ગરુડપુરાણમ્

દિતિજાન્વિનિહત્યૈવ નીલા પ્રાપ્તા ખગેશ્વર । તતો નાગ્નિજિતો રાજ્ઞો ગૃહે જાતા કુમારિકા ॥ ૩,૧૯.

દિતિના સંતાનોને મારીને, નીલાએ પંખીરાજને પ્રાપ્ત કર્યો. પછી, તે રાજા નાગ્નિજિતના ઘરમાં કન્યા બની જન્મી.

નાગ્નિજિત્કવ્યવાહોભૂત્કન્યા નીલાહ્વયાભવત્ । તસ્યાઃ સ્વયંવરે ચાહં ગોવૃષાન્સપ્તસંખ્યકાન્ ॥ ૩,૧૯.

નાગ્નિજિતના વ્યવસ્થાથી, કન્યાનું નામ નીલા પડ્યું. તેના સ્વયંવરમાં, મેં સાત વાછરડાં વશ કર્યા.

શિવસ્ય વરતશ્ચૈવાપ્યવધ્યાન્દેવમાનુષૈઃ । બદ્ધ્વા વૃષાન્નૃપાઞ્જિત્વા પ્રાપ્તા નીલા મહાખગ ॥ ૩,૧૯.

શિવના વરથી, એ વાછરડાં દેવ કે માનવ કોઈ પણ જીતવા અસમર્થ હતા. વાછરડાંને બાંધી, રાજાઓને હરાવીને, નીલા પ્રાપ્ત થઈ, હે મહાપંખી.

કુંભકસ્ય સુતા નીલા દેહસ્થાઃ પ્રાવિશન્ ભૃશમ્ । એકાવયવતો યસ્માત્તસ્માત્તત્રૈવ સાવિશત્ ॥ ૩,૧૯.

કુંભકની પુત્રી નીલાએ પોતાના શરીરમાં જ જોરથી પ્રવેશ કર્યો. એક જ શરીરમાંથી હોવાથી, એ ત્યાં જ પ્રવેશી ગઈ.

ભૂમૌ દ્વિધા સંપ્રજાતા કુમાર્યેવ ન સંશયઃ । ભદ્રાજન્મ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૯.

પૃથ્વી પર એ બે કન્યાઓ રૂપે જન્મી—આમાં કોઈ શંકા નથી. હવે હું ભદ્રાના જન્મની વાત કહું છું, સાંભળો, હે પંખીરાજ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા પૂર્વસર્ગે નલસંજ્ઞસ્ય વીન્દ્ર પુત્રી ભૂત્વા વિષ્ણુપત્ની સકામા । પ્રદક્ષિણં ભ્રમણં વૈ ચકાર ગુણેન ભદ્રા ભદ્રસંજ્ઞા બભૂવ ॥ ૩,૨૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં, ભદ્રા, જે નલની પુત્રી હતી, પોતાની ઈચ્છાથી વિષ્ણુપત્ની બની. પોતાના સદગુણથી પરિભ્રમણ કરીને, ભદ્રા નામે પ્રસિદ્ધ થઈ.

કન્યાભાવે સંસ્થિતાં ભદ્રસંજ્ઞાં પિતા નલસ્ત્વબ્રવીત્તાં સ પશ્યન્ । ભદ્રે કિમર્થં ગાત્રપીડાં કરોષિ ફલં હિ તન્નન્દિનિ મે વદસ્વ ॥ ૩,૨૦.

કન્યારૂપે રહેલી ભદ્રાને તેના પિતા નલે જોઈને પૂછ્યું: 'ભદ્રે, તું શરીરને દુઃખ કેમ આપે છે? દિકરી, એનું ફળ શું છે, મને કહો.'

ભદ્રોવાચ । શૃણુત્વં મે તાત નમસ્ક્રિયાદેઃ ફલં વક્તું કા સમર્થા ભવેચ્ચ ॥ ૩,૨૦.

ભદ્રાએ કહ્યું: 'પિતા, સાંભળો, વંદન અને પૂજાનો ફળ કોણ સાચે વર્ણવી શકે?'

