ગરુડપુરાણમ્

વરં વરય ભદ્રં તે વરદોહમિહાગતઃ । હરિણોદીરિતં વાક્યં શ્રુત્વા પ્રાહ સ્મિતાનના ॥ ૩,૧૯.

હે શુભે, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ, હું વરદાતા બનીને અહીં આવ્યો છું. હરિ દ્વારા બોલાયેલા એ વચન સાંભળી, એ સ્મિતભર્યા મુખે બોલી.

ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા શ્રીનિવાસં જગત્પ્રભુમ્ । અહં હિ ભાર્યા ભૂયાસં તવ માધવ સુંદર ॥ ૩,૧૯.

તે પરમ ભક્તિથી શ્રીનિવાસ, જે જગતના સ્વામી છે, તેમને કહ્યું: 'હે સુંદર માધવ, હું તમારી પત્ની બનું એવી મારી ઇચ્છા છે.'

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા શ્રીનિવાસોઽબ્રવીદ્વચઃ । શ્રીભગવાનુવાચ । અહં કુમારિ સુભગે કૃષ્ણજન્મનિ ભૂતલે ॥ ૩,૧૯.

તેના શબ્દો સાંભળી શ્રીનિવાસે ઉત્તર આપ્યો: 'હે સુભાગ્યવતી કન્યા, કૃષ્ણના અવતારમાં, ધરતી પર—'

ભવામિ તવ ભર્તાહં નાત્ર કાર્યા વિચારણા । એવમુક્તા સુતા કન્યા પુરણ્યરાશિં હરિં પરમ્ ॥ ૩,૧૯.

'હું તારો પતિ બનીશ, હવે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.' આ રીતે કહ્યા પછી, પુરણ્યની પુત્રી એ પરમ હરિને જોયા.

ઉવાચ પરમપ્રીતા હર્ષગદ્ગદયા ગિરા । કન્યોવાચ । કૃષ્ણજન્મન્યહં પત્ની ભૂયાસં પ્રથમેહનિ ॥ ૩,૧૯.

પ્રમોદથી ભરાઈને, આનંદથી અવાજ કંપતો હતો, કન્યાએ કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ જન્મે, પહેલા જ દિવસે તમારી પત્ની બનું.'

સંસ્કારાત્પ્રથમં ચાહમં ગનાભ્યઃ સમાવૃણે । ઓમિત્યુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચ મધુસૂદનઃ ॥ ૩,૧૯.

'પ્રથમ સંસ્કારથી જ, હું તને બધાથી વધારે પસંદ કરું છું.' એમ કહીને 'ૐ' ઉચ્ચાર્યા પછી, મધુસૂદને ફરી વાત કરી.

શ્રીભગવાનુવાચ । કુમાર્યા વિધૃતત્વાચ્ચ મત્પ્રદાનાચ્ચ ભામિનિ । તેષાં મનોભીષ્ટસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૯.

શ્રીભગવાને કહ્યું: 'કન્યાએ મને પસંદ કરી અને હું એને આપ્યો, એથી, હે સુંદરિ, તેમના મનગમતા ફળ અવશ્ય મળશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

ઇતિ તસ્યૈ વરં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત । દેહં તત્રૈવ સંત્યજ્ય કુમારી ચૈવ પુત્રિકા ॥ ૩,૧૯.

આ રીતે વર આપીને, તે ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો. ત્યાં જ કન્યાએ પોતાનો શરીર ત્યજી પુત્રીરૂપે જન્મ લીધો.

કુમ્ભ કસ્ય ગૃહે જાતા નીલા નામ્ના તુ સા સ્મૃતા । કુંભકસ્તુ મહાભાગ નન્દશોભસ્ય શાલકઃ ॥ ૩,૧૯.

કુંભકના ઘરમાં એ જન્મી અને તેનું નામ નીલા પડ્યું. હે મહાભાગ્યશાળી, કુંભક નંદશોભનો પુત્ર હતો.

