ગરુડપુરાણમ્

સર્વં વ્યર્થં વૈષ્ણવાનાં ચ દીક્ષા કથાં વિના સમ્યગનુષ્ઠિતાં વૈ । યૈર્ન શ્રુતં ભાગવતં પુરાણં સસંપ્રદાયૈર્ગુરુભિઃ સંયુતૈશ્ચ ॥ ૩,૨૦.

જે વૈષ્ણવો વિષ્ણુની દીક્ષા લીધા પછી પણ કથા યોગ્ય રીતે સાંભળતા નથી, તેમનું બધું જ વ્યર્થ છે. જેમણે ગુરુ અને પરંપરા સાથે ભાગવત પુરાણ સાંભળ્યું નથી, તેઓ વંચિત રહે છે.

યૈર્ન શ્રુતં ભાગવતં પુરાણં યૈર્ન શ્રુતં બ્રહ્મકાણ્ડં પુરાણમ્ । તેષાં જન્મ વ્યર્થમાહુર્મમહાન્તસ્તસ્માચ્છ્રાવ્યા હરિવાર્તા સદૈવ ॥ ૩,૨૦.

જેમણે ભાગવત પુરાણ કે બ્રહ્મકાંડ પુરાણ સાંભળ્યું નથી, તેમનો જન્મ મહાન લોકો વ્યર્થ ગણાવે છે. એટલે હંમેશા હરિની વાર્તા સાંભળવી જોઈએ.

ન યત્ર ગોવિન્દકથામહાનદી ન યત્ર નારાયણપાદસંશ્રયઃ । ન યત્ર વિષ્ણોઃ સતતં વચોસ્તિ ન સંવસેત્તત્ક્ષણમાત્રં કથઞ્ચિત્ ॥ ૩,૨૦.

જ્યાં ગોવિંદની કથાની મહાન નદી વહેતી નથી, જ્યાં નારાયણના ચરણોમાં શરણ નથી, જ્યાં વિષ્ણુના વચન સતત નથી, ત્યાં એક ક્ષણ પણ રહેવું નહીં.

યસ્મિન્ ગ્રામે ભાગવતં ન શાસ્ત્રં ન વર્તતે ભાગવતા રસજ્ઞાઃ । યસ્મિન્ ગૃહે નાસ્તિ ગીતાર્થસારઃ યસ્મિન્ ગ્રામે નામ સહસ્રકં વા ॥ ૩,૨૦.

જે ગામમાં ભાગવત શાસ્ત્ર નથી, જ્યાં ભાગવત રસિકો નથી, જે ઘરમાં ગીતા નો સાર નથી, કે જે ગામમાં વિષ્ણુના હજાર નામો નથી,

તયો રસજ્ઞા યત્ર ન સન્તિ તત્ર ન સંવસેત્ક્ષણમાત્રં કથઞ્ચિત્ । યસ્મિન્ દિને દિવ્યકથા ચ વિષ્ણોર્ન વાસ્તિ જન્તોસ્તસ્ય ચાયુર્વૃથૈવ ॥ ૩,૨૦.

જ્યાં એવા રસિકો નથી, ત્યાં એક ક્ષણ પણ રહેવું નહીં. અને જે દિવસે વિષ્ણુની દિવ્ય કથા નથી, એ જીવનું આયુષ્ય ખરેખર વ્યર્થ છે.

ગર્ભે ગતે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ તન્મન્યતે દુર્લભં મર્ત્યલોકે । કર્ણં કલ્પૈર્ભૂષિતં સુંદરં ચ ન સુંદરં ચાહુરાર્યા રસજ્ઞાઃ ॥ ૩,૨૦.

પેટમાં આવી ગયા પછી બીજું કંઈ વિચારવાનું રહેતું નથી; માનવ જન્મ દુર્લભ માનવામાં આવે છે. સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન કાન પણ, આર્ય રસિકો કહે છે, સાચું સુંદર નથી.

વિષ્ણોઃ કથાખ્યાભરણૈશ્ચ યુક્તં તદેવ કર્ણં સુંદરં ચાહુરાર્યાઃ । તસ્માત્સદા ભાગવતાર્થસારં શૃણ્વન્તિ યે સતતં વાચયન્તિ ॥ ૩,૨૦.

વિષ્ણુની કથાના આભૂષણોથી શોભાયમાન કાનને જ આર્ય લોકો સાચું સુંદર કહે છે. એટલે, જે હંમેશા ભાગવતનો સાર સાંભળે છે અને વાંચે છે, તેઓ ધન્ય છે.