તથાપ્યહં તવ વક્ષ્યામિ તાત યથાશક્ત્યા શૃણુ સમ્યગ્ઘિતાય । સદા હરિમર્મ નાથો દયાલુરહં હરેસ્તવ દાસાનુદાસી । માં પાહિ વિષ્ણોસ્તવ વન્દે પદે ઇત્યુક્ત્વા પ્રણામં ચાકરોદ્દણ્ડરૂપમ્ ॥ ૩,૨૦.

'તોય, જેટલી મારી શક્તિ છે, પિતા, હું કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો. હંમેશાં હરિ મારા સ્વામી છે, દયાળુ છે; હું હરિના દાસના દાસી છું. હું કહું છું: “મને બચાવો, હે વિષ્ણુ; હું તમારા ચરણોમાં વંદન કરું છું,” એમ કહીને સંપૂર્ણ દંડવત્ પ્રણામ કરું છું.'

હરેઃ પ્રણામં ત્વિતિ કર્તવ્યશૂન્યં વ્યર્થં તમાહુર્જ્ઞાનિનસ્તચ્છૃણુ ત્વમ્ । રમેશ મધ્વેશ સરસ્વતીશેત્યેવં વદન્પ્રણમેદ્વિષ્ણુદેવમ્ ॥ ૩,૨૦.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે હરીનું ખાલી, અર્થહીન વંદન કરવું વ્યર્થ છે; આ વાત સાંભળ. રામેશ, મધ્વેશ, સરસ્વતીશ જેવા નામો ઉચ્ચારીને, વિષ્ણુ દેવને વંદન કરવું જોઈએ.

યથા પ્રસન્નો વન્દનાદ્દેવદ્દેવ સ્તથા ન તુષ્ટઃ પૂજનાત્કર્મતશ્ચ । યથા નામસ્મરણાદ્વન્દનાદ્વા પાપાન્નિયચ્છેતુ તથા ન ચાન્યૈઃ ॥ ૩,૨૦.

દેવતાઓ વંદનથી પ્રસન્ન થાય છે, માત્ર વિધિપૂર્વકની પૂજા કે કર્મોથી નહીં; ભગવાનનું નામ સ્મરણ કરો કે વંદન કરો તો જ પાપો અટકે છે, બીજાં કોઈ ઉપાયથી નહીં.

દેહં તુ યે પોષયન્ત્યેવ તાત હરેઃ પ્રણામૈઃ શૂન્યભૂતં ચ પુષ્ટમ્ । તદેવમાહુર્વ્યર્થમેવેતિ તાત તત્પોષકાણાં નરકે દુઃ ખમાહુઃ ॥ ૩,૨૦.

પુત્ર, જે લોકો હરીનું ખાલી વંદન કરીને પોતાનું શરીર પોષે છે, તેઓનું એ બધું વ્યર્થ ગણાય છે; એવા પોષકોને નરકમાં દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

યમોઽપિ તં તત્ર ઉલૂખલે તુ નિધાય પિષ્ટં સુખલૈઃ કરોતિ । યો વા પરં ન કરોત્યેવ તાત પ્રદક્ષિણં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૨૦.

પુત્ર, જે માણસ દેવદેવ વિષ્ણુની પ્રદક્ષિણાં કરતો નથી, તેને યમ રાજ ઉલૂખલ પાસે બેસાડી આનંદથી પીસે છે.

તસ્યૈવ પાદૌ તલયન્ત્રે નિધાય યમશ્ચ નિત્યં પ્રકરોતિ પિષ્ટમ્ । એષાં જિહ્વા હરિકૃષ્ણેતિ નામ ન વક્તિ નિત્યં વ્યર્થભૂતાં વદન્તિ ॥ ૩,૨૦.

યમ રાજ એવા લોકોના પગને યંત્રમાં મૂકી સતત પીસે છે, જેમની જીભ હમેશા 'હરી' કે 'કૃષ્ણ'નું નામ ઉચ્ચારતી નથી; એવા લોકોને વ્યર્થ ગણવામાં આવે છે.

