ગરુડપુરાણમ્

ન વૈ સ્મૃતં હરિનામામૃતં ચ સદા સ્મૃતં હરિદોષાદિકં ચ । ન તુ સ્મૃતં હરિતત્ત્વામૃતં ચ સમ્યક્શ્રુતં લોલવાર્તાદિકં ચ ॥ ૩,૨૧.

હરિના નામરૂપ અમૃતનું સ્મરણ થયું નહોતું, ન તો હમેશા હરિના દોષોનું સ્મરણ થયું; હરિના તત્ત્વરૂપ અમૃતનું પણ સ્મરણ થયું નહોતું, અને આ ચંચળ જગતની વાર્તાઓ પણ યોગ્ય રીતે સાંભળવામાં આવી નહોતી.

ન પૂજિતં હરિપાદારવિન્દં સુપૂજિતાઃ પુત્રમિત્રાદિકાશ્ચ । ન વન્દિતં હરિપાદારવિન્દં સુવન્દિતો મિત્રપાદઃ સુઘોરઃ ॥ ૩,૨૧.

હરિના કમળ જેવા પદોને પૂજવામાં આવ્યા નહોતા, જ્યારે પુત્રો, મિત્રો વગેરેને સારી રીતે માન આપવામાં આવ્યું; હરિના પદોને વંદન કરવામાં આવ્યા નહોતા, જ્યારે મિત્રોનું પગ પણ ખૂબ માન્યું.

ન દૃષ્ટં વૈ ધૂપધૂમ્રૈરુપેતં હરેર્વક્રં કુન્તલૈઃ સંવૃતં ચ । પુત્રાદિકં લાલિતં વૈ મુકુન્દ ન લાલિતં તવ વક્રં મુરારે ॥ ૩,૨૧.

કમળ જેવાં વાળથી ઢંકાયેલું અને ધૂપના ધૂમ્રથી ઘેરાયેલું હરિનું રૂપ જોવામાં આવ્યું નહોતું; પુત્રાદિકને તો લાડ કરાયો, પણ મુરારિ, તારો રૂપ લાડવામાં આવ્યું નહોતું.

સુલાલિતં ભૂષણૈઃ પુત્રમિત્રં ન લાલિતં સર્વપાપાપહારિ । ન ભુક્તં વૈ હરિનૈરવેદ્યશેષં મિત્રાલયે ષડ્રસાન્નં ચ ભુક્તમ્ ॥ ૩,૨૧.

મારા પુત્ર અને મિત્રો સુંદર આભૂષણોથી શોભિત હતા, પણ મેં તેમને સાચા પ્રેમથી ક્યારેય વહાલા કર્યા નહીં; એ બધાં પાપો દૂર કરે છે. મેં હરીને અર્પિત ભોજન ક્યારેય લીધું નથી, અને મિત્રોના ઘરે છ સ્વાદવાળું ભોજન પણ ક્યારેય માણ્યું નથી.

સુપુષ્પગન્ધા નાર્પિતા તે મુરારે સમર્પિતાઃ પુત્રમિત્રાદિકેભ્યઃ । સન્તપ્તોહં પુત્રમિત્રાદિકેષુ કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

મુરના શત્રુ, સુગંધિત ફૂલો મેં તને અર્પણ કર્યા નહીં, એ તો પુત્રો અને મિત્રો માટે જ વાપર્યા. પુત્રો અને મિત્રો વચ્ચે હું દુઃખી છું; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈ શકીશ?

અવૈષ્ણવાન્નૈઃ શિગ્રુશાકાદિકૈશ્ચ હ્યનર્પિતાન્નૈશ્ચ તથાપ્યસંસ્કૃતૈઃ । તથાપ્યભક્ષ્યૈ રસના ચ દગ્ધા કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

અવૈષ્ણવ ભોજન, જેમ કે શિગડાની શાક અને બીજાં, તથા અર્પણ ન કરેલું કે શુદ્ધ ન કરેલું ખાધું છે. આવી મનાઈવાળી વસ્તુઓથી મારી જીભ દાઝી ગઈ છે; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ?

અષ્ટાક્ષરીપૂજયા દિવ્યતીર્થૈર્વિષ્ણોઃ પુરા ભ્રામિતૈઃ શઙ્ખતીર્થૈઃ । ન પાવિતં મચ્છરીરં મુરારે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વ ક્ત્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

અષ્ટાક્ષરી મંત્રની પૂજા, દિવ્ય તીર્થયાત્રા કે શંખવાળા પવિત્ર સ્થળોની ફરતે ફરવું—આ બધાથી મારું શરીર શુદ્ધ થયું નથી, મુરાના શત્રુ; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ?

