ગરુડપુરાણમ્

વાણી વિજાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સ્વયંભુવો નૈવ તાવદ્વિશેષાન્ । ત્રૈગુણ્યરૂપાત્પરતઃ સદૈવ પશ્યેદ્વિષ્ણું કૃષ્ણરૂપં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૧૯.

વાણી હરિના ગુણો જાણે છે, પણ સ્વયંભુ એ વિશેષતાઓ જાણતો નથી; હે ખગેન્દ્ર, એ હંમેશા ત્રણ ગુણોથી પર વિષ્ણુને કૃષ્ણરૂપે જુએ છે.

શેષો રુદ્રો વીન્દ્ર એતૈશ્ચ સર્વે તમો માત્રે પ્રવિજાનન્તિ સંસ્થમ્ । વાણીદૃષ્ટાન્સવિશેષાન્ ગુણાંસ્તે જાનન્તિ નો સત્યમેવોક્તમઙ્ગ ॥ ૩,૧૯.

શેષ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા માત્ર તામસ અવસ્થાને જાણે છે; વાણી જે ગુણો અને વિશેષતાઓ જુએ છે, એ તેઓ જાણતા નથી—આ સાચું છે, હે પ્રિય.

ઉમા સુપર્ણા વારુણી ચેતિ તિસ્રઃ સહૈવ તઃ પ્રવિજાનન્તિ સુસ્થમ્ । હરેર્વિશેષાનરુદ્ર દૃષ્ટાન્ખગેન્દ્ર જાનન્તિ નૈતાઃ ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૧૯.

ઉમા, સુપર્ણા અને વારુણી—આ ત્રણેય સાથે મળીને સારી રીતે જાણે છે; પણ રુદ્રે જે હરિના વિશેષતાઓ જોયા છે, એ કોઈ પણ સ્થળે કે સમયે આ જાણતી નથી, હે ખગેન્દ્ર.

ઇન્દ્રાદયઃ પ્રવિજાનન્તિ વીન્દ્ર અહઙ્કારે વ્યાપ્તરૂપં હરિં ચ । દક્ષાદ્યા વૈ બુદ્ધિતત્ત્વે સ્થિતં તં જાનન્તિ તે સોમસૂર્યાદયશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

ઇન્દ્ર અને બીજા હરિને અહંકારથી વ્યાપ્ત સ્વરૂપે ઓળખે છે; દક્ષ અને બીજા બુદ્ધિ તત્વમાં સ્થિત એવા હરિને જાણે છે, અને સોમ, સૂર્ય વગેરે પણ એમ જ જાણે છે.

વિષ્ણું હરિં ભૂતતત્ત્વે સ્થિતં ચ યે ચાન્યે ચ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યમ્ । અન્યે ચ પશ્યન્તિ યથા સ્વયોગ્યમણ્ડાન્તરસ્થં હરિરૂપં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૧૯.

જે વિષ્ણુ, હરિને ભૂતતત્વમાં સ્થિત જાણે છે, અને બીજા પણ હંમેશા જાણે છે; બીજાં પોતપોતાની યોગ્યતા પ્રમાણે, મંડળના અંદર સ્થિત હરિના સ્વરૂપને જુએ છે, હે ખગેન્દ્ર.

કેચિત્પ્રપશ્યન્તિ હરેશ્ચ રૂપં ત્વદીયહૃત્સ્થં હૃદિ કેચિત્સદૈવ । એવંપ્રકારં પ્રવિજાનીહિ વીન્દ્ર હ્યથો શૃણુ ત્વંમમ ભાર્યાઃ ષડેતાઃ ॥ ૩,૧૯.

કેટલાંક લોકો પોતાના હૃદયમાં હંમેશા વસતા હરિનું રૂપ જુએ છે; કેટલાક હંમેશા પોતાના મનમાં જ તેમને અનુભવે છે. હે પંખીઓના રાજા, આ વાતને સારી રીતે સમજ. હવે મારી છ પત્નીઓ વિશે સાંભળ.

રુક્મિણ્યાદ્યાઃ ષણ્મહિષ્યો મમશ્રીર્નીલા ચ યા મમ ભાર્યા ખગેન્દ્ર । સર્ગે પૂર્વસ્મિન્હવ્યવાહસ્ય પુત્રી તાસ્તા ભજે સદ્ય એવા વિશેષાત્ ॥ ૩,૧૯.

