ગરુડપુરાણમ્

યથા પ્રસન્નો વન્દનાદ્દેવદ્દેવ સ્તથા ન તુષ્ટઃ પૂજનાત્કર્મતશ્ચ । યથા નામસ્મરણાદ્વન્દનાદ્વા પાપાન્નિયચ્છેતુ તથા ન ચાન્યૈઃ ॥ ૩,૨૦.

દેવતાઓ વંદનથી પ્રસન્ન થાય છે, માત્ર વિધિપૂર્વકની પૂજા કે કર્મોથી નહીં; ભગવાનનું નામ સ્મરણ કરો કે વંદન કરો તો જ પાપો અટકે છે, બીજાં કોઈ ઉપાયથી નહીં.

દેહં તુ યે પોષયન્ત્યેવ તાત હરેઃ પ્રણામૈઃ શૂન્યભૂતં ચ પુષ્ટમ્ । તદેવમાહુર્વ્યર્થમેવેતિ તાત તત્પોષકાણાં નરકે દુઃ ખમાહુઃ ॥ ૩,૨૦.

પુત્ર, જે લોકો હરીનું ખાલી વંદન કરીને પોતાનું શરીર પોષે છે, તેઓનું એ બધું વ્યર્થ ગણાય છે; એવા પોષકોને નરકમાં દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

યમોઽપિ તં તત્ર ઉલૂખલે તુ નિધાય પિષ્ટં સુખલૈઃ કરોતિ । યો વા પરં ન કરોત્યેવ તાત પ્રદક્ષિણં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૨૦.

પુત્ર, જે માણસ દેવદેવ વિષ્ણુની પ્રદક્ષિણાં કરતો નથી, તેને યમ રાજ ઉલૂખલ પાસે બેસાડી આનંદથી પીસે છે.

તસ્યૈવ પાદૌ તલયન્ત્રે નિધાય યમશ્ચ નિત્યં પ્રકરોતિ પિષ્ટમ્ । એષાં જિહ્વા હરિકૃષ્ણેતિ નામ ન વક્તિ નિત્યં વ્યર્થભૂતાં વદન્તિ ॥ ૩,૨૦.

યમ રાજ એવા લોકોના પગને યંત્રમાં મૂકી સતત પીસે છે, જેમની જીભ હમેશા 'હરી' કે 'કૃષ્ણ'નું નામ ઉચ્ચારતી નથી; એવા લોકોને વ્યર્થ ગણવામાં આવે છે.

તેષાં જિહ્વા યમલોકે યમસ્તુ નિષ્કાસ્ય પિષ્ટં પ્રકરોતિ નિત્યમ્ । કાશીનિવાસેન ચ કિં પ્રયોજનં કિં વા પ્રયાગે મરણેન તાત ॥ ૩,૨૦.

યમલોકમાં યમ રાજ તેમની જીભ કાઢી નાખે છે અને સતત પીસે છે; પુત્ર, એવા લોકોને કાશીમાં રહેવું કે પ્રયાગમાં મરવું પણ ફાયદાકારક નથી.

કિં વારણાગ્રે મરણેન સૌખ્યં કિં વા મખાદેઃ સમનુષ્ઠિતેન । સમસ્તતીર્થેષ્વટનેન કિં કિમધીતશાસ્ત્રેણ સુતીક્ષ્ણબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૦.

વારાણસીના દ્વારે મરી જવાથી શું સુખ મળે છે? યજ્ઞાદિ વિધિ કરવાથી શું લાભ છે? બધા તીર્થોમાં ફરવાથી કે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી શાસ્ત્રો ભણવાથી શું મળે છે?

યેષાં જિહ્વાગ્રે હરિનામૈવ નાસ્તિ યેષાં ગાત્રૈર્નમનં નાપિ વિષ્ણોઃ । યેષાં પદ્ભ્યાં નાસ્તિ હરેઃ પ્રદક્ષિણં તેષાં સર્વં વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૦.

જેનાં જીભના છેડે હરીનું નામ નથી, જેમનું શરીર વિષ્ણુને વંદન કરતું નથી, જેમના પગ હરીની પ્રદક્ષિણાં કરતાં નથી—એ બધું મહાન લોકો વ્યર્થ ગણાવે છે.