અનર્પિતૈર્ગન્ધપુષ્પાદિકૈશ્ચ અનર્પિતૈર્ભૂષણૈર્વસ્ત્રજાતૈઃ । અવૈષ્ણવાનાં દિગ્ધગન્ધાદિદોષૈર્ગાત્રં દગ્ધં કદા હ્યુદ્ધરિષ્યે મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

સુગંધિત ફૂલ, અર્પિત આભૂષણ કે વસ્ત્રો મેં તને અર્પણ કર્યા વિના પહેર્યા છે. અવૈષ્ણવોની લગાડેલી સુગંધ અને બીજાં દોષોથી મારું શરીર દાઝી ગયું છે; મુકુંદ, ક્યારે તું મને ઉદ્ધારશે?

દગ્ધૌ ચ પાદૌ મમ વાસુદેવ ન ગચ્છન્તૌ ક્ષેત્રપથં હરેશ્ચ । નેત્રે ચ દગ્ધે મમ સર્વદાપિ નાલોકિતં તવ દેવ પ્રતીકમ્ ॥ ૩,૨૧.

મારા પગ, વાસુદેવ, દાઝી ગયા છે અને હરીના પવિત્ર સ્થળે ક્યારેય ગયા નથી. મારી આંખો પણ દાઝી ગઈ છે અને ક્યારેય તારો દિવ્ય સ્વરૂપ જોયું નથી, હે ભગવાન.

દગ્ધૌ ચ હસ્તૌ મમ વાસુદેવ ન પૂજિતં તવ વિષ્ણોઃ પ્રતીકમ્ । મયા કૃતં પાપજાતં મુરારે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

મારા હાથ, વાસુદેવ, દાઝી ગયા છે અને મેં ક્યારેય તારા વિષ્ણુ સ્વરૂપની પૂજા કરી નથી. મુરાના શત્રુ, મેં ઘણા પાપ કર્યા છે; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ?

મદીયદોષાન્ગણયન્ન પૂર્ણ દયાં કુરુ ત્વં સુદ્ધદાસ્યાન્મુકુન્દ । યાવન્તિ લોમાનિ મદીયગાત્રે સંતિ પ્રભો સર્વદોર્ષર્વિદૂર ॥ ૩,૨૧.

મારા બધા દોષો ગણીને, હે મુકુંદ, તું મને સંપૂર્ણ કૃપા આપ અને તારી સેવા દ્વારા મને શુદ્ધ કર. પ્રભુ, મારા શરીર પર જેટલા વાળ છે, એટલા બધા દોષો છે—એ બધાં સદ્ગુણથી દૂર છે.

તાવન્તિ પાપાનિ મદીયગાત્રે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ । અનન્તદેહે પતિપુત્રૈર્ગૃહૈશ્ચ મિત્રૈર્ધનૈઃ પશુભૃત્યાદિકૈશ્ચ ॥ ૩,૨૧.

મારા શરીર પર જેટલા પાપ છે, મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ? આ અનંત શરીરમાં પતિ, પુત્રો, ઘર, મિત્રો, ધન, પશુ, નોકર વગેરે સાથે.

સુખં નાપ્તં હ્યપુમાત્રં મુકુન્દ સેવા મુક્તા તવ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ । ઇતઃ પરં પુત્રમિત્રાદિકં ચ યાસ્યે નાહં તવ દાસી ભવામિ ॥ ૩,૨૧.

મુકુંદ, સાચું સુખ મને મળ્યું નથી, ને તારી સેવા રૂપે મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરી નથી, હે વિષ્ણુ. હવે પછી હું પુત્રો અને મિત્રો પાસે જઇશ; હું તારી દાસી બની શકી નથી.

યેયે બ્રૂયુઃ પુત્રમિત્રાદિકૈશ્ચ સમ્યક્સુખં જાયતે મર્ત્યલોકે । તેષામાસ્યે મૂત્રવિષ્ઠાદિકં ચ સમ્યક્સદા પતિતં ચેતિ જાને ॥ ૩,૨૧.

જે લોકો કહે છે કે પુત્રો અને મિત્રો સાથે મરતી દુનિયામાં સાચું સુખ મળે છે, હું જાણું છું કે એમના મોઢામાં હંમેશા મૂત્ર અને વિસર્જન જેવી અશુદ્ધ વસ્તુઓ જ પડે છે.

