ગરુડપુરાણમ્

તન્ત્રોક્તપૂજા દુર્લભા વૈ મુરારેર્નામગ્રહો દુર્લભશ્ચવ વિષ્ણોઃ । સુવૈષ્ણવાનાં પુજનં દુર્લભં હિ સદ્વૈષ્ણવાનાં ભાષણં દુર્લભં ચ ॥ ૩,૧૯.

તંત્રોક્ત રીતે મુરારીની પૂજા દુર્લભ છે, વિષ્ણુનું નામ લેવું પણ દુર્લભ છે. સચ્ચા વૈષ્ણવોની પૂજા દુર્લભ છે, અને એમની સાથે વાતચીત કરવી પણ દુર્લભ છે.

શાલગ્રામસ્પર્શનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દર્શનં દુર્લભં હિ । ગોસ્પર્શનં દુર્લભં મર્ત્યલોકે સદ્ગાયનં દુર્લભં સદ્ગુરુઞ્ચ ॥ ૩,૧૯.

શાલગ્રામનું સ્પર્શ દુર્લભ છે, સાચા વૈષ્ણવોનું દર્શન દુર્લભ છે. ગાયનું સ્પર્શ માનવલોકમાં દુર્લભ છે, પવિત્ર ગીત ગાવું અને સચ્ચા ગુરુ મળવો પણ દુર્લભ છે.

સદ્ભાર્યાઃ સત્પુત્રકા દુર્લભા હિ શેષાચલસ્થસ્ય હરેશ્ચ દર્શનમ્ । સુદુર્લભં રઙ્ગનાથસ્ય તીરે કાવેર્યા વૈ દર્શનં વિષ્ણુપદ્યાઃ ॥ ૩,૧૯.

સારી પત્ની અને સારા પુત્રો દુર્લભ છે, જેમ કે શેષપર્વત પર વસતા હરિનું દર્શન દુર્લભ છે. કાવેરીના કાંઠે, વિષ્ણુપદ ખાતે રંગનાથનું દર્શન તો અતિ દુર્લભ છે.

કાઞ્ચીક્ષેત્રે વરદરાજસ્ય સેવા સુદુર્લભા દર્શનં ચૈવ લોકે । સુદુર્લભં દર્શનં રામસેતોઃ સુદુર્લભા મધ્વશાસ્ત્રે ચ શક્તિઃ ॥ ૩,૧૯.

કાંચી ક્ષેત્રમાં વરદરાજજીની સેવા અને તેમના દર્શન દુનિયામાં બહુ દુર્લભ છે. રામના પુલનું દર્શન પણ અતિ દુર્લભ છે અને મધ્વ શાસ્ત્રમાં પારંગત થવું પણ બહુ જ દુર્લભ છે.

ભીમાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં દર્શનં ચાહુરાર્યાઃ । રેવાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોર્ગયાક્ષેત્રે વિષ્ણુપાદસ્ય ચૈવ ॥ ૩,૧૯.

ભીમા નદીના કાંઠે રહેતા લોકો માટે પણ વિષ્ણુજીનું દર્શન મહાનુભાવો કહે છે એમ બહુ દુર્લભ છે. રેવા નદીના કિનારે અને ગયામાં વિષ્ણુના પગલાંનું દર્શન પણ દુર્લભ છે.

તથા બદ્રૌ સંસ્થિત સ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં મર્ત્યલોકે સ્થિતાનામ્ । શેષાચલે શ્રીનિવાસાશ્રમે ચ તપસ્વિનો દુર્લભા મર્ત્યલોકે ॥ ૩,૧૯.

એ જ રીતે, બદરીમાં રહેતા લોકો માટે પણ વિષ્ણુજીનું દર્શન મરણધર્મી લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે. શેષાચલ અને શ્રીનિવાસના આશ્રમમાં તપસ્વીઓ માટે પણ એ દુર્લભ છે.

પ્રયાગાખ્યે માધવસ્યાપિ નિત્યં સુદર્શનં દુર્લભં વૈ નૃણાં હિ ॥ ૩,૧૯.

પ્રયાગમાં પણ માધવજીનું સતત દર્શન સામાન્ય લોકો માટે બહુ જ અઘરું છે.

અતો નેચ્છામિ ભર્તારં કૃષ્ણાદન્યં કદાચન । એવમુક્ત્વા સા પિતરં યયૌ શેષાચલં પ્રતિ ॥ ૩,૧૯.

એથી હું ક્યારેય કૃષ્ણજી સિવાય બીજાને પતિ તરીકે ઈચ્છતી નથી. આમ કહીને તેણે પિતાને વિદાય આપી અને શેષાચલ તરફ ચાલી ગઈ.

કપિલાખ્યમહાતીર્થે આરુરોહ મહાગિરિમ્ । તત્રસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દૃષ્ટ્વા નત્વા મહાસતી ॥ ૩,૧૯.

કપિલ નામના મહાપવિત્ર તીર્થે, તેણે મહાપર્વત પર ચઢાણ કર્યું. ત્યાં શ્રીનિવાસજીને જોઈને, એ મહાસતીએ તેમને વંદન કર્યું.