કલ્પવાહઃ સ વિજ્ઞેયઃ પિતૄણાં પ્રથમઃ સ્મૃતઃ । તસ્ય ગત્વા ગૃહમહં વૃષભાચલવાસિનઃ । શિવસ્ય વરતશ્ચૈવ ત્વજેયઃ ખગસત્તમ ॥ ૩,૧૯.

તે કલ્પવાહા તરીકે ઓળખાય છે અને પિતૃઓમાં પ્રથમ ગણાય છે. હું એ વૃષભાચલવાસી, શિવના વરથી, તેના ઘરમાં ગયો, હે શ્રેષ્ઠ પંખીરાજ.

દિતિજાન્વિનિહત્યૈવ નીલા પ્રાપ્તા ખગેશ્વર । તતો નાગ્નિજિતો રાજ્ઞો ગૃહે જાતા કુમારિકા ॥ ૩,૧૯.

દિતિના સંતાનોને મારીને, નીલાએ પંખીરાજને પ્રાપ્ત કર્યો. પછી, તે રાજા નાગ્નિજિતના ઘરમાં કન્યા બની જન્મી.

નાગ્નિજિત્કવ્યવાહોભૂત્કન્યા નીલાહ્વયાભવત્ । તસ્યાઃ સ્વયંવરે ચાહં ગોવૃષાન્સપ્તસંખ્યકાન્ ॥ ૩,૧૯.

નાગ્નિજિતના વ્યવસ્થાથી, કન્યાનું નામ નીલા પડ્યું. તેના સ્વયંવરમાં, મેં સાત વાછરડાં વશ કર્યા.

શિવસ્ય વરતશ્ચૈવાપ્યવધ્યાન્દેવમાનુષૈઃ । બદ્ધ્વા વૃષાન્નૃપાઞ્જિત્વા પ્રાપ્તા નીલા મહાખગ ॥ ૩,૧૯.

શિવના વરથી, એ વાછરડાં દેવ કે માનવ કોઈ પણ જીતવા અસમર્થ હતા. વાછરડાંને બાંધી, રાજાઓને હરાવીને, નીલા પ્રાપ્ત થઈ, હે મહાપંખી.

કુંભકસ્ય સુતા નીલા દેહસ્થાઃ પ્રાવિશન્ ભૃશમ્ । એકાવયવતો યસ્માત્તસ્માત્તત્રૈવ સાવિશત્ ॥ ૩,૧૯.

કુંભકની પુત્રી નીલાએ પોતાના શરીરમાં જ જોરથી પ્રવેશ કર્યો. એક જ શરીરમાંથી હોવાથી, એ ત્યાં જ પ્રવેશી ગઈ.

ભૂમૌ દ્વિધા સંપ્રજાતા કુમાર્યેવ ન સંશયઃ । ભદ્રાજન્મ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૯.

પૃથ્વી પર એ બે કન્યાઓ રૂપે જન્મી—આમાં કોઈ શંકા નથી. હવે હું ભદ્રાના જન્મની વાત કહું છું, સાંભળો, હે પંખીરાજ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યા પૂર્વસર્ગે નલસંજ્ઞસ્ય વીન્દ્ર પુત્રી ભૂત્વા વિષ્ણુપત્ની સકામા । પ્રદક્ષિણં ભ્રમણં વૈ ચકાર ગુણેન ભદ્રા ભદ્રસંજ્ઞા બભૂવ ॥ ૩,૨૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પૂર્વ સર્જનમાં, ભદ્રા, જે નલની પુત્રી હતી, પોતાની ઈચ્છાથી વિષ્ણુપત્ની બની. પોતાના સદગુણથી પરિભ્રમણ કરીને, ભદ્રા નામે પ્રસિદ્ધ થઈ.

કન્યાભાવે સંસ્થિતાં ભદ્રસંજ્ઞાં પિતા નલસ્ત્વબ્રવીત્તાં સ પશ્યન્ । ભદ્રે કિમર્થં ગાત્રપીડાં કરોષિ ફલં હિ તન્નન્દિનિ મે વદસ્વ ॥ ૩,૨૦.

