ગરુડપુરાણમ્

યતો લોકે સુસ્ત્રિયઃ સર્વ એવ સંદા જ્ઞેયા વિધવાસ્તે હિ નિત્યમ્ । અનાદિનિત્યં ભુવનૈકસારં સુસુંદરં મોક્ષદં કામદં ચ ॥ ૩,૧૯.

એથી, દુનિયામાં બધી સ્ત્રીઓ વિધવા સમજી શકાય, કેમ કે એમના પતિ તો હંમેશા નાશવંત છે. જે અનાદિ, શાશ્વત, જગતનો સાર, અતિ સુંદર, મોક્ષદાતા અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે, એ સિવાય બીજો પતિ નથી.

એતાદૃશં ન વિજાનન્તિ યાસ્તુ સર્વાસ્તા વૈ વિધવાઃ સર્વદૈવ । નિમિત્તભૂતં ભર્તૃરૂપં ચ જીવં દૈવોપેતં હરિભક્ત્યા વિહીનમ્ ॥ ૩,૧૯.

જે સ્ત્રીઓ આ વાત જાણતી નથી, એ હંમેશા સાચી વિધવા જ છે. પતિરૂપે દેખાતા જીવ તો માત્ર એક ઉપાધિ છે, જે હરિભક્તિ વગર અને ભાગ્યના આધારે મળેલા છે.

સુકશ્મલં નવરન્ધ્રૈઃ સ્રવન્તં દુર્ગન્ધયુક્તં સર્વદા કુત્સિતં ચ । એતાદૃશે ભર્તૃજીવે નુ તાત પ્રયોજનં નાસ્તિ કૃષ્ણં વિહાય ॥ ૩,૧૯.

પ્યારા, જે પતિ હંમેશા અશુદ્ધ, નવ રંધ્રોમાંથી સ્રાવ થતો, દુર્ગંધયુક્ત અને નિંદનીય શરીર છે, તો કૃષ્ણને છોડીને એવા પતિનો શું ઉપયોગ?

દેવસ્ત્રિયો નિજભર્તૄન્વિહાય તત્ર સ્થિતં પ્રીણયન્ત્યેવ નિત્યમ્ । અતશ્ચ તાઃ સધવાઃ સર્વદૈવ લોકૈર્વન્દ્યા નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૧૯.

દેવીઓ પોતાના પતિઓને છોડીને પણ, જ્યાં હરિ છે, ત્યાં હંમેશા એમને પ્રસન્ન કરે છે. તેથી એવી સાચી પત્નીઓ હંમેશા દુનિયામાં પૂજનીય છે; આમાં કોઈ સંશય નથી.

ભર્તાસ્તે હરિભક્તા યદિ સ્યુરાસાં સ્ત્રીણાં જન્મસાફલ્યમેવ । અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈસ્તદ્ભર્તારો હરિભક્તા ભવેયુઃ ॥ ૩,૧૯.

જ્યારે સ્ત્રીઓના પતિ હરિભક્ત હોય, ત્યારે એમના જન્મનું ફળ સાચે મળે છે. અનેક જન્મના પુણ્યના સંચયથી જ એવી સ્ત્રીઓને હરિભક્ત પતિ મળે છે.

યદ્ભર્તારો હરિભક્તા ન સંતિ તાભિસ્ત્યાજ્યં સ્વીયગાત્રં ભૃશં હિ । સ્વભર્તૃતં કૃષ્ણરૂપં હરિં ચ સ્મૃત્વા સમ્યગ્યદિ ગાત્રં ત્યજેયુઃ ॥ ૩,૧૯.

જો પતિ હરિભક્ત ન હોય, તો એવી સ્ત્રીએ પોતાનું શરીર પણ ત્યાગવું જોઈએ. સાચો પતિ કૃષ્ણ છે, હરિ છે – એમનું સ્મરણ કરીને યોગ્ય રીતે શરીર ત્યાગે તો તે યોગ્ય છે.

તદા નૈવ હ્યાત્મહત્યાદિદોષાઃ સ્ત્રીણામેવં નિર્ણયોયં હિ શાસ્ત્રે । યદ્ભર્તારો ન વિજાનન્તિ વિષ્ણું તાસાં સંગો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ ॥ ૩,૧૯.