મિત્રાદીનાં યત્કૃતં દ્રવ્યજાતં વૃથા ગતં મલરૂપં ચ જાતમ્ । સદ્વૈષ્ણવાનાં યત્કૃતં દ્રવ્યજાતં હરિપ્રાપ્તેઃ કારણં સ્યાત્સદૈવ ॥ ૩,૨૧.

મિત્રો વગેરે માટે મેળવેલું ધન વ્યર્થ જાય છે અને અશુદ્ધ બની જાય છે. સચ્ચા વૈષ્ણવો માટે મેળવેલું ધન હંમેશા હરીની પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.

એતાદૃશં તત્તુ જાતં મુકુન્દ અલં હ્યલં તેન દુઃખં ચ ભુક્તમ્ । સંગં દત્તાત્સજ્જનાનાં સદા ત્વં વિના ચ ત્વં દુર્જનાનાં ચ સંગાત્ ॥ ૩,૨૧.

આવી ઘટનાઓ બની ગઈ છે, મુકુંદ; હવે પૂરતું થયું, આ દુઃખ પણ ઘણું ભોગવ્યું. હંમેશા સજ્જનોની સંગત આપજે અને દુર્જનોની સંગતથી દૂર રાખજે.

સંગૈઃ સદા દુર્જનાનાં મુરારે ગાત્રં દગ્ધં ન વિરાગેણ યુક્તમ્ । એતાદૃશાહં કાં ગાતિં વા મુકુન્દ યાસ્યે ન જાને દયયા માં ચ પાહિ ॥ ૩,૨૧.

મુરાના શત્રુ, દુર્જનોની સંગતથી મારું શરીર દાઝી ગયું છે અને તેમાં વૈરાગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં, મુકુંદ, હું કઈ ગતિ પામીશ? મને ખબર નથી; કૃપા કરીને મને બચાવ.

એતાદૃશો હ્યનુતાપઃ ખગેન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્તં ન ચ ક્ષૌરાદિકં ચ । ભાનોઃ કન્યા હ્યનુતાપં ચ કૃત્વા વિચારયામાસ હરેઃ સુતત્ત્વમ્ ॥ ૩,૨૧.

હે ખગરાજ, આવી પસ્તી માત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત નથી, ને માથું મુંડાવવું વગેરે પણ નથી. સૂર્યકન્યાએ પણ પસ્તાવો કરીને હરીનું સાચું સ્વરૂપ વિચાર્યું હતું.

સર્વોત્તમો હરિરેકઃ સદૈવ યતઃ પૂર્ણઃ સર્વગુણૈસ્તતશ્ચ । સૃષ્ટૌ યસ્માજ્જયતે વિશ્વજાતમતો હરિઃ સર્વગુણૈશ્ચ પૂર્ણઃ ॥ ૩,૨૧.

હરી એકમાત્ર સર્વોપરી છે, કારણ કે એ સર્વ ગુણોથી પૂર્ણ છે. આખું સર્જન એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે હરી હંમેશા સર્વ ગુણોથી ભરપૂર છે.

યો દેવાનામાદ્ય અકાર એવ યતો બ્રહ્માદ્યા નૈવ પૂર્ણાઃ સમસ્તાઃ । લક્ષ્મીપ્રસાદાચ્ચિરપુણ્યેન જાતો યથાયોગ્યં પૂર્ણગુણો વિરિઞ્ચઃ ॥ ૩,૨૧.

એ દેવતાઓનો મૂળ કારણ છે; એમાંથી બ્રહ્મા વગેરે પણ સંપૂર્ણ નથી. લક્ષ્મીજીની કૃપા અને લાંબા પુણ્યથી વિરીંચિ (બ્રહ્મા) યોગ્ય અને પૂર્ણ ગુણો સાથે જન્મે છે.

ન લક્ષ્મીવદ્ગુણપૂર્ણો વિરિઞ્ચો ન વિષ્ણુવદ્ગુણપૂર્ણા રમાપિ । ન વાયુવદ્ભારતી ચાપિ પૂર્ણા ન શેષવદ્વારુણી ચાપિ પૂર્ણા ॥ ૩,૨૧.

વિરીંચિ લક્ષ્મીજી જેટલા ગુણોથી પૂર્ણ નથી, ને લક્ષ્મીજી પણ વિષ્ણુ જેટલી પૂર્ણ નથી. વાયુ જેવી ભારતી પણ પૂર્ણ નથી, ને શેષ જેવી વારુણી પણ પૂર્ણ નથી.