ત્રિદિનં સમુપોષ્યાથ ગત્વા પાપવિનાશનમ્ । તત્રસ્નાત્વા વિવાહાર્થમેકાન્તં પ્રયયાવથ ॥ ૩,૧૯.

ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કર્યા પછી, તે પાપ નાશક સ્થળે ગઈ. ત્યાં સ્નાન કરીને, લગ્ન માટે એકલેથી આગળ વધેલી.

તસ્યા ઉત્તરદિગ્ભાગે ક્રોશયુગ્મે મહાતલે । ગર્તભૂતે ચ એકાન્તે ચચાર તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૩,૧૯.

ઉત્તર દિશામાં, બે ક્રોશ દૂર, વિશાળ જગ્યામાં, એકાંત ખાડામાં એ શ્રેષ્ઠ તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ધ્યાત્વા નારાયણં દેવં તત્રાસીચ્ચ કુમારિકા । દિવ્યવર્ષસહસ્રાન્તે સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૧૯.

નારાયણ ભગવાનનું ધ્યાન કરીને, એ કન્યાએ ત્યાં રહી. હજારો દિવ્ય વર્ષો પછી, તેણે ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

કુમાર્યુવાચ । ત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ ભર્તા ચ સખાત્વમેવ । ત્વમેવ પુત્રશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્મિત્રં સ્વસા ત્વં મમ વલ્લભશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

કન્યાએ કહ્યું: તમે જ મારા માતા છો, તમે જ પિતા છો, તમે જ પતિ અને મિત્ર છો. તમે જ પુત્ર, મહાન ગુરુ, મિત્ર, બહેન અને મારા પ્રિય છો.

અનાદ્યનન્તેષ્વપિ જન્મસુ પ્રભો વિચાર્યમાણા ન વિજાનેપ્યહં ચ । એતૈ હિ સર્વે ચ નિમિત્તમાત્રતઃ પિત્રાદયસ્ત્વં હ્યનિમિત્તમાત્રતઃ ॥ ૩,૧૯.

હે પ્રભુ, અનાદિ અનંત જન્મોમાં વિચારું તો પણ હું જાણતી નથી. પિતા વગેરે બધાં માત્ર ઉપાધિરૂપ છે, પણ તમે તો નિમિત્ત રહિત કારણ છો.

અતો મુરારેશ્ચ તવૈવ ભાર્યા ભૂયાસમિત્યેવ તદા વ્રતં મે । દુઃ સંગમાત્રાદિસમાગમં ન સંસિદ્ધિરિત્યેવ વદાન્યમૂર્તે ॥ ૩,૧૯.

આથી, હે મુરારિ, હું માત્ર તમારી જ પત્ની બનું – એ જ મારો વ્રત છે. બીજાઓ સાથેનું મિલન કદી પૂર્ણતા લાવતું નથી, હે દયાળુ સ્વરૂપ.

ત્વદ્દૂષકાણાં તવ દાસવર્ય વિદૂષકાણાં દર્શનં છિન્ધિ દેવ । ગુરુદ્રુહાં દર્શનં છિન્ધિ વિષ્ણો ભક્તદ્રુહાં મિત્રતાં છિન્ધિ કૃષ્ણ ॥ ૩,૧૯.

હે ભગવાન, જે લોકો તમારો અપમાન કરે છે અને તમારા શ્રેષ્ઠ દાસોને દુઃખ આપે છે, એવા લોકોના દર્શનને દૂર કરો. ગુરુદ્રોહીઓના દર્શનને દૂર કરો, અને ભક્તદ્રોહીઓની મિત્રતાને પણ દૂર કરો, હે કૃષ્ણ.

તવ ધ્રુગ્ભિર્ભાષણં છિન્ધિ દેવ ત્વં સંગમં દેહિ પદારવિન્દે । શ્રીશૈલવાસાય નમોનમસ્તે નમોનમઃ શ્રીનિવાસાય તુભ્યમ્ ॥ ૩,૧૯.

હે ભગવાન, જે લોકો તમારું દુષણ કરે છે, તેમના વચનને દૂર કરો. મને તમારા પદપદ્મમાં મિલન આપો. શ્રીશૈલના નિવાસી, શ્રીનિવાસજી, તમને વારંવાર વંદન.

સ્વામિન્ પરાવર રમેશ નિદાનમૂર્તે કાલો મહાનપિ ગતશ્ચ નિદર્શનન્તે । અનન્તજન્માર્જિતસાધનૈશ્ચ ત્વદ્દર્શનં સ્યાચ્ચ ચતુર્ભુજસ્ય ॥ ૩,૧૯.

હે સ્વામી, સર્વના આધાર, હે રમાપતિ, મહાન સમય પણ હવે પૂરો થયો છે. અનંત જન્મોમાં કરેલા સદગुणોથી મને તમારા ચતુર્ભુજ સ્વરૂપનું દર્શન મળે એવી કૃપા કરો.