એવી સ્ત્રીઓ માટે આત્મહત્યાદિ પાપ લાગતું નથી; શાસ્ત્રોમાં એવો નિષ્કર્ષ છે. જેમના પતિ વિષ્ણુને ઓળખતા નથી, એમની સાથે ક્યારેય સંગ ન કરવો.

અનેક જન્માર્જિતપુણ્યસંચયાત્તદ્ભર્તારો વિષ્ણુભક્તા ભવેયુઃ । કલૌ યુગે દુર્લભા વિષ્ણુભક્તા હરેભક્તિર્દુર્લભા સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૯.

અनेक જન્મના પુણ્યના સંચયથી જ એવી સ્ત્રીઓને વિષ્ણુભક્ત પતિ મળે છે. કળિયુગમાં વિષ્ણુભક્તો દુર્લભ છે; હરિની ભક્તિ હંમેશા દુર્લભ છે.

હરેઃ કથા દુર્લભા મર્ત્યલોકે હરેર્દીક્ષા દુર્લભા દુર્લભા ચ । હરેસ્તત્ત્વે નિર્ણયો દુર્લભો હિ હરેર્દાસૈઃ સંગમો દુર્લભશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

માણસોની દુનિયામાં હરિની કથાઓ દુર્લભ છે, હરિની દીક્ષા દુર્લભ છે, અને હરિના તત્વને સમજવું પણ દુર્લભ છે. હરિના દાસો સાથે સંગ પણ દુર્લભ છે.

પ્રદક્ષિણં દુર્લભં વૈ મુરારેર્નમસ્કારો દુર્લભો વૈ કલૌ ચ । તદ્ભક્તાનાં પાલનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દુર્લભં હ્યન્નદાનમ્ ॥ ૩,૧૯.

મુરારીની પરિક્રમા દુર્લભ છે, કળિયુગમાં એમને નમસ્કાર કરવો પણ દુર્લભ છે. એમના ભક્તોની સેવા દુર્લભ છે, અને સાચા વૈષ્ણવોને અન્નદાન કરવું પણ દુર્લભ છે.

તન્ત્રોક્તપૂજા દુર્લભા વૈ મુરારેર્નામગ્રહો દુર્લભશ્ચવ વિષ્ણોઃ । સુવૈષ્ણવાનાં પુજનં દુર્લભં હિ સદ્વૈષ્ણવાનાં ભાષણં દુર્લભં ચ ॥ ૩,૧૯.

તંત્રોક્ત રીતે મુરારીની પૂજા દુર્લભ છે, વિષ્ણુનું નામ લેવું પણ દુર્લભ છે. સચ્ચા વૈષ્ણવોની પૂજા દુર્લભ છે, અને એમની સાથે વાતચીત કરવી પણ દુર્લભ છે.

શાલગ્રામસ્પર્શનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દર્શનં દુર્લભં હિ । ગોસ્પર્શનં દુર્લભં મર્ત્યલોકે સદ્ગાયનં દુર્લભં સદ્ગુરુઞ્ચ ॥ ૩,૧૯.

શાલગ્રામનું સ્પર્શ દુર્લભ છે, સાચા વૈષ્ણવોનું દર્શન દુર્લભ છે. ગાયનું સ્પર્શ માનવલોકમાં દુર્લભ છે, પવિત્ર ગીત ગાવું અને સચ્ચા ગુરુ મળવો પણ દુર્લભ છે.

સદ્ભાર્યાઃ સત્પુત્રકા દુર્લભા હિ શેષાચલસ્થસ્ય હરેશ્ચ દર્શનમ્ । સુદુર્લભં રઙ્ગનાથસ્ય તીરે કાવેર્યા વૈ દર્શનં વિષ્ણુપદ્યાઃ ॥ ૩,૧૯.

સારી પત્ની અને સારા પુત્રો દુર્લભ છે, જેમ કે શેષપર્વત પર વસતા હરિનું દર્શન દુર્લભ છે. કાવેરીના કાંઠે, વિષ્ણુપદ ખાતે રંગનાથનું દર્શન તો અતિ દુર્લભ છે.