હર્યર્પણાદ્રિહિતં નામ કસ્માત્પ્રદક્ષિણં નમનં ચાહુરર્ઘ્યમ્ । અતો વિષ્ણોર્નમનં કાર્યમેવ હરેર્નામસ્મરણં તાત કાર્યમ્ ॥ ૩,૨૦.

હરીને અર્પણ કરવું, પ્રદક્ષિણાં કરવી અને વંદન કરવું એ બધું હરી માટે જ કહેવાયું છે; તેથી વિષ્ણુને વંદન કરવું અને હરીનું નામ સ્મરણ કરવું જરૂરી છે, પુત્ર.

જન્મ હ્યેતદ્દુર્લભં નશ્વરં તુ યથા જલસ્થં તત્તથૈવ । નો વિસ્વાસં કુરુ ગાત્રે ત્વદીયે જીવેષ્વપિ સ્વઃ પરશ્ચેતિ તાત ॥ ૩,૨૦.

આ જન્મ દુર્લભ છે અને નાશવાન છે, પાણીમાં રહેલી વસ્તુ જેવું; પોતાના શરીર પર, પોતાના કે બીજાના જીવ પર વિશ્વાસ ન કરવો, પુત્ર.

સદ્યઃ કૃતં નમનં ન ત્વદીયં સદ્યઃ કૃતં સ્મરણં ન ત્વદીયમ્ । કદા પ્રાપ્સ્યે મરણં તન્ન જાને ન વિશ્વાસં કુરુ ગાત્રે મહાત્મન્ ॥ ૩,૨૦.

તુરંત કરેલું વંદન કે સ્મરણ તારા પોતાના નથી; મૃત્યુ ક્યારે આવશે એ ખબર નથી, તેથી શરીર પર વિશ્વાસ ન કર, મહાત્મા.

એતચ્છ્રુત્વા નલો વીન્દ્ર પુત્રીવાક્યં સુનિર્મલમ્ । નમસ્કારં ચ કૃતવાન્યથાશક્ત્યા પ્રદક્ષિણમ્ ॥ ૩,૨૦.

આ નિર્મળ વચન સાંભળીને, નલએ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વંદન અને પ્રદક્ષિણાં કરી.

સાપિ પ્રદક્ષિણં ચક્રે નમસ્કારં સદા હરેઃ । એવં બહુદિનં કૃત્વા ધ્યાત્વા નારાયણં પરમ્ ॥ ૩,૨૦.

એ સ્ત્રીએ પણ હરીની પ્રદક્ષિણાં અને વંદન કર્યું; ઘણા દિવસ સુધી આવું કરીને, પછી પરમ નારાયણનું ધ્યાન કર્યું.

કલેવરં ચ તત્યાજ મરણે હરિચિન્તયા । મત્પિતુર્વસુદેવસ્ય ભગિન્યા ઉદરે ખગ ॥ ૩,૨૦.

મૃત્યુ સમયે, હરીનું સ્મરણ કરતાં એણે પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; પંખી, હું મારા પિતા વસુદેવની બહેનના ગર્ભમાં હતો.

કૈકેયીતિ ચ નામ્ના સા ત્વભવદ્ભદ્રસંજ્ઞકા । યસ્માદ્ભદ્રગુણૈર્યુક્તા ભદ્રા સા ભદ્રનામિકા ॥ ૩,૨૦.

એ સ્ત્રી કૈકેયી નામે જાણીતી થઈ, ભદ્રસંજીકાના નામે પણ ઓળખાઈ; કારણ કે એ ભદ્ર ગુણોથી યુક્ત હતી, તેથી એ ભદ્રા કહેવાઈ.

તસ્યાત્મજૈશ્ચ કૈકેયૈઃ પઞ્ચભિઃ ખગસત્તમ । પ્રત્યાહૃતામિમાં ભદ્રાં પ્રાપ્તવાન્ ખગસત્તમ ॥ ૩,૨૦.

પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૈકેયીથી થયેલા પાંચ પુત્રોએ ભદ્રાને પાછી લાવી અને એણે સિદ્ધિ પામી.

વક્ષ્યેહં મિત્રવિન્દાયાઃ પાણિગ્રહણકારણમ્ । સાવધાનમના ભૂત્વા શૃણુ પક્ષીન્દ્ર સત્તમ ॥ ૩,૨૦.