કથં મમ સ્યાત્તવ દર્શનં પ્રભો સર્વૈશ્ચ દોષૈશ્ચ સુસંગતાયાઃ । દાસ્યાસ્પદાયાસ્તવ દાસદાસ્યાઃ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ॥ ૩,૧૯.

હે પ્રભુ, હું તો અનેક દોષોથી ઘેરાયેલી છું, તો પણ તમારું દર્શન કેમ મળે? મને તમારા દાસપણાનું સ્થાન આપો, તમારા દાસોની સેવા મળે એવી કૃપા કરો, હે દેવેશ, હે જગતનિવાસ.

એવં સ્તુતસ્તથા વિષ્ણુઃ શ્રીનિવાસો દયાનિધિઃ । પ્રાદુરાસીદ્વરદરાટ્ભક્ત્યા તસ્યા જનાર્દનઃ ॥ ૩,૧૯.

આ રીતે સ્તુતિ કરતાં શ્રીનિવાસ, દયાના સાગર, વિષ્ણુજી, વરદરાજ સ્વરૂપે, જનાર્દન, તેની ભક્તિથી પ્રગટ થયા.

વરં વરય ભદ્રં તે વરદોહમિહાગતઃ । હરિણોદીરિતં વાક્યં શ્રુત્વા પ્રાહ સ્મિતાનના ॥ ૩,૧૯.

હે શુભે, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ, હું વરદાતા બનીને અહીં આવ્યો છું. હરિ દ્વારા બોલાયેલા એ વચન સાંભળી, એ સ્મિતભર્યા મુખે બોલી.

ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા શ્રીનિવાસં જગત્પ્રભુમ્ । અહં હિ ભાર્યા ભૂયાસં તવ માધવ સુંદર ॥ ૩,૧૯.

તે પરમ ભક્તિથી શ્રીનિવાસ, જે જગતના સ્વામી છે, તેમને કહ્યું: 'હે સુંદર માધવ, હું તમારી પત્ની બનું એવી મારી ઇચ્છા છે.'

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા શ્રીનિવાસોઽબ્રવીદ્વચઃ । શ્રીભગવાનુવાચ । અહં કુમારિ સુભગે કૃષ્ણજન્મનિ ભૂતલે ॥ ૩,૧૯.

તેના શબ્દો સાંભળી શ્રીનિવાસે ઉત્તર આપ્યો: 'હે સુભાગ્યવતી કન્યા, કૃષ્ણના અવતારમાં, ધરતી પર—'

ભવામિ તવ ભર્તાહં નાત્ર કાર્યા વિચારણા । એવમુક્તા સુતા કન્યા પુરણ્યરાશિં હરિં પરમ્ ॥ ૩,૧૯.

'હું તારો પતિ બનીશ, હવે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.' આ રીતે કહ્યા પછી, પુરણ્યની પુત્રી એ પરમ હરિને જોયા.

ઉવાચ પરમપ્રીતા હર્ષગદ્ગદયા ગિરા । કન્યોવાચ । કૃષ્ણજન્મન્યહં પત્ની ભૂયાસં પ્રથમેહનિ ॥ ૩,૧૯.

પ્રમોદથી ભરાઈને, આનંદથી અવાજ કંપતો હતો, કન્યાએ કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ જન્મે, પહેલા જ દિવસે તમારી પત્ની બનું.'

સંસ્કારાત્પ્રથમં ચાહમં ગનાભ્યઃ સમાવૃણે । ઓમિત્યુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચ મધુસૂદનઃ ॥ ૩,૧૯.

'પ્રથમ સંસ્કારથી જ, હું તને બધાથી વધારે પસંદ કરું છું.' એમ કહીને 'ૐ' ઉચ્ચાર્યા પછી, મધુસૂદને ફરી વાત કરી.

શ્રીભગવાનુવાચ । કુમાર્યા વિધૃતત્વાચ્ચ મત્પ્રદાનાચ્ચ ભામિનિ । તેષાં મનોભીષ્ટસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૯.

શ્રીભગવાને કહ્યું: 'કન્યાએ મને પસંદ કરી અને હું એને આપ્યો, એથી, હે સુંદરિ, તેમના મનગમતા ફળ અવશ્ય મળશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

ઇતિ તસ્યૈ વરં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત । દેહં તત્રૈવ સંત્યજ્ય કુમારી ચૈવ પુત્રિકા ॥ ૩,૧૯.

આ રીતે વર આપીને, તે ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો. ત્યાં જ કન્યાએ પોતાનો શરીર ત્યજી પુત્રીરૂપે જન્મ લીધો.

કુમ્ભ કસ્ય ગૃહે જાતા નીલા નામ્ના તુ સા સ્મૃતા । કુંભકસ્તુ મહાભાગ નન્દશોભસ્ય શાલકઃ ॥ ૩,૧૯.

કુંભકના ઘરમાં એ જન્મી અને તેનું નામ નીલા પડ્યું. હે મહાભાગ્યશાળી, કુંભક નંદશોભનો પુત્ર હતો.