કાઞ્ચીક્ષેત્રે વરદરાજસ્ય સેવા સુદુર્લભા દર્શનં ચૈવ લોકે । સુદુર્લભં દર્શનં રામસેતોઃ સુદુર્લભા મધ્વશાસ્ત્રે ચ શક્તિઃ ॥ ૩,૧૯.

કાંચી ક્ષેત્રમાં વરદરાજજીની સેવા અને તેમના દર્શન દુનિયામાં બહુ દુર્લભ છે. રામના પુલનું દર્શન પણ અતિ દુર્લભ છે અને મધ્વ શાસ્ત્રમાં પારંગત થવું પણ બહુ જ દુર્લભ છે.

ભીમાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં દર્શનં ચાહુરાર્યાઃ । રેવાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોર્ગયાક્ષેત્રે વિષ્ણુપાદસ્ય ચૈવ ॥ ૩,૧૯.

ભીમા નદીના કાંઠે રહેતા લોકો માટે પણ વિષ્ણુજીનું દર્શન મહાનુભાવો કહે છે એમ બહુ દુર્લભ છે. રેવા નદીના કિનારે અને ગયામાં વિષ્ણુના પગલાંનું દર્શન પણ દુર્લભ છે.

તથા બદ્રૌ સંસ્થિત સ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં મર્ત્યલોકે સ્થિતાનામ્ । શેષાચલે શ્રીનિવાસાશ્રમે ચ તપસ્વિનો દુર્લભા મર્ત્યલોકે ॥ ૩,૧૯.

એ જ રીતે, બદરીમાં રહેતા લોકો માટે પણ વિષ્ણુજીનું દર્શન મરણધર્મી લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે. શેષાચલ અને શ્રીનિવાસના આશ્રમમાં તપસ્વીઓ માટે પણ એ દુર્લભ છે.

પ્રયાગાખ્યે માધવસ્યાપિ નિત્યં સુદર્શનં દુર્લભં વૈ નૃણાં હિ ॥ ૩,૧૯.

પ્રયાગમાં પણ માધવજીનું સતત દર્શન સામાન્ય લોકો માટે બહુ જ અઘરું છે.

અતો નેચ્છામિ ભર્તારં કૃષ્ણાદન્યં કદાચન । એવમુક્ત્વા સા પિતરં યયૌ શેષાચલં પ્રતિ ॥ ૩,૧૯.

એથી હું ક્યારેય કૃષ્ણજી સિવાય બીજાને પતિ તરીકે ઈચ્છતી નથી. આમ કહીને તેણે પિતાને વિદાય આપી અને શેષાચલ તરફ ચાલી ગઈ.

કપિલાખ્યમહાતીર્થે આરુરોહ મહાગિરિમ્ । તત્રસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દૃષ્ટ્વા નત્વા મહાસતી ॥ ૩,૧૯.

કપિલ નામના મહાપવિત્ર તીર્થે, તેણે મહાપર્વત પર ચઢાણ કર્યું. ત્યાં શ્રીનિવાસજીને જોઈને, એ મહાસતીએ તેમને વંદન કર્યું.

ત્રિદિનં સમુપોષ્યાથ ગત્વા પાપવિનાશનમ્ । તત્રસ્નાત્વા વિવાહાર્થમેકાન્તં પ્રયયાવથ ॥ ૩,૧૯.

ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કર્યા પછી, તે પાપ નાશક સ્થળે ગઈ. ત્યાં સ્નાન કરીને, લગ્ન માટે એકલેથી આગળ વધેલી.

તસ્યા ઉત્તરદિગ્ભાગે ક્રોશયુગ્મે મહાતલે । ગર્તભૂતે ચ એકાન્તે ચચાર તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૩,૧૯.

ઉત્તર દિશામાં, બે ક્રોશ દૂર, વિશાળ જગ્યામાં, એકાંત ખાડામાં એ શ્રેષ્ઠ તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ધ્યાત્વા નારાયણં દેવં તત્રાસીચ્ચ કુમારિકા । દિવ્યવર્ષસહસ્રાન્તે સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૧૯.