તેષાં જિહ્વા યમલોકે યમસ્તુ નિષ્કાસ્ય પિષ્ટં પ્રકરોતિ નિત્યમ્ । કાશીનિવાસેન ચ કિં પ્રયોજનં કિં વા પ્રયાગે મરણેન તાત ॥ ૩,૨૦.

યમલોકમાં યમ રાજ તેમની જીભ કાઢી નાખે છે અને સતત પીસે છે; પુત્ર, એવા લોકોને કાશીમાં રહેવું કે પ્રયાગમાં મરવું પણ ફાયદાકારક નથી.

કિં વારણાગ્રે મરણેન સૌખ્યં કિં વા મખાદેઃ સમનુષ્ઠિતેન । સમસ્તતીર્થેષ્વટનેન કિં કિમધીતશાસ્ત્રેણ સુતીક્ષ્ણબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૦.

વારાણસીના દ્વારે મરી જવાથી શું સુખ મળે છે? યજ્ઞાદિ વિધિ કરવાથી શું લાભ છે? બધા તીર્થોમાં ફરવાથી કે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી શાસ્ત્રો ભણવાથી શું મળે છે?

યેષાં જિહ્વાગ્રે હરિનામૈવ નાસ્તિ યેષાં ગાત્રૈર્નમનં નાપિ વિષ્ણોઃ । યેષાં પદ્ભ્યાં નાસ્તિ હરેઃ પ્રદક્ષિણં તેષાં સર્વં વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૦.

જેનાં જીભના છેડે હરીનું નામ નથી, જેમનું શરીર વિષ્ણુને વંદન કરતું નથી, જેમના પગ હરીની પ્રદક્ષિણાં કરતાં નથી—એ બધું મહાન લોકો વ્યર્થ ગણાવે છે.

હર્યર્પણાદ્રિહિતં નામ કસ્માત્પ્રદક્ષિણં નમનં ચાહુરર્ઘ્યમ્ । અતો વિષ્ણોર્નમનં કાર્યમેવ હરેર્નામસ્મરણં તાત કાર્યમ્ ॥ ૩,૨૦.

હરીને અર્પણ કરવું, પ્રદક્ષિણાં કરવી અને વંદન કરવું એ બધું હરી માટે જ કહેવાયું છે; તેથી વિષ્ણુને વંદન કરવું અને હરીનું નામ સ્મરણ કરવું જરૂરી છે, પુત્ર.

જન્મ હ્યેતદ્દુર્લભં નશ્વરં તુ યથા જલસ્થં તત્તથૈવ । નો વિસ્વાસં કુરુ ગાત્રે ત્વદીયે જીવેષ્વપિ સ્વઃ પરશ્ચેતિ તાત ॥ ૩,૨૦.

આ જન્મ દુર્લભ છે અને નાશવાન છે, પાણીમાં રહેલી વસ્તુ જેવું; પોતાના શરીર પર, પોતાના કે બીજાના જીવ પર વિશ્વાસ ન કરવો, પુત્ર.

સદ્યઃ કૃતં નમનં ન ત્વદીયં સદ્યઃ કૃતં સ્મરણં ન ત્વદીયમ્ । કદા પ્રાપ્સ્યે મરણં તન્ન જાને ન વિશ્વાસં કુરુ ગાત્રે મહાત્મન્ ॥ ૩,૨૦.

તુરંત કરેલું વંદન કે સ્મરણ તારા પોતાના નથી; મૃત્યુ ક્યારે આવશે એ ખબર નથી, તેથી શરીર પર વિશ્વાસ ન કર, મહાત્મા.

એતચ્છ્રુત્વા નલો વીન્દ્ર પુત્રીવાક્યં સુનિર્મલમ્ । નમસ્કારં ચ કૃતવાન્યથાશક્ત્યા પ્રદક્ષિણમ્ ॥ ૩,૨૦.

આ નિર્મળ વચન સાંભળીને, નલએ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વંદન અને પ્રદક્ષિણાં કરી.

સાપિ પ્રદક્ષિણં ચક્રે નમસ્કારં સદા હરેઃ । એવં બહુદિનં કૃત્વા ધ્યાત્વા નારાયણં પરમ્ ॥ ૩,૨૦.

