ગરુડપુરાણમ્

શ્રુત્વા તત્ત્વાનાં ધારણાનન્તરં ચ કામક્રુધોર્જારણં દુર્ઘટં ચ । એતે દોષા જ્ઞાનપૂતાનપીહ કુર્વન્તિ સંદેહયુતાન્સદૈવ ॥ ૩,૨૦.

તત્ત્વો સાંભળી અને મનમાં રાખ્યા પછી પણ, કામ અને ક્રોધને જીતવું દુર્લભ છે; અને આ દોષોના કારણે જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલા લોકો પણ અહીં હંમેશા સંશયમાં રહે છે.

અતો હ્યહં શ્રવણં સત્કથાયાઃ સદા કરિષ્યે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । તેનાપ્યહં હરિનામાભિવાઞ્છા નિશ્ચિત્ય ચિત્તં શ્રવણે વૈ ચકાર । આદેહમેવં શ્રવણં ચ કૃત્વા ત્યક્ત્વા દેહં ભૂતલે સંપ્રજાતા ॥ ૩,૨૦.

આથી, હું હંમેશા સદ્ગાથાઓનું શ્રવણ કરતો રહીશ, એમાં કોઈ શંકા નથી; તેથી, હરિના નામની ઈચ્છા મજબૂત કરીને, મનને શ્રવણમાં લગાડ્યું; આમ કરીને, આ શરીર છોડી, હું પૃથ્વી પર ફરી જન્મ્યો.

નિવસ્તું વસુદેવસ્ય ભગિન્યા ઉદરે ખગ । સુમિત્રા સંજ્ઞકાયાં ચ જાતા વૈ મિત્રવિન્દિકા ॥ ૩,૨૦.

પક્ષીરાજ, વસુદેવની બહેનના ગર્ભમાં, સુમિત્રા નામની દેહમાં, મિત્રવિંદા જન્મી.

શ્રવણેન હરિં મિત્રં પ્રાપ્તા સા મિત્રવિન્દિકા । અતઃ સા મિત્રવિન્દેતિ સંજ્ઞયા સંબભૂવ હ ॥ ૩,૨૦.

શ્રવણ દ્વારા મિત્રવિંદાએ હરિને મિત્ર રૂપે પ્રાપ્ત કર્યો; તેથી એનું નામ મિત્રવિંદા પડ્યું.

સ્વયંવરે મિત્રવિન્દા રાજ્ઞાં મધ્યે તુ ભામિની । મમાંસે વ્યસૃજન્માલાં તાં ગૃહીત્વા ખગેશ્વર । વિધૂય નૃપતીન્સર્વાન્પુરીં પ્રાપ્તાઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૨૦.

પક્ષીરાજ, સ્વયંવરમાં મિત્રવિંદાએ રાજાઓની વચ્ચે મને માળા પહેરાવી; પછી બધા રાજાઓને હરાવીને, અમે શહેરમાં પહોંચ્યા.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કાલિન્દ્યા અપિ ચોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ ખગેશ્વર । વિવસ્વાન્નામ સૂર્યોભત્તસ્ય પુત્રી વ્યજાયત ॥ ૩,૨૧.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પક્ષીરાજ, હવે હું તને કાલિન્દીના જન્મ વિશે કહું છું. વિવસ્વાન નામના સૂર્યદેવની પુત્રી કાલિન્દી જન્મી.

કાલિન્દીસંજ્ઞકા વીન્દ્ર યમુના યાનુજા સ્મૃતા । કૃષ્ણપત્નીત્વકામેન ચચાર તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૩,૨૧.

પક્ષીશ્રેષ્ઠ, એનું નામ કાલિન્દી હતું અને એ યમુના કરતાં નાની બહેન કહેવાય છે; કૃષ્ણની પત્ની થવાની ઈચ્છાથી એણે ઉત્તમ તપ કર્યું.

તપ આલોચનં પ્રોક્તં તત્ત્વાનાં ચ વિનિર્ણયઃ । પૂર્વાર્જિતાનાં પાપાનામનુતાપસ્તપઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૨૧.

તપ એટલે તત્ત્વોનું વિચાર અને નિશ્ચય કહેવાય છે; અગાઉ કરેલા પાપો માટે પસ્તાવો કરવો એ પણ તપ ગણાય છે.