નારાયણ ભગવાનનું ધ્યાન કરીને, એ કન્યાએ ત્યાં રહી. હજારો દિવ્ય વર્ષો પછી, તેણે ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

કુમાર્યુવાચ । ત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ ભર્તા ચ સખાત્વમેવ । ત્વમેવ પુત્રશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્મિત્રં સ્વસા ત્વં મમ વલ્લભશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

કન્યાએ કહ્યું: તમે જ મારા માતા છો, તમે જ પિતા છો, તમે જ પતિ અને મિત્ર છો. તમે જ પુત્ર, મહાન ગુરુ, મિત્ર, બહેન અને મારા પ્રિય છો.

અનાદ્યનન્તેષ્વપિ જન્મસુ પ્રભો વિચાર્યમાણા ન વિજાનેપ્યહં ચ । એતૈ હિ સર્વે ચ નિમિત્તમાત્રતઃ પિત્રાદયસ્ત્વં હ્યનિમિત્તમાત્રતઃ ॥ ૩,૧૯.

હે પ્રભુ, અનાદિ અનંત જન્મોમાં વિચારું તો પણ હું જાણતી નથી. પિતા વગેરે બધાં માત્ર ઉપાધિરૂપ છે, પણ તમે તો નિમિત્ત રહિત કારણ છો.

અતો મુરારેશ્ચ તવૈવ ભાર્યા ભૂયાસમિત્યેવ તદા વ્રતં મે । દુઃ સંગમાત્રાદિસમાગમં ન સંસિદ્ધિરિત્યેવ વદાન્યમૂર્તે ॥ ૩,૧૯.

આથી, હે મુરારિ, હું માત્ર તમારી જ પત્ની બનું – એ જ મારો વ્રત છે. બીજાઓ સાથેનું મિલન કદી પૂર્ણતા લાવતું નથી, હે દયાળુ સ્વરૂપ.

ત્વદ્દૂષકાણાં તવ દાસવર્ય વિદૂષકાણાં દર્શનં છિન્ધિ દેવ । ગુરુદ્રુહાં દર્શનં છિન્ધિ વિષ્ણો ભક્તદ્રુહાં મિત્રતાં છિન્ધિ કૃષ્ણ ॥ ૩,૧૯.

હે ભગવાન, જે લોકો તમારો અપમાન કરે છે અને તમારા શ્રેષ્ઠ દાસોને દુઃખ આપે છે, એવા લોકોના દર્શનને દૂર કરો. ગુરુદ્રોહીઓના દર્શનને દૂર કરો, અને ભક્તદ્રોહીઓની મિત્રતાને પણ દૂર કરો, હે કૃષ્ણ.

તવ ધ્રુગ્ભિર્ભાષણં છિન્ધિ દેવ ત્વં સંગમં દેહિ પદારવિન્દે । શ્રીશૈલવાસાય નમોનમસ્તે નમોનમઃ શ્રીનિવાસાય તુભ્યમ્ ॥ ૩,૧૯.

હે ભગવાન, જે લોકો તમારું દુષણ કરે છે, તેમના વચનને દૂર કરો. મને તમારા પદપદ્મમાં મિલન આપો. શ્રીશૈલના નિવાસી, શ્રીનિવાસજી, તમને વારંવાર વંદન.

સ્વામિન્ પરાવર રમેશ નિદાનમૂર્તે કાલો મહાનપિ ગતશ્ચ નિદર્શનન્તે । અનન્તજન્માર્જિતસાધનૈશ્ચ ત્વદ્દર્શનં સ્યાચ્ચ ચતુર્ભુજસ્ય ॥ ૩,૧૯.

હે સ્વામી, સર્વના આધાર, હે રમાપતિ, મહાન સમય પણ હવે પૂરો થયો છે. અનંત જન્મોમાં કરેલા સદગुणોથી મને તમારા ચતુર્ભુજ સ્વરૂપનું દર્શન મળે એવી કૃપા કરો.

કથં મમ સ્યાત્તવ દર્શનં પ્રભો સર્વૈશ્ચ દોષૈશ્ચ સુસંગતાયાઃ । દાસ્યાસ્પદાયાસ્તવ દાસદાસ્યાઃ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ॥ ૩,૧૯.

હે પ્રભુ, હું તો અનેક દોષોથી ઘેરાયેલી છું, તો પણ તમારું દર્શન કેમ મળે? મને તમારા દાસપણાનું સ્થાન આપો, તમારા દાસોની સેવા મળે એવી કૃપા કરો, હે દેવેશ, હે જગતનિવાસ.