ પ્રપૂર્ણા રુદ્રાદિલ્લક્ષ્મણા ચૈવ પૂર્ણા । ગુણેનૈવં ધર્મતઃ કિઞ્ચિદેવ તથાનુસંધાનાદ્વ્રિયતે નામ ચાપિ

જેમ રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ લક્ષણોથી ભરપૂર છે, તેમ લક્ષ્મણા પણ પૂર્ણ છે. પણ ગુણ અને ધર્મમાં થોડો ફરક છે, તેથી જે ગુણ પ્રમાણે હોય એ નામ આપવામાં આવે છે.

તસ્માદાહુર્લક્ષ્મણેત્યેવ સર્વે તલ્લક્ષણં શૃણુ ચાદૌ ખગેન્દ્ર । નારાયણે પૂર્ણગુણે રમેશે દ્વાત્રિંશત્સંખ્યાનિ સુલક્ષણાનિ

આથી બધા તેને લક્ષ્મણા કહે છે. હવે, હે પંખીરાજ, શરૂઆતથી એ લક્ષણો સાંભળ. શ્રીનારાયણ, જે રમેના સ્વામી છે અને સર્વ ગુણોથી ભરપૂર છે, તેમાં બત્રીસ શુભ લક્ષણો છે.

સંત્યેવ પક્ષીન્દ્ર વદામ્યનુક્રમાન્મત્તઃ શ્રુત્વા મોક્ષમાપ્નોતિ નિત્યમ્ । યઃ સપ્તપાદઃ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલોઙ્ગશ્ચતુર્હસ્તઃ પુરુષસ્તીક્ષ્ણદન્તઃ

હા, પંખીરાજ, એ લક્ષણો ખરેખર છે. હવે હું તને ક્રમવાર કહું છું. જે કોઈ મારી પાસે આ લક્ષણો સાંભળે છે, તેને સદા મુક્તિ મળે છે: જે પુરુષ સાત હથેળી ઊંચાઈનો, છન્નવ ફિંગર જેટલા અંગો, ચાર હાથવાળો અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળો હોય છે.

ય એતત્સર્વં મિલિતં ચૈકમેવ હરેર્વિષ્ણોર્લક્ષણં ચાહુરાર્યાઃ । મુખં સ્ત્રિગ્ધં વર્તુલં પુષ્ટિરૂપં દ્વિતીયં તલ્લક્ષણં ચાહુરાર્યાઃ

આ બધાં લક્ષણો એકસાથે હોય તો, આર્યજન કહે છે કે એ હરિ વિષ્ણુના લક્ષણો છે. જેનું ચહેરું મૃદુ, ગોળ અને સુંદર હોય, એ બીજું લક્ષણ કહેવાય છે.

હનુર્યસ્યાનુન્નતં ચાસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાસ્તૃતીયમ્ । યદ્દન્તા વૈ તીક્ષ્ણસૂક્ષ્માશ્ચ સંતિ તલ્લક્ષણં ચાહુરાર્યાશ્ચતુર્થમ્

જેની હનુ ઊંચી ન હોય, હે પંખીરાજ, એ ત્રીજું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના દાંત તીક્ષ્ણ અને સુક્ષ્મ હોય, એ ચોથું લક્ષણ કહેવાય છે.

યસ્યાધરે રક્તિમા ત્વસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં પઞ્ચમં ચાહુરાર્યાઃ । યસ્ય હસ્તા અતિરક્તાઃ ખગેન્દ્ર તલ્લક્ષણં પ્રાહુરાર્યાશ્ચ ષષ્ઠમ્

જેની નીચેની ઓઠ લાલ હોય, હે પંખીરાજ, એ પાંચમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના હાથ બહુ લાલ હોય, એ છઠ્ઠું લક્ષણ કહેવાય છે.

યસ્મિન્નખાઃ સંતિ રક્તાઃ સુશોભાસ્તલ્લક્ષણં સપ્તમં ચાહુરાર્યાઃ । યસ્મિન્કપોલે રક્તિમા ત્વસ્તિ વીન્દ્ર તલ્લક્ષણં હ્યષ્ટમં પ્રાહુરાર્યા

જેના નખ લાલ અને સુંદર હોય, એ સાતમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેના ગાલ લાલિમા ધરાવતા હોય, એ આઠમું લક્ષણ કહેવાય છે, હે પંખીરાજ.

યસ્મિન્કરે શઙ્ખચક્રાદિરેખા વર્તન્તે તન્નવમં પ્રાહુરાર્યાઃ । યસ્યોદરં તન્તુરૂપં સુપુષ્ટં વલિત્રયૈરઙ્કિતં સુંદરં ચ

જેના હાથે શંખ, ચક્ર વગેરે રેખાઓ હોય, એ નવમું લક્ષણ કહેવાય છે. જેનું પેટ પાતળું, સુંદર અને ત્રણ વળાંકોવાળું હોય, એ સુંદર ગણાય છે.

તલ્લક્ષણં દશમં પ્રાહુરાર્યા એકાદશં નિમ્નનાભિં તદાહુઃ । ઊરુદ્વયં યસ્ય ચ માંસલં વૈ તલ્લક્ષણં દ્વાદશં પ્રાહુરાર્યાઃ

એ દસમું લક્ષણ કહેવાય છે. અગિયારમું લક્ષણ ઊંડું નાભિ છે. જેના બંને જાંઘો ગાઢ અને મસલદાર હોય, એ બારમું લક્ષણ કહેવાય છે.