તેષાં જન્મ સ્વસ્થમાહુર્મહાન્તો મહત્ફલં ચાસ્તિ તથૈવ તેષામ્ । સોષ્ણીષકઞ્ચુકયુતાશ્ચ હરેઃ કથાં વૈ શૃણ્વન્તિ યેપિ ચ પઠન્તિ સદૈવ મર્ત્યાઃ ॥ ૩,૨૦.

એવા લોકોનો જન્મ મહાન લોકો શુભ માને છે અને તેમને મહાન ફળ મળે છે. જે લોકો પાગડી અને ચોળો પહેરીને પણ હંમેશા હરિની કથા સાંભળે છે કે વાંચે છે, તેઓ પણ ધન્ય છે.

સર્વેપિ તે પૂજનીયા હિ લોકે ન વૈ શિશ્રે ચોદરે ચૈવ સક્તાઃ । યે દાક્ષિણ્યાદર્થલોભાદ્વદન્તિ સદા પુરાણં ભગવત્તત્ત્વસારમ્ ॥ ૩,૨૦.

એ બધા લોકો જગતમાં પૂજનીય છે, બાળકો કે પેટની ચિંતા સાથે જોડાયેલા લોકો નહીં. જે લોકો દયાથી કે ધનની લાલચથી હંમેશા ભગવાનના તત્વરૂપ પુરાણની વાત કરે છે,

પ્રચ્છાદયન્તે તત્ત્વગોપ્યાનિ યે તુ તેષાં ગતિઃ સૂર્યસૂનુઃ સદૈવ । યે ધર્મકાણ્ડે કર્મકાણ્ડે સદૈવ ઉત્પાદયન્તે સુરુચિં તત્ર નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૦.

જે લોકો તત્વને છુપાવે છે, તેમનું સ્થાન હંમેશા સૂર્યપુત્ર પાસે છે. અને જે લોકો ધર્મ અને કર્મના ભાગોમાં હંમેશા રસ પેદા કરે છે, તેઓ હંમેશા પ્રશંસનીય છે.

મૌલ્યેન યે કથયેયુઃ પુરાણં તેષાં ગતિઃ સૂર્ય સુનઃ સદૈવ । મૌલ્યેન યે ભાગવતં પુરાણં શૃણ્વન્તિ વૈ હરિશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વમ્ ॥ ૩,૨૦.

જે લોકો પુરાણ પૈસા લઈને કહે છે, તેમનું સ્થાન હંમેશા સૂર્યપુત્ર પાસે છે. પણ જે લોકો ભાગવત પુરાણ પૈસા લઈને સાંભળે છે, તેઓ ખરેખર હરિના શાસ્ત્રનો તત્વ જાણે છે.

મૌલ્યેન વેદાધ્યયનં પ્રકુર્વતે તેષાં ગતિઃ સૂર્યસૂનુઃ સદૈવ । યદૃચ્છયા પ્રાપ્તધનેન યે તુ સંતુષ્ટાસ્તે હ્યત્ર યોગ્યાઃ સદૈવ ॥ ૩,૨૦.

જે લોકો વેદોનું અધ્યયન પૈસા લઈને કરે છે, તેમનું સ્થાન હંમેશા સૂર્યપુત્ર પાસે છે. પણ જેમને યથાસંભવ મળેલા ધનમાં સંતોષ છે, તેઓ હંમેશા અહીં યોગ્ય છે.

ધનાર્જને યે ત્વતિતૃષ્ણાભિયુક્તાસ્તેષાં ન વૈ ભાગવતેધિકારઃ । મત્વા લોકે હરિરેવતિ નિત્યમન્તર્યામી નાસ્તિ તદન્ય ઈશઃ ॥ ૩,૨૦.

જે લોકો ધન મેળવવામાં અતિશય લાલચી છે, તેમને ભાગવતનો અધિકાર નથી. કારણ કે, જગતમાં હંમેશા હરિ જ અંતરમાં રહેલા છે, બીજો કોઈ ઈશ્વર નથી.

એવં સદા યે પ્રવિચિન્તયન્તિ યોગક્ષેમં બિભૃયાદ્વિષ્ણુરેષામ્ । સદ્વૈષ્ણવાનામશુભં નાસ્તિ નાસ્તિ પ્રદૃશ્યતે સંશયજ્ઞાનરૂપાત્ ॥ ૩,૨૦.