પ્રાયો નામ તપઃ પ્રોક્તં ચિત્તનિગ્રહ ઉચ્યતે । પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ પ્રોક્તં ન તુ ક્ષૌરં ખગેશ્વર ॥ ૩,૨૧.

પ્રાય નામનું તપ મનને વશમાં રાખવું કહેવાય છે; એ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે, પણ, પક્ષીરાજ, માત્ર માથું મુંડાવવું એ તપ નથી.

અનુતાપયુતં ભૂતં તચ્છણુ ત્વં ખગેશ્વર । પૂર્વં ન જપ્તં દિવ્યમન્ત્રં મુકુન્દ તપ્તં સદા ક્લેશદાવાનલેન ॥ ૩,૨૧.

પક્ષીરાજ, સાચું એ છે કે જે પસ્તાવા સાથે થાય છે; અગાઉ ક્યારેય દિવ્ય મંત્રનો જાપ થયો નહોતો, અને મુકુન્દ હંમેશા દુઃખની આગમાં દાઝતો રહ્યો.

ન વૈ સ્મૃતં હરિનામામૃતં ચ સદા સ્મૃતં હરિદોષાદિકં ચ । ન તુ સ્મૃતં હરિતત્ત્વામૃતં ચ સમ્યક્શ્રુતં લોલવાર્તાદિકં ચ ॥ ૩,૨૧.

હરિના નામરૂપ અમૃતનું સ્મરણ થયું નહોતું, ન તો હમેશા હરિના દોષોનું સ્મરણ થયું; હરિના તત્ત્વરૂપ અમૃતનું પણ સ્મરણ થયું નહોતું, અને આ ચંચળ જગતની વાર્તાઓ પણ યોગ્ય રીતે સાંભળવામાં આવી નહોતી.

ન પૂજિતં હરિપાદારવિન્દં સુપૂજિતાઃ પુત્રમિત્રાદિકાશ્ચ । ન વન્દિતં હરિપાદારવિન્દં સુવન્દિતો મિત્રપાદઃ સુઘોરઃ ॥ ૩,૨૧.

હરિના કમળ જેવા પદોને પૂજવામાં આવ્યા નહોતા, જ્યારે પુત્રો, મિત્રો વગેરેને સારી રીતે માન આપવામાં આવ્યું; હરિના પદોને વંદન કરવામાં આવ્યા નહોતા, જ્યારે મિત્રોનું પગ પણ ખૂબ માન્યું.

ન દૃષ્ટં વૈ ધૂપધૂમ્રૈરુપેતં હરેર્વક્રં કુન્તલૈઃ સંવૃતં ચ । પુત્રાદિકં લાલિતં વૈ મુકુન્દ ન લાલિતં તવ વક્રં મુરારે ॥ ૩,૨૧.

કમળ જેવાં વાળથી ઢંકાયેલું અને ધૂપના ધૂમ્રથી ઘેરાયેલું હરિનું રૂપ જોવામાં આવ્યું નહોતું; પુત્રાદિકને તો લાડ કરાયો, પણ મુરારિ, તારો રૂપ લાડવામાં આવ્યું નહોતું.

સુલાલિતં ભૂષણૈઃ પુત્રમિત્રં ન લાલિતં સર્વપાપાપહારિ । ન ભુક્તં વૈ હરિનૈરવેદ્યશેષં મિત્રાલયે ષડ્રસાન્નં ચ ભુક્તમ્ ॥ ૩,૨૧.

મારા પુત્ર અને મિત્રો સુંદર આભૂષણોથી શોભિત હતા, પણ મેં તેમને સાચા પ્રેમથી ક્યારેય વહાલા કર્યા નહીં; એ બધાં પાપો દૂર કરે છે. મેં હરીને અર્પિત ભોજન ક્યારેય લીધું નથી, અને મિત્રોના ઘરે છ સ્વાદવાળું ભોજન પણ ક્યારેય માણ્યું નથી.

સુપુષ્પગન્ધા નાર્પિતા તે મુરારે સમર્પિતાઃ પુત્રમિત્રાદિકેભ્યઃ । સન્તપ્તોહં પુત્રમિત્રાદિકેષુ કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

મુરના શત્રુ, સુગંધિત ફૂલો મેં તને અર્પણ કર્યા નહીં, એ તો પુત્રો અને મિત્રો માટે જ વાપર્યા. પુત્રો અને મિત્રો વચ્ચે હું દુઃખી છું; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈ શકીશ?

અવૈષ્ણવાન્નૈઃ શિગ્રુશાકાદિકૈશ્ચ હ્યનર્પિતાન્નૈશ્ચ તથાપ્યસંસ્કૃતૈઃ । તથાપ્યભક્ષ્યૈ રસના ચ દગ્ધા કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

અવૈષ્ણવ ભોજન, જેમ કે શિગડાની શાક અને બીજાં, તથા અર્પણ ન કરેલું કે શુદ્ધ ન કરેલું ખાધું છે. આવી મનાઈવાળી વસ્તુઓથી મારી જીભ દાઝી ગઈ છે; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ?

અષ્ટાક્ષરીપૂજયા દિવ્યતીર્થૈર્વિષ્ણોઃ પુરા ભ્રામિતૈઃ શઙ્ખતીર્થૈઃ । ન પાવિતં મચ્છરીરં મુરારે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વ ક્ત્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

અષ્ટાક્ષરી મંત્રની પૂજા, દિવ્ય તીર્થયાત્રા કે શંખવાળા પવિત્ર સ્થળોની ફરતે ફરવું—આ બધાથી મારું શરીર શુદ્ધ થયું નથી, મુરાના શત્રુ; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ?

અનર્પિતૈર્ગન્ધપુષ્પાદિકૈશ્ચ અનર્પિતૈર્ભૂષણૈર્વસ્ત્રજાતૈઃ । અવૈષ્ણવાનાં દિગ્ધગન્ધાદિદોષૈર્ગાત્રં દગ્ધં કદા હ્યુદ્ધરિષ્યે મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

સુગંધિત ફૂલ, અર્પિત આભૂષણ કે વસ્ત્રો મેં તને અર્પણ કર્યા વિના પહેર્યા છે. અવૈષ્ણવોની લગાડેલી સુગંધ અને બીજાં દોષોથી મારું શરીર દાઝી ગયું છે; મુકુંદ, ક્યારે તું મને ઉદ્ધારશે?

દગ્ધૌ ચ પાદૌ મમ વાસુદેવ ન ગચ્છન્તૌ ક્ષેત્રપથં હરેશ્ચ । નેત્રે ચ દગ્ધે મમ સર્વદાપિ નાલોકિતં તવ દેવ પ્રતીકમ્ ॥ ૩,૨૧.

મારા પગ, વાસુદેવ, દાઝી ગયા છે અને હરીના પવિત્ર સ્થળે ક્યારેય ગયા નથી. મારી આંખો પણ દાઝી ગઈ છે અને ક્યારેય તારો દિવ્ય સ્વરૂપ જોયું નથી, હે ભગવાન.

દગ્ધૌ ચ હસ્તૌ મમ વાસુદેવ ન પૂજિતં તવ વિષ્ણોઃ પ્રતીકમ્ । મયા કૃતં પાપજાતં મુરારે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્રં મુકુન્દ ॥ ૩,૨૧.

મારા હાથ, વાસુદેવ, દાઝી ગયા છે અને મેં ક્યારેય તારા વિષ્ણુ સ્વરૂપની પૂજા કરી નથી. મુરાના શત્રુ, મેં ઘણા પાપ કર્યા છે; મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ?

મદીયદોષાન્ગણયન્ન પૂર્ણ દયાં કુરુ ત્વં સુદ્ધદાસ્યાન્મુકુન્દ । યાવન્તિ લોમાનિ મદીયગાત્રે સંતિ પ્રભો સર્વદોર્ષર્વિદૂર ॥ ૩,૨૧.

મારા બધા દોષો ગણીને, હે મુકુંદ, તું મને સંપૂર્ણ કૃપા આપ અને તારી સેવા દ્વારા મને શુદ્ધ કર. પ્રભુ, મારા શરીર પર જેટલા વાળ છે, એટલા બધા દોષો છે—એ બધાં સદ્ગુણથી દૂર છે.

તાવન્તિ પાપાનિ મદીયગાત્રે કદા દ્રક્ષ્યે તવ વક્ત્રં મુકુન્દ । અનન્તદેહે પતિપુત્રૈર્ગૃહૈશ્ચ મિત્રૈર્ધનૈઃ પશુભૃત્યાદિકૈશ્ચ ॥ ૩,૨૧.

મારા શરીર પર જેટલા પાપ છે, મુકુંદ, ક્યારે તારો ચહેરો જોઈશ? આ અનંત શરીરમાં પતિ, પુત્રો, ઘર, મિત્રો, ધન, પશુ, નોકર વગેરે સાથે.