હવે હું મિત્રવિંદાના લગ્નનું કારણ કહું છું; પંખીઓના રાજા, શ્રેષ્ઠ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

મિત્રવિન્દોવાચ । યાન્પૂર્વસર્ગેપ્યવૃણોન્નિકામતો હ્યગ્નીષોમાન્નામિકા મિત્રવિન્દા । મિત્રં હરિં પ્રાપ્તુકામા સદૈક તત્રોપાયં ચિન્તયામાસદેવી ॥ ૩,૨૦.

મિત્રવિંદાએ કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં પણ મેં ઇચ્છાથી અગ્નિ-સોમ નામ ધારણ કર્યું, મિત્રવિંદા નામે ઓળખાઈ; હમેશા હરીને મિત્ર રૂપે મેળવવાની ઈચ્છા રાખીને, એ દેવી ત્યાં ઉપાય વિચારી રહી.

હરિપ્રાપ્તૌ સાધનાઃ સંતિ તેષુ મુખ્યં કચિચ્ચિન્તયામાસ દેવી । તેષાં મધ્યે શ્રવણં શ્રેષ્ઠમાહુઃ પુરાણાનાં સાત્ત્વિકાનાં સદાપિ ॥ ૩,૨૦.

હરિને પ્રાપ્ત કરવા માટે અનેક ઉપાયો છે, એમાં કયો શ્રેષ્ઠ છે એ વિશે દેવી વિચારે છે. એ બધામાંથી, સાત્ત્વિક પુરાણોનું શ્રવણ હંમેશા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વિષ્ણોરુત્કર્ષો વર્તતે યત્ર વાયોસ્તથોત્કર્ષઃ સજ્જનાનાં પુરાણે । શ્રાદ્ધં સદા વિષ્ણુબુદ્ધ્યા સદૈવ નાન્યચ્છ્રાવ્યં સાધનં તત્ર ચૈવ ॥ ૩,૨૦.

જ્યાં વિષ્ણુની મહિમા વર્ણવાય છે, ત્યાં વાયુ અને સજ્જનોની મહિમા પણ હોય છે. શ્રાદ્ધ હંમેશા વિષ્ણુને ધ્યાનમાં રાખીને કરવું જોઈએ; ત્યાં બીજું કંઈ સાંભળવું યોગ્ય નથી.

યસ્મિન્દિને શ્રવણં નાસ્તિ વિષ્ણોસ્તેષાં જન્મ વ્યર્થમાહુઃ કથાયામ્ । સ્નાન જપઃ પઞ્ચયજ્ઞં વ્રતં ચ ઇષ્ટાપૂર્તે કૃચ્છ્રચાન્દ્રો ચ દત્તમ્ ॥ ૩,૨૦.

જે દિવસે વિષ્ણુની કથાનું શ્રવણ થતું નથી, એ દિવસ તેમનો જન્મ વ્યર્થ ગણાય છે. પછી સ્નાન, જપ, પાંચ યજ્ઞ, વ્રત, દાન કે તપ બધું જ નિષ્ફળ છે.

સર્વં વ્યર્થં વૈષ્ણવાનાં ચ દીક્ષા કથાં વિના સમ્યગનુષ્ઠિતાં વૈ । યૈર્ન શ્રુતં ભાગવતં પુરાણં સસંપ્રદાયૈર્ગુરુભિઃ સંયુતૈશ્ચ ॥ ૩,૨૦.

જે વૈષ્ણવો વિષ્ણુની દીક્ષા લીધા પછી પણ કથા યોગ્ય રીતે સાંભળતા નથી, તેમનું બધું જ વ્યર્થ છે. જેમણે ગુરુ અને પરંપરા સાથે ભાગવત પુરાણ સાંભળ્યું નથી, તેઓ વંચિત રહે છે.

યૈર્ન શ્રુતં ભાગવતં પુરાણં યૈર્ન શ્રુતં બ્રહ્મકાણ્ડં પુરાણમ્ । તેષાં જન્મ વ્યર્થમાહુર્મમહાન્તસ્તસ્માચ્છ્રાવ્યા હરિવાર્તા સદૈવ ॥ ૩,૨૦.

જેમણે ભાગવત પુરાણ કે બ્રહ્મકાંડ પુરાણ સાંભળ્યું નથી, તેમનો જન્મ મહાન લોકો વ્યર્થ ગણાવે છે. એટલે હંમેશા હરિની વાર્તા સાંભળવી જોઈએ.