જે લોકો હંમેશા આવું વિચાર કરે છે, તેમનું કલ્યાણ અને રક્ષણ વિષ્ણુ જ કરે છે. સચ્ચા વૈષ્ણવોને ક્યારેય દુઃખ કે અજ્ઞાનથી ઉદ્ભવતો સંશય નથી.

કર્માનુસારેણ હરિર્દદાતિ ફલં શુભાનામશુભસ્ય ચૈવ । અતસ્તદર્થં નૈવ યત્નં ચ કુર્યાદ્ધનાર્થં વૈ હરિતત્ત્વે ચ કુર્યાત્ ॥ ૩,૨૦.

હરી દરેકને કર્મ અનુસાર શુભ કે અશુભ ફળ આપે છે. એટલે ધન માટે પ્રયત્ન ન કરવો, પણ હરિના તત્વ માટે જ કાર્ય કરવું જોઈએ.

અતઃ સ્નાત્વા દિવ્યમન્ત્રં જપિત્વા વિસર્જયિત્વા વિષ્ણુનિર્માલ્યગન્ધમ્ । શુચિર્ભૂત્વા ભાગવતં પુરાણં સંશ્રાવયેત્સર્વવેત્તાપિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૦.

આથી, સ્નાન કરીને, દિવ્ય મંત્રનું જાપ કરીને અને વિષ્ણુના શોભાવેલા ફૂલો અને ચંદનને વિદાય આપી, શુદ્ધ થઈને, ભલે કોઈ બધું જાણતો હોય, છતાં રોજ ભાગવત પુરાણનું શ્રવણ કરાવવું જોઈએ.

કર્માનુસારેણ ધનાર્જનં ચ વેદાર્જનં શાસ્ત્રસમાર્જનં ચ । ભવિષ્યતિ શ્રવણં ચાપિ વિષ્ણોરત્યાદરાચ્છ્રવણં દુર્ઘટં ચ ॥ ૩,૨૦.

પોતાના કર્મ પ્રમાણે ધન મેળવવું, વેદ શીખવું અને શાસ્ત્રોનું અધ્યયન થતું રહે છે; પણ વિશેષ ભક્તિથી વિષ્ણુનું શ્રવણ કરવું દુર્લભ અને અતિશય મુશ્કેલ છે.

અત્યાદરાદ્ભાગવતસ્ય સારમાસ્વાદયેદ્દુર્ઘટં મર્ત્યલોકે । આસ્વાદ્ય તદ્ભાગવતં પુરાણમાનન્દબાષ્પૈર્યુક્તતા દુર્ઘટા ચ ॥ ૩,૨૦.

મહાન ભક્તિથી ભાગવતનું સાર સ્વાદવું એ મરણધર્મી જગતમાં બહુ દુર્લભ છે; અને એ ભાગવત પુરાણનો આનંદ માણીને આનંદના આંસુથી ભીંજાવું એ પણ દુર્લભ છે.

શ્રુત્વા તત્ત્વા નાં નિર્ણયં ધારણં ચ સુદુર્ઘટં ચાહુરાર્યાઃ સમસ્તમ્ । શ્રુત્વા તત્ત્વાનાં ધારણાનન્તરં ચ કામક્રુધોર્જારણં દુર્ઘટં ચ ॥ ૩,૨૦.

સાચા તત્ત્વોનું શ્રવણ કરીને તેને મનમાં ધારણ કરવું, એ મહાન લોકો કહે છે કે બહુ જ મુશ્કેલ છે; અને એ તત્ત્વોને સાંભળી અને ધારણ કર્યા પછી, કામ અને ક્રોધને જીતવું એ પણ દુર્લભ છે.

શ્રુત્વા તત્ત્વાનાં ધારણાનં તરં ત તથા યોગે દુર્ઘટં સંગતં ચ ॥ ૩,૨૦.

તત્ત્વો સાંભળી અને મનમાં રાખ્યા પછી, યોગમાં સ્થિર રહેવું પણ એ જ રીતે દુર્લભ અને મુશ્કેલ છે.

શ્રુત્વા તત્ત્વાનાં ધારણાનન્તરં ચ કામક્રુધોર્જારણં દુર્ઘટં ચ । એતે દોષા જ્ઞાનપૂતાનપીહ કુર્વન્તિ સંદેહયુતાન્સદૈવ ॥ ૩,૨૦.