સુખં નાપ્તં હ્યપુમાત્રં મુકુન્દ સેવા મુક્તા તવ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ । ઇતઃ પરં પુત્રમિત્રાદિકં ચ યાસ્યે નાહં તવ દાસી ભવામિ ॥ ૩,૨૧.

મુકુંદ, સાચું સુખ મને મળ્યું નથી, ને તારી સેવા રૂપે મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરી નથી, હે વિષ્ણુ. હવે પછી હું પુત્રો અને મિત્રો પાસે જઇશ; હું તારી દાસી બની શકી નથી.

યેયે બ્રૂયુઃ પુત્રમિત્રાદિકૈશ્ચ સમ્યક્સુખં જાયતે મર્ત્યલોકે । તેષામાસ્યે મૂત્રવિષ્ઠાદિકં ચ સમ્યક્સદા પતિતં ચેતિ જાને ॥ ૩,૨૧.

જે લોકો કહે છે કે પુત્રો અને મિત્રો સાથે મરતી દુનિયામાં સાચું સુખ મળે છે, હું જાણું છું કે એમના મોઢામાં હંમેશા મૂત્ર અને વિસર્જન જેવી અશુદ્ધ વસ્તુઓ જ પડે છે.

મિત્રાદીનાં યત્કૃતં દ્રવ્યજાતં વૃથા ગતં મલરૂપં ચ જાતમ્ । સદ્વૈષ્ણવાનાં યત્કૃતં દ્રવ્યજાતં હરિપ્રાપ્તેઃ કારણં સ્યાત્સદૈવ ॥ ૩,૨૧.

મિત્રો વગેરે માટે મેળવેલું ધન વ્યર્થ જાય છે અને અશુદ્ધ બની જાય છે. સચ્ચા વૈષ્ણવો માટે મેળવેલું ધન હંમેશા હરીની પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.

એતાદૃશં તત્તુ જાતં મુકુન્દ અલં હ્યલં તેન દુઃખં ચ ભુક્તમ્ । સંગં દત્તાત્સજ્જનાનાં સદા ત્વં વિના ચ ત્વં દુર્જનાનાં ચ સંગાત્ ॥ ૩,૨૧.

આવી ઘટનાઓ બની ગઈ છે, મુકુંદ; હવે પૂરતું થયું, આ દુઃખ પણ ઘણું ભોગવ્યું. હંમેશા સજ્જનોની સંગત આપજે અને દુર્જનોની સંગતથી દૂર રાખજે.

સંગૈઃ સદા દુર્જનાનાં મુરારે ગાત્રં દગ્ધં ન વિરાગેણ યુક્તમ્ । એતાદૃશાહં કાં ગાતિં વા મુકુન્દ યાસ્યે ન જાને દયયા માં ચ પાહિ ॥ ૩,૨૧.

મુરાના શત્રુ, દુર્જનોની સંગતથી મારું શરીર દાઝી ગયું છે અને તેમાં વૈરાગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં, મુકુંદ, હું કઈ ગતિ પામીશ? મને ખબર નથી; કૃપા કરીને મને બચાવ.

એતાદૃશો હ્યનુતાપઃ ખગેન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્તં ન ચ ક્ષૌરાદિકં ચ । ભાનોઃ કન્યા હ્યનુતાપં ચ કૃત્વા વિચારયામાસ હરેઃ સુતત્ત્વમ્ ॥ ૩,૨૧.

હે ખગરાજ, આવી પસ્તી માત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત નથી, ને માથું મુંડાવવું વગેરે પણ નથી. સૂર્યકન્યાએ પણ પસ્તાવો કરીને હરીનું સાચું સ્વરૂપ વિચાર્યું હતું.

સર્વોત્તમો હરિરેકઃ સદૈવ યતઃ પૂર્ણઃ સર્વગુણૈસ્તતશ્ચ । સૃષ્ટૌ યસ્માજ્જયતે વિશ્વજાતમતો હરિઃ સર્વગુણૈશ્ચ પૂર્ણઃ ॥ ૩,૨૧.

હરી એકમાત્ર સર્વોપરી છે, કારણ કે એ સર્વ ગુણોથી પૂર્ણ છે. આખું સર્જન એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે હરી હંમેશા સર્વ ગુણોથી ભરપૂર છે.