હે ખગેન્દ્ર, રુક્મિણી અને બીજી પાંચ રાણીઓ તથા શ્રી નીલા મારી પત્નીઓ છે. અગાઉની સૃષ્ટિમાં, હવ્યવાહના યજ્ઞ સમયે, એ બધાની પુત્રીઓ હતી. હું આજે પણ ખાસ કરીને એમની પૂજા કરું છું.

કન્યૈવ સા કૃષ્ણપત્ની ચ કામાંસ્તાંસ્તાન્ ભજેન્મનસા ચિન્તિતાંશ્ચ । અતીવ યત્નં કવ્યવાહં ખગેન્દ્ર પિતૃષ્વેકઃ સર્વદા વૈ ચકાર ॥ ૩,૧૯.

એ કન્યા, ભલે કૃષ્ણપત્ની હતી, પણ તેના મનમાં તો હંમેશા એકમાત્ર તેમને જ ઇચ્છતી અને મનથી એમની જ ભક્તિ કરતી. હે ખગેન્દ્ર, હવ્યવાહે પોતાના પૂર્વજોની خاطر, એ માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કર્યા.

તથૈવ સા નૈવ ભર્તારમાપ યતસ્તુ સા કૃષ્ણનિષ્ઠૈકચિત્તા ॥ ૩,૧૯.

છતાં પણ એ કન્યાએ ક્યારેય પતિ સ્વીકાર્યો નહીં, કારણ કે તેનું મન માત્ર કૃષ્ણમાં જ એકાગ્ર હતું.

તદાબ્રવીત્કવ્યવાહશ્ચ પુત્રીં પતિં કિમર્થં નેચ્છસિ મૂઢબુદ્ધે । તદાબ્રવીત્કવ્યવાહં ચ પુત્ત્રી હરિં વિના સર્વગુણોપપન્ને । જન્મન્યસ્મિન્ ભર્તૃતા નાસ્તિ દેવ યતો ભર્તા હરિરેવૈક એવ ॥ ૩,૧૯.

ત્યારે હવ્યવાહે પોતાની પુત્રીને પૂછ્યું: 'મૂઢબુદ્ધિ, તું પતિ કેમ નથી ઇચ્છતી?' ત્યારે પુત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'પિતા, હરિ સિવાય, જે સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે, આ જન્મમાં બીજું કોઈ પતિ બની શકે નહીં, કારણ કે સાચો પતિ તો માત્ર હરિ જ છે.'

યતો લોકે સુસ્ત્રિયઃ સર્વ એવ સંદા જ્ઞેયા વિધવાસ્તે હિ નિત્યમ્ । અનાદિનિત્યં ભુવનૈકસારં સુસુંદરં મોક્ષદં કામદં ચ ॥ ૩,૧૯.

એથી, દુનિયામાં બધી સ્ત્રીઓ વિધવા સમજી શકાય, કેમ કે એમના પતિ તો હંમેશા નાશવંત છે. જે અનાદિ, શાશ્વત, જગતનો સાર, અતિ સુંદર, મોક્ષદાતા અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે, એ સિવાય બીજો પતિ નથી.

એતાદૃશં ન વિજાનન્તિ યાસ્તુ સર્વાસ્તા વૈ વિધવાઃ સર્વદૈવ । નિમિત્તભૂતં ભર્તૃરૂપં ચ જીવં દૈવોપેતં હરિભક્ત્યા વિહીનમ્ ॥ ૩,૧૯.

જે સ્ત્રીઓ આ વાત જાણતી નથી, એ હંમેશા સાચી વિધવા જ છે. પતિરૂપે દેખાતા જીવ તો માત્ર એક ઉપાધિ છે, જે હરિભક્તિ વગર અને ભાગ્યના આધારે મળેલા છે.

સુકશ્મલં નવરન્ધ્રૈઃ સ્રવન્તં દુર્ગન્ધયુક્તં સર્વદા કુત્સિતં ચ । એતાદૃશે ભર્તૃજીવે નુ તાત પ્રયોજનં નાસ્તિ કૃષ્ણં વિહાય ॥ ૩,૧૯.

પ્યારા, જે પતિ હંમેશા અશુદ્ધ, નવ રંધ્રોમાંથી સ્રાવ થતો, દુર્ગંધયુક્ત અને નિંદનીય શરીર છે, તો કૃષ્ણને છોડીને એવા પતિનો શું ઉપયોગ?

દેવસ્ત્રિયો નિજભર્તૄન્વિહાય તત્ર સ્થિતં પ્રીણયન્ત્યેવ નિત્યમ્ । અતશ્ચ તાઃ સધવાઃ સર્વદૈવ લોકૈર્વન્દ્યા નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૧૯.