તત્ત્વો સાંભળી અને મનમાં રાખ્યા પછી પણ, કામ અને ક્રોધને જીતવું દુર્લભ છે; અને આ દોષોના કારણે જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલા લોકો પણ અહીં હંમેશા સંશયમાં રહે છે.

અતો હ્યહં શ્રવણં સત્કથાયાઃ સદા કરિષ્યે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । તેનાપ્યહં હરિનામાભિવાઞ્છા નિશ્ચિત્ય ચિત્તં શ્રવણે વૈ ચકાર । આદેહમેવં શ્રવણં ચ કૃત્વા ત્યક્ત્વા દેહં ભૂતલે સંપ્રજાતા ॥ ૩,૨૦.

આથી, હું હંમેશા સદ્ગાથાઓનું શ્રવણ કરતો રહીશ, એમાં કોઈ શંકા નથી; તેથી, હરિના નામની ઈચ્છા મજબૂત કરીને, મનને શ્રવણમાં લગાડ્યું; આમ કરીને, આ શરીર છોડી, હું પૃથ્વી પર ફરી જન્મ્યો.

નિવસ્તું વસુદેવસ્ય ભગિન્યા ઉદરે ખગ । સુમિત્રા સંજ્ઞકાયાં ચ જાતા વૈ મિત્રવિન્દિકા ॥ ૩,૨૦.

પક્ષીરાજ, વસુદેવની બહેનના ગર્ભમાં, સુમિત્રા નામની દેહમાં, મિત્રવિંદા જન્મી.

શ્રવણેન હરિં મિત્રં પ્રાપ્તા સા મિત્રવિન્દિકા । અતઃ સા મિત્રવિન્દેતિ સંજ્ઞયા સંબભૂવ હ ॥ ૩,૨૦.

શ્રવણ દ્વારા મિત્રવિંદાએ હરિને મિત્ર રૂપે પ્રાપ્ત કર્યો; તેથી એનું નામ મિત્રવિંદા પડ્યું.

સ્વયંવરે મિત્રવિન્દા રાજ્ઞાં મધ્યે તુ ભામિની । મમાંસે વ્યસૃજન્માલાં તાં ગૃહીત્વા ખગેશ્વર । વિધૂય નૃપતીન્સર્વાન્પુરીં પ્રાપ્તાઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૨૦.

પક્ષીરાજ, સ્વયંવરમાં મિત્રવિંદાએ રાજાઓની વચ્ચે મને માળા પહેરાવી; પછી બધા રાજાઓને હરાવીને, અમે શહેરમાં પહોંચ્યા.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કાલિન્દ્યા અપિ ચોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ ખગેશ્વર । વિવસ્વાન્નામ સૂર્યોભત્તસ્ય પુત્રી વ્યજાયત ॥ ૩,૨૧.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પક્ષીરાજ, હવે હું તને કાલિન્દીના જન્મ વિશે કહું છું. વિવસ્વાન નામના સૂર્યદેવની પુત્રી કાલિન્દી જન્મી.

કાલિન્દીસંજ્ઞકા વીન્દ્ર યમુના યાનુજા સ્મૃતા । કૃષ્ણપત્નીત્વકામેન ચચાર તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૩,૨૧.

પક્ષીશ્રેષ્ઠ, એનું નામ કાલિન્દી હતું અને એ યમુના કરતાં નાની બહેન કહેવાય છે; કૃષ્ણની પત્ની થવાની ઈચ્છાથી એણે ઉત્તમ તપ કર્યું.

તપ આલોચનં પ્રોક્તં તત્ત્વાનાં ચ વિનિર્ણયઃ । પૂર્વાર્જિતાનાં પાપાનામનુતાપસ્તપઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૨૧.

તપ એટલે તત્ત્વોનું વિચાર અને નિશ્ચય કહેવાય છે; અગાઉ કરેલા પાપો માટે પસ્તાવો કરવો એ પણ તપ ગણાય છે.

પ્રાયો નામ તપઃ પ્રોક્તં ચિત્તનિગ્રહ ઉચ્યતે । પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ પ્રોક્તં ન તુ ક્ષૌરં ખગેશ્વર ॥ ૩,૨૧.

પ્રાય નામનું તપ મનને વશમાં રાખવું કહેવાય છે; એ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે, પણ, પક્ષીરાજ, માત્ર માથું મુંડાવવું એ તપ નથી.