કન્યારૂપે રહેલી ભદ્રાને તેના પિતા નલે જોઈને પૂછ્યું: 'ભદ્રે, તું શરીરને દુઃખ કેમ આપે છે? દિકરી, એનું ફળ શું છે, મને કહો.'

ભદ્રોવાચ । શૃણુત્વં મે તાત નમસ્ક્રિયાદેઃ ફલં વક્તું કા સમર્થા ભવેચ્ચ ॥ ૩,૨૦.

ભદ્રાએ કહ્યું: 'પિતા, સાંભળો, વંદન અને પૂજાનો ફળ કોણ સાચે વર્ણવી શકે?'

તથાપ્યહં તવ વક્ષ્યામિ તાત યથાશક્ત્યા શૃણુ સમ્યગ્ઘિતાય । સદા હરિમર્મ નાથો દયાલુરહં હરેસ્તવ દાસાનુદાસી । માં પાહિ વિષ્ણોસ્તવ વન્દે પદે ઇત્યુક્ત્વા પ્રણામં ચાકરોદ્દણ્ડરૂપમ્ ॥ ૩,૨૦.

'તોય, જેટલી મારી શક્તિ છે, પિતા, હું કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો. હંમેશાં હરિ મારા સ્વામી છે, દયાળુ છે; હું હરિના દાસના દાસી છું. હું કહું છું: “મને બચાવો, હે વિષ્ણુ; હું તમારા ચરણોમાં વંદન કરું છું,” એમ કહીને સંપૂર્ણ દંડવત્ પ્રણામ કરું છું.'

હરેઃ પ્રણામં ત્વિતિ કર્તવ્યશૂન્યં વ્યર્થં તમાહુર્જ્ઞાનિનસ્તચ્છૃણુ ત્વમ્ । રમેશ મધ્વેશ સરસ્વતીશેત્યેવં વદન્પ્રણમેદ્વિષ્ણુદેવમ્ ॥ ૩,૨૦.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે હરીનું ખાલી, અર્થહીન વંદન કરવું વ્યર્થ છે; આ વાત સાંભળ. રામેશ, મધ્વેશ, સરસ્વતીશ જેવા નામો ઉચ્ચારીને, વિષ્ણુ દેવને વંદન કરવું જોઈએ.

યથા પ્રસન્નો વન્દનાદ્દેવદ્દેવ સ્તથા ન તુષ્ટઃ પૂજનાત્કર્મતશ્ચ । યથા નામસ્મરણાદ્વન્દનાદ્વા પાપાન્નિયચ્છેતુ તથા ન ચાન્યૈઃ ॥ ૩,૨૦.

દેવતાઓ વંદનથી પ્રસન્ન થાય છે, માત્ર વિધિપૂર્વકની પૂજા કે કર્મોથી નહીં; ભગવાનનું નામ સ્મરણ કરો કે વંદન કરો તો જ પાપો અટકે છે, બીજાં કોઈ ઉપાયથી નહીં.

દેહં તુ યે પોષયન્ત્યેવ તાત હરેઃ પ્રણામૈઃ શૂન્યભૂતં ચ પુષ્ટમ્ । તદેવમાહુર્વ્યર્થમેવેતિ તાત તત્પોષકાણાં નરકે દુઃ ખમાહુઃ ॥ ૩,૨૦.

પુત્ર, જે લોકો હરીનું ખાલી વંદન કરીને પોતાનું શરીર પોષે છે, તેઓનું એ બધું વ્યર્થ ગણાય છે; એવા પોષકોને નરકમાં દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

યમોઽપિ તં તત્ર ઉલૂખલે તુ નિધાય પિષ્ટં સુખલૈઃ કરોતિ । યો વા પરં ન કરોત્યેવ તાત પ્રદક્ષિણં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૨૦.