ન વૈ રુદ્રવત્પાર્વતી પૂર્ણરૂપા હ્યન્યેપ્યેવં નૈવ પૂર્ણાઃ સદૈવ । આલોચનામેવમેષા હિ કૃત્વા તપશ્ચક્રે યમુનાયાશ્ચ તીરે ॥ ૩,૨૧.

પાર્વતી અને રુદ્ર સિવાય બીજું કોઈ પણ સંપૂર્ણ સ્વરૂપે ક્યારેય પૂર્ણ નથી. આવું વિચારીને તેણે યમુનાના કાંઠે કઠિન તપ કર્યું.

તદાચાહં યમુનાયાશ્ચ તીરં પાર્થેન સાકં મૃગયાં ગતઃ ખગ । દૃષ્ટ્વા ચ તાં તત્ર તપશ્ચરન્તીં તદાબ્રુવં મત્સખાયં ચ પાર્થમ્ ॥ ૩,૨૧.

ત્યારે હું પાર્થ સાથે યમુનાના કિનારે શિકાર માટે ગયો હતો, હે પંખીરાજ. ત્યાં તેને તપસ્યા કરતા જોઈને મેં મારા મિત્ર પાર્થને કહ્યું.

હે પાર્થ શીઘ્રં વ્રજ કન્યાસમીપં ત્વં પૃચ્છ કસ્માદત્ર તપઃ કરોષિ । એવં પ્રોક્તસ્તત્સમીપં સ ગત્વા પૃષ્ટ્વા ચૈતત્કારણં શીઘ્રમેવ ॥ ૩,૨૧.

હે પાર્થ, તું જલદી એ કન્યાની પાસે જઈને પૂછ કે તું અહીં તપશ્ચર્યાનું કારણ શું છે. એમ કહીને, તે તરત જ તેની પાસે ગયો અને કારણ પૂછ્યું.

આગત્ય મામવદત્ફાલ્ગુનોયં સર્વં વૃત્તાંન્તં ત્વસૌ મત્સમીપે । તતસ્ત્વહં સુમુહૂર્તે ચ તસ્યાઃ પાણિગ્રહં કૃતવાંસ્તત્ર સમ્યક્ ॥ ૩,૨૧.

ફાળ્ગુને પાછો આવીને મારા પાસે આખી વાત કહી. પછી થોડા સમય પછી, મેં ત્યાં જ યોગ્ય રીતે તેનો હાથ પકડીને લગ્ન કર્યું.

તસ્યાશ્ચ તાપાત્સંતતં મદ્વિચારાત્પ્રસન્નોહં સતતં સુપ્રસન્નઃ । પૂર્ણાનન્દે રમમાણાસ્ય નિત્યં તયા ચ મે કિં સુખંસ્યાત્ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૧.

તેની સતત તપસ્યા અને મારી ભક્તિથી હું હંમેશાં ખુશ છું, હે પંખીઓના રાજા. તેની સાથે પૂર્ણ આનંદમાં રહેતાં, મને બીજું શું સુખ મળી શકે?

મયા વિવાહોનુગ્રહાર્થં હિ તસ્યા અઙ્ગીકૃતો ન તુ સૌખ્યાય વીન્દ્ર । તથા વક્ષ્યે લક્ષ્મણાયાશ્ચ રૂપં પાણિગ્રાહે કારણં ચાપિ વીન્દ્રા ॥ ૩,૨૧.

મેં તેના પર કૃપાથી લગ્ન સ્વીકાર્યા, સુખ માટે નહીં, હે વિરેન્દ્ર. એ જ રીતે, હવે હું તને લક્ષ્મણાની સુંદરતા અને તેના હાથ પકડી લીધાનું કારણ પણ કહું છું, હે પંખીરાજ.

શૃણુષ્વ તત્તવ વક્ષ્યામિ ગોપ્યં સચ્છિષ્યકે નાસ્તિ ગોપ્યં ગુરોશ્ચ ॥ ૩,૨૧.

તું ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને ગુપ્ત વાત કહું છું. સાચા શિષ્ય અને ગુરુ વચ્ચે કંઈ છુપાવાનું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા લક્ષ્મણા પૂર્વસર્ગે ખગેન્દ્ર પુત્રી હ્યભૂદ્વહ્નિવેદસ્ય વેત્તુઃ । સુલક્ષણૈઃ સંયુતત્વાદ્યતઃ સા સુલક્ષ્મણેતિ પ્રથિતા ખગેન્દ્ર

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે પંખીરાજ, લક્ષ્મણા, જે પેહલા જન્મમાં યજ્ઞ જાણનારા વહ્નિવેદસની પુત્રી હતી, તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી સુલક્ષ્મણા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.