એ સ્ત્રીએ પણ હરીની પ્રદક્ષિણાં અને વંદન કર્યું; ઘણા દિવસ સુધી આવું કરીને, પછી પરમ નારાયણનું ધ્યાન કર્યું.

કલેવરં ચ તત્યાજ મરણે હરિચિન્તયા । મત્પિતુર્વસુદેવસ્ય ભગિન્યા ઉદરે ખગ ॥ ૩,૨૦.

મૃત્યુ સમયે, હરીનું સ્મરણ કરતાં એણે પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; પંખી, હું મારા પિતા વસુદેવની બહેનના ગર્ભમાં હતો.

કૈકેયીતિ ચ નામ્ના સા ત્વભવદ્ભદ્રસંજ્ઞકા । યસ્માદ્ભદ્રગુણૈર્યુક્તા ભદ્રા સા ભદ્રનામિકા ॥ ૩,૨૦.

એ સ્ત્રી કૈકેયી નામે જાણીતી થઈ, ભદ્રસંજીકાના નામે પણ ઓળખાઈ; કારણ કે એ ભદ્ર ગુણોથી યુક્ત હતી, તેથી એ ભદ્રા કહેવાઈ.

તસ્યાત્મજૈશ્ચ કૈકેયૈઃ પઞ્ચભિઃ ખગસત્તમ । પ્રત્યાહૃતામિમાં ભદ્રાં પ્રાપ્તવાન્ ખગસત્તમ ॥ ૩,૨૦.

પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૈકેયીથી થયેલા પાંચ પુત્રોએ ભદ્રાને પાછી લાવી અને એણે સિદ્ધિ પામી.

વક્ષ્યેહં મિત્રવિન્દાયાઃ પાણિગ્રહણકારણમ્ । સાવધાનમના ભૂત્વા શૃણુ પક્ષીન્દ્ર સત્તમ ॥ ૩,૨૦.

હવે હું મિત્રવિંદાના લગ્નનું કારણ કહું છું; પંખીઓના રાજા, શ્રેષ્ઠ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

મિત્રવિન્દોવાચ । યાન્પૂર્વસર્ગેપ્યવૃણોન્નિકામતો હ્યગ્નીષોમાન્નામિકા મિત્રવિન્દા । મિત્રં હરિં પ્રાપ્તુકામા સદૈક તત્રોપાયં ચિન્તયામાસદેવી ॥ ૩,૨૦.

મિત્રવિંદાએ કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં પણ મેં ઇચ્છાથી અગ્નિ-સોમ નામ ધારણ કર્યું, મિત્રવિંદા નામે ઓળખાઈ; હમેશા હરીને મિત્ર રૂપે મેળવવાની ઈચ્છા રાખીને, એ દેવી ત્યાં ઉપાય વિચારી રહી.

હરિપ્રાપ્તૌ સાધનાઃ સંતિ તેષુ મુખ્યં કચિચ્ચિન્તયામાસ દેવી । તેષાં મધ્યે શ્રવણં શ્રેષ્ઠમાહુઃ પુરાણાનાં સાત્ત્વિકાનાં સદાપિ ॥ ૩,૨૦.

હરિને પ્રાપ્ત કરવા માટે અનેક ઉપાયો છે, એમાં કયો શ્રેષ્ઠ છે એ વિશે દેવી વિચારે છે. એ બધામાંથી, સાત્ત્વિક પુરાણોનું શ્રવણ હંમેશા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વિષ્ણોરુત્કર્ષો વર્તતે યત્ર વાયોસ્તથોત્કર્ષઃ સજ્જનાનાં પુરાણે । શ્રાદ્ધં સદા વિષ્ણુબુદ્ધ્યા સદૈવ નાન્યચ્છ્રાવ્યં સાધનં તત્ર ચૈવ ॥ ૩,૨૦.

જ્યાં વિષ્ણુની મહિમા વર્ણવાય છે, ત્યાં વાયુ અને સજ્જનોની મહિમા પણ હોય છે. શ્રાદ્ધ હંમેશા વિષ્ણુને ધ્યાનમાં રાખીને કરવું જોઈએ; ત્યાં બીજું કંઈ સાંભળવું યોગ્ય નથી.