દેવીઓ પોતાના પતિઓને છોડીને પણ, જ્યાં હરિ છે, ત્યાં હંમેશા એમને પ્રસન્ન કરે છે. તેથી એવી સાચી પત્નીઓ હંમેશા દુનિયામાં પૂજનીય છે; આમાં કોઈ સંશય નથી.

ભર્તાસ્તે હરિભક્તા યદિ સ્યુરાસાં સ્ત્રીણાં જન્મસાફલ્યમેવ । અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈસ્તદ્ભર્તારો હરિભક્તા ભવેયુઃ ॥ ૩,૧૯.

જ્યારે સ્ત્રીઓના પતિ હરિભક્ત હોય, ત્યારે એમના જન્મનું ફળ સાચે મળે છે. અનેક જન્મના પુણ્યના સંચયથી જ એવી સ્ત્રીઓને હરિભક્ત પતિ મળે છે.

યદ્ભર્તારો હરિભક્તા ન સંતિ તાભિસ્ત્યાજ્યં સ્વીયગાત્રં ભૃશં હિ । સ્વભર્તૃતં કૃષ્ણરૂપં હરિં ચ સ્મૃત્વા સમ્યગ્યદિ ગાત્રં ત્યજેયુઃ ॥ ૩,૧૯.

જો પતિ હરિભક્ત ન હોય, તો એવી સ્ત્રીએ પોતાનું શરીર પણ ત્યાગવું જોઈએ. સાચો પતિ કૃષ્ણ છે, હરિ છે – એમનું સ્મરણ કરીને યોગ્ય રીતે શરીર ત્યાગે તો તે યોગ્ય છે.

તદા નૈવ હ્યાત્મહત્યાદિદોષાઃ સ્ત્રીણામેવં નિર્ણયોયં હિ શાસ્ત્રે । યદ્ભર્તારો ન વિજાનન્તિ વિષ્ણું તાસાં સંગો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ ॥ ૩,૧૯.

એવી સ્ત્રીઓ માટે આત્મહત્યાદિ પાપ લાગતું નથી; શાસ્ત્રોમાં એવો નિષ્કર્ષ છે. જેમના પતિ વિષ્ણુને ઓળખતા નથી, એમની સાથે ક્યારેય સંગ ન કરવો.

અનેક જન્માર્જિતપુણ્યસંચયાત્તદ્ભર્તારો વિષ્ણુભક્તા ભવેયુઃ । કલૌ યુગે દુર્લભા વિષ્ણુભક્તા હરેભક્તિર્દુર્લભા સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૯.

અनेक જન્મના પુણ્યના સંચયથી જ એવી સ્ત્રીઓને વિષ્ણુભક્ત પતિ મળે છે. કળિયુગમાં વિષ્ણુભક્તો દુર્લભ છે; હરિની ભક્તિ હંમેશા દુર્લભ છે.

હરેઃ કથા દુર્લભા મર્ત્યલોકે હરેર્દીક્ષા દુર્લભા દુર્લભા ચ । હરેસ્તત્ત્વે નિર્ણયો દુર્લભો હિ હરેર્દાસૈઃ સંગમો દુર્લભશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

માણસોની દુનિયામાં હરિની કથાઓ દુર્લભ છે, હરિની દીક્ષા દુર્લભ છે, અને હરિના તત્વને સમજવું પણ દુર્લભ છે. હરિના દાસો સાથે સંગ પણ દુર્લભ છે.

પ્રદક્ષિણં દુર્લભં વૈ મુરારેર્નમસ્કારો દુર્લભો વૈ કલૌ ચ । તદ્ભક્તાનાં પાલનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દુર્લભં હ્યન્નદાનમ્ ॥ ૩,૧૯.

મુરારીની પરિક્રમા દુર્લભ છે, કળિયુગમાં એમને નમસ્કાર કરવો પણ દુર્લભ છે. એમના ભક્તોની સેવા દુર્લભ છે, અને સાચા વૈષ્ણવોને અન્નદાન કરવું પણ દુર્લભ છે.

તન્ત્રોક્તપૂજા દુર્લભા વૈ મુરારેર્નામગ્રહો દુર્લભશ્ચવ વિષ્ણોઃ । સુવૈષ્ણવાનાં પુજનં દુર્લભં હિ સદ્વૈષ્ણવાનાં ભાષણં દુર્લભં ચ ॥ ૩,૧૯.

તંત્રોક્ત રીતે મુરારીની પૂજા દુર્લભ છે, વિષ્ણુનું નામ લેવું પણ દુર્લભ છે. સચ્ચા વૈષ્ણવોની પૂજા દુર્લભ છે, અને એમની સાથે વાતચીત કરવી પણ દુર્લભ છે.