પુત્ર, જે માણસ દેવદેવ વિષ્ણુની પ્રદક્ષિણાં કરતો નથી, તેને યમ રાજ ઉલૂખલ પાસે બેસાડી આનંદથી પીસે છે.

તસ્યૈવ પાદૌ તલયન્ત્રે નિધાય યમશ્ચ નિત્યં પ્રકરોતિ પિષ્ટમ્ । એષાં જિહ્વા હરિકૃષ્ણેતિ નામ ન વક્તિ નિત્યં વ્યર્થભૂતાં વદન્તિ ॥ ૩,૨૦.

યમ રાજ એવા લોકોના પગને યંત્રમાં મૂકી સતત પીસે છે, જેમની જીભ હમેશા 'હરી' કે 'કૃષ્ણ'નું નામ ઉચ્ચારતી નથી; એવા લોકોને વ્યર્થ ગણવામાં આવે છે.

તેષાં જિહ્વા યમલોકે યમસ્તુ નિષ્કાસ્ય પિષ્ટં પ્રકરોતિ નિત્યમ્ । કાશીનિવાસેન ચ કિં પ્રયોજનં કિં વા પ્રયાગે મરણેન તાત ॥ ૩,૨૦.

યમલોકમાં યમ રાજ તેમની જીભ કાઢી નાખે છે અને સતત પીસે છે; પુત્ર, એવા લોકોને કાશીમાં રહેવું કે પ્રયાગમાં મરવું પણ ફાયદાકારક નથી.

કિં વારણાગ્રે મરણેન સૌખ્યં કિં વા મખાદેઃ સમનુષ્ઠિતેન । સમસ્તતીર્થેષ્વટનેન કિં કિમધીતશાસ્ત્રેણ સુતીક્ષ્ણબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૦.

વારાણસીના દ્વારે મરી જવાથી શું સુખ મળે છે? યજ્ઞાદિ વિધિ કરવાથી શું લાભ છે? બધા તીર્થોમાં ફરવાથી કે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી શાસ્ત્રો ભણવાથી શું મળે છે?

યેષાં જિહ્વાગ્રે હરિનામૈવ નાસ્તિ યેષાં ગાત્રૈર્નમનં નાપિ વિષ્ણોઃ । યેષાં પદ્ભ્યાં નાસ્તિ હરેઃ પ્રદક્ષિણં તેષાં સર્વં વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૦.

જેનાં જીભના છેડે હરીનું નામ નથી, જેમનું શરીર વિષ્ણુને વંદન કરતું નથી, જેમના પગ હરીની પ્રદક્ષિણાં કરતાં નથી—એ બધું મહાન લોકો વ્યર્થ ગણાવે છે.

હર્યર્પણાદ્રિહિતં નામ કસ્માત્પ્રદક્ષિણં નમનં ચાહુરર્ઘ્યમ્ । અતો વિષ્ણોર્નમનં કાર્યમેવ હરેર્નામસ્મરણં તાત કાર્યમ્ ॥ ૩,૨૦.

હરીને અર્પણ કરવું, પ્રદક્ષિણાં કરવી અને વંદન કરવું એ બધું હરી માટે જ કહેવાયું છે; તેથી વિષ્ણુને વંદન કરવું અને હરીનું નામ સ્મરણ કરવું જરૂરી છે, પુત્ર.

જન્મ હ્યેતદ્દુર્લભં નશ્વરં તુ યથા જલસ્થં તત્તથૈવ । નો વિસ્વાસં કુરુ ગાત્રે ત્વદીયે જીવેષ્વપિ સ્વઃ પરશ્ચેતિ તાત ॥ ૩,૨૦.

આ જન્મ દુર્લભ છે અને નાશવાન છે, પાણીમાં રહેલી વસ્તુ જેવું; પોતાના શરીર પર, પોતાના કે બીજાના જીવ પર વિશ્વાસ ન કરવો, પુત્ર.