ન યત્ર ગોવિન્દકથામહાનદી ન યત્ર નારાયણપાદસંશ્રયઃ । ન યત્ર વિષ્ણોઃ સતતં વચોસ્તિ ન સંવસેત્તત્ક્ષણમાત્રં કથઞ્ચિત્ ॥ ૩,૨૦.

જ્યાં ગોવિંદની કથાની મહાન નદી વહેતી નથી, જ્યાં નારાયણના ચરણોમાં શરણ નથી, જ્યાં વિષ્ણુના વચન સતત નથી, ત્યાં એક ક્ષણ પણ રહેવું નહીં.

યસ્મિન્ ગ્રામે ભાગવતં ન શાસ્ત્રં ન વર્તતે ભાગવતા રસજ્ઞાઃ । યસ્મિન્ ગૃહે નાસ્તિ ગીતાર્થસારઃ યસ્મિન્ ગ્રામે નામ સહસ્રકં વા ॥ ૩,૨૦.

જે ગામમાં ભાગવત શાસ્ત્ર નથી, જ્યાં ભાગવત રસિકો નથી, જે ઘરમાં ગીતા નો સાર નથી, કે જે ગામમાં વિષ્ણુના હજાર નામો નથી,

તયો રસજ્ઞા યત્ર ન સન્તિ તત્ર ન સંવસેત્ક્ષણમાત્રં કથઞ્ચિત્ । યસ્મિન્ દિને દિવ્યકથા ચ વિષ્ણોર્ન વાસ્તિ જન્તોસ્તસ્ય ચાયુર્વૃથૈવ ॥ ૩,૨૦.

જ્યાં એવા રસિકો નથી, ત્યાં એક ક્ષણ પણ રહેવું નહીં. અને જે દિવસે વિષ્ણુની દિવ્ય કથા નથી, એ જીવનું આયુષ્ય ખરેખર વ્યર્થ છે.

ગર્ભે ગતે નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ તન્મન્યતે દુર્લભં મર્ત્યલોકે । કર્ણં કલ્પૈર્ભૂષિતં સુંદરં ચ ન સુંદરં ચાહુરાર્યા રસજ્ઞાઃ ॥ ૩,૨૦.

પેટમાં આવી ગયા પછી બીજું કંઈ વિચારવાનું રહેતું નથી; માનવ જન્મ દુર્લભ માનવામાં આવે છે. સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન કાન પણ, આર્ય રસિકો કહે છે, સાચું સુંદર નથી.

વિષ્ણોઃ કથાખ્યાભરણૈશ્ચ યુક્તં તદેવ કર્ણં સુંદરં ચાહુરાર્યાઃ । તસ્માત્સદા ભાગવતાર્થસારં શૃણ્વન્તિ યે સતતં વાચયન્તિ ॥ ૩,૨૦.

વિષ્ણુની કથાના આભૂષણોથી શોભાયમાન કાનને જ આર્ય લોકો સાચું સુંદર કહે છે. એટલે, જે હંમેશા ભાગવતનો સાર સાંભળે છે અને વાંચે છે, તેઓ ધન્ય છે.

તેષાં જન્મ સ્વસ્થમાહુર્મહાન્તો મહત્ફલં ચાસ્તિ તથૈવ તેષામ્ । સોષ્ણીષકઞ્ચુકયુતાશ્ચ હરેઃ કથાં વૈ શૃણ્વન્તિ યેપિ ચ પઠન્તિ સદૈવ મર્ત્યાઃ ॥ ૩,૨૦.

એવા લોકોનો જન્મ મહાન લોકો શુભ માને છે અને તેમને મહાન ફળ મળે છે. જે લોકો પાગડી અને ચોળો પહેરીને પણ હંમેશા હરિની કથા સાંભળે છે કે વાંચે છે, તેઓ પણ ધન્ય છે.

સર્વેપિ તે પૂજનીયા હિ લોકે ન વૈ શિશ્રે ચોદરે ચૈવ સક્તાઃ । યે દાક્ષિણ્યાદર્થલોભાદ્વદન્તિ સદા પુરાણં ભગવત્તત્ત્વસારમ્ ॥ ૩,૨૦.

એ બધા લોકો જગતમાં પૂજનીય છે, બાળકો કે પેટની ચિંતા સાથે જોડાયેલા લોકો નહીં. જે લોકો દયાથી કે ધનની લાલચથી હંમેશા ભગવાનના તત્વરૂપ પુરાણની વાત કરે છે,