શાલગ્રામસ્પર્શનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દર્શનં દુર્લભં હિ । ગોસ્પર્શનં દુર્લભં મર્ત્યલોકે સદ્ગાયનં દુર્લભં સદ્ગુરુઞ્ચ ॥ ૩,૧૯.

શાલગ્રામનું સ્પર્શ દુર્લભ છે, સાચા વૈષ્ણવોનું દર્શન દુર્લભ છે. ગાયનું સ્પર્શ માનવલોકમાં દુર્લભ છે, પવિત્ર ગીત ગાવું અને સચ્ચા ગુરુ મળવો પણ દુર્લભ છે.

સદ્ભાર્યાઃ સત્પુત્રકા દુર્લભા હિ શેષાચલસ્થસ્ય હરેશ્ચ દર્શનમ્ । સુદુર્લભં રઙ્ગનાથસ્ય તીરે કાવેર્યા વૈ દર્શનં વિષ્ણુપદ્યાઃ ॥ ૩,૧૯.

સારી પત્ની અને સારા પુત્રો દુર્લભ છે, જેમ કે શેષપર્વત પર વસતા હરિનું દર્શન દુર્લભ છે. કાવેરીના કાંઠે, વિષ્ણુપદ ખાતે રંગનાથનું દર્શન તો અતિ દુર્લભ છે.

કાઞ્ચીક્ષેત્રે વરદરાજસ્ય સેવા સુદુર્લભા દર્શનં ચૈવ લોકે । સુદુર્લભં દર્શનં રામસેતોઃ સુદુર્લભા મધ્વશાસ્ત્રે ચ શક્તિઃ ॥ ૩,૧૯.

કાંચી ક્ષેત્રમાં વરદરાજજીની સેવા અને તેમના દર્શન દુનિયામાં બહુ દુર્લભ છે. રામના પુલનું દર્શન પણ અતિ દુર્લભ છે અને મધ્વ શાસ્ત્રમાં પારંગત થવું પણ બહુ જ દુર્લભ છે.

ભીમાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં દર્શનં ચાહુરાર્યાઃ । રેવાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોર્ગયાક્ષેત્રે વિષ્ણુપાદસ્ય ચૈવ ॥ ૩,૧૯.

ભીમા નદીના કાંઠે રહેતા લોકો માટે પણ વિષ્ણુજીનું દર્શન મહાનુભાવો કહે છે એમ બહુ દુર્લભ છે. રેવા નદીના કિનારે અને ગયામાં વિષ્ણુના પગલાંનું દર્શન પણ દુર્લભ છે.

તથા બદ્રૌ સંસ્થિત સ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં મર્ત્યલોકે સ્થિતાનામ્ । શેષાચલે શ્રીનિવાસાશ્રમે ચ તપસ્વિનો દુર્લભા મર્ત્યલોકે ॥ ૩,૧૯.

એ જ રીતે, બદરીમાં રહેતા લોકો માટે પણ વિષ્ણુજીનું દર્શન મરણધર્મી લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે. શેષાચલ અને શ્રીનિવાસના આશ્રમમાં તપસ્વીઓ માટે પણ એ દુર્લભ છે.

પ્રયાગાખ્યે માધવસ્યાપિ નિત્યં સુદર્શનં દુર્લભં વૈ નૃણાં હિ ॥ ૩,૧૯.

પ્રયાગમાં પણ માધવજીનું સતત દર્શન સામાન્ય લોકો માટે બહુ જ અઘરું છે.

અતો નેચ્છામિ ભર્તારં કૃષ્ણાદન્યં કદાચન । એવમુક્ત્વા સા પિતરં યયૌ શેષાચલં પ્રતિ ॥ ૩,૧૯.

એથી હું ક્યારેય કૃષ્ણજી સિવાય બીજાને પતિ તરીકે ઈચ્છતી નથી. આમ કહીને તેણે પિતાને વિદાય આપી અને શેષાચલ તરફ ચાલી ગઈ.

કપિલાખ્યમહાતીર્થે આરુરોહ મહાગિરિમ્ । તત્રસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દૃષ્ટ્વા નત્વા મહાસતી ॥ ૩,૧૯.

કપિલ નામના મહાપવિત્ર તીર્થે, તેણે મહાપર્વત પર ચઢાણ કર્યું. ત્યાં શ્રીનિવાસજીને જોઈને, એ મહાસતીએ તેમને વંદન કર્યું.