ગરુડપુરાણમ્

ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં બલં ચ સમુદાહૃતમ્ । એવમેવ ચ વાયોશ્ચ જ્ઞાનં ચૈવમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૩,૧૯.

ભારતીમાં શતગણું જ્ઞાન અને બળ જણાવાયું છે; એ જ રીતે પવનનું જ્ઞાન પણ સ્પષ્ટ રીતે કહાયું છે.

યથા દીપાચ્છતગુણા અગ્નિજ્વાલા ન દીપવત્ । સ્ફુટીભવેદ્યથૈવાગ્નિર્બહુલોપિ ન સૂર્યવત્ ॥ ૩,૧૯.

જેમ દીપકની તુલનામાં અગ્નિની જ્વાળા શતગણી વધારે હોય છે, પણ એ દીપક જેવી નથી; એ જ રીતે અગ્નિ બહુ વધારે હોય તો પણ એ ક્યારેય સૂર્ય જેવી નથી થતી.

યથૈવ સૂર્યાદ્દ્વિગુણશ્ચન્દ્રો નૈવ સ્ફુટીભવેત્ । આનન્દતારતમ્યં ચ યથોક્તં તુ મયા તવ ॥ ૩,૧૯.

જેમ સૂર્ય કરતાં ચાંદ્ર પ્રકાશ બે ગણી વધારે હોય તો પણ એ સૂર્ય જેટલો સ્પષ્ટ નથી થતો; એ જ રીતે આનંદની તુલના પણ મેં તને સમજાવી છે.

તથૈવ જાનીહિ ખગ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । અહં વિજાનામિ મયિ સ્થિતાન્ ગુણાન્સર્વૈર્વિશેષૈશ્ચ ખગેન્દ્ર સંયુતાન્ ॥ ૩,૧૯.

એ જ રીતે, હે ખગ, જાણ કે બીજું કશુંય નથી; મારા અંદર જે ગુણો છે, એ બધાં વિશેષતાઓ સાથે હું જાણું છું, હે ખગેન્દ્ર.

સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ સદા ખગેન્દ્ર મયાપ્યદૃષ્ટો નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ કશ્ચિત્ ॥ ૩,૧૯.

હે ખગેન્દ્ર, બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો પણ મને દેખાતા નથી; ખરેખર, એવો કોઈ નથી.

સર્વાવતારેષ્વપિ વિદ્યમાનં હરિં વિજાનાતિ રમાપિ દેવી ॥ ૩,૧૯.

બધા અવતારોમાં પણ દેવી લક્ષ્મી હરિને ઓળખે છે.

હરેર્ગુણાન્સર્વવિશેષસંયુતાનખણ્ડરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી । સુસૂક્ષ્મરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી બ્રહ્માદિભ્યો મત્પ્રસાદાધિકં ચ ॥ ૩,૧૯.

દેવી હરિના બધા ગુણો, સર્વ વિશેષતાઓ અને અખંડ સ્વરૂપને જાણે છે; એ બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપોને પણ ઓળખે છે અને મારી કૃપાથી બ્રહ્મા વગેરે કરતાં વધારે જાણે છે.

સ્વાત્મસ્વરૂપં પ્રવિજાનાતિ દેવી સુસૂક્ષ્મરૂપં સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ । સ્વાન્યં પ્રપઞ્ચં પ્રવિજાનાતિ લક્ષ્મીસ્તથાપ્યશેષૈઃ સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ ॥ ૩,૧૯.

દેવી પોતાનું સ્વરૂપ, જે બહુ સૂક્ષ્મ અને વિશેષતાઓથી ભરપૂર છે, તે જાણે છે; લક્ષ્મી પોતાનો જગત પણ સર્વ વિશેષતાઓ સાથે ઓળખે છે.

બ્રહ્માપિ પશ્યેત્સર્વગં વાસુદેવં વાય્વાદિભ્યો હ્યધિકાન્સદ્ગુણાંશ્ચ । શ્રોત્રં ન જાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ વિશેષસંયુતાન્ ॥ ૩,૧૯.

બ્રહ્મા પણ સર્વવ્યાપી વાસુદેવને અને પવન વગેરે કરતાં ઉત્તમ ગુણોને જાણે છે; પણ હરિના ગુણો કે બહુ સૂક્ષ્મ અને વિશેષ સ્વરૂપો જાણતો નથી.

સ્પષ્ટસ્વરૂપેણ યથા વિદુઃ સુરા મુક્ત્વા બ્રહ્માણં ન તથા તેપ્યમુક્તાઃ । સ્વાત્માનમન્યચ્ચ સદા વિશેષર્યુક્તં વિજાનાતિ વિધિશ્ચ મારુતઃ ॥ ૩,૧૯.

દેવતાઓ સ્પષ્ટ સ્વરૂપ જાણે છે, પણ બ્રહ્મા સિવાય બીજાં મુક્ત ન થયેલા એ રીતે જાણતા નથી; વિધિ અને પવન પોતાનું અને બીજાનું સ્વરૂપ, વિશેષતાઓ સાથે, હંમેશા જાણે છે.

વાણી વિજાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સ્વયંભુવો નૈવ તાવદ્વિશેષાન્ । ત્રૈગુણ્યરૂપાત્પરતઃ સદૈવ પશ્યેદ્વિષ્ણું કૃષ્ણરૂપં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૧૯.

વાણી હરિના ગુણો જાણે છે, પણ સ્વયંભુ એ વિશેષતાઓ જાણતો નથી; હે ખગેન્દ્ર, એ હંમેશા ત્રણ ગુણોથી પર વિષ્ણુને કૃષ્ણરૂપે જુએ છે.

શેષો રુદ્રો વીન્દ્ર એતૈશ્ચ સર્વે તમો માત્રે પ્રવિજાનન્તિ સંસ્થમ્ । વાણીદૃષ્ટાન્સવિશેષાન્ ગુણાંસ્તે જાનન્તિ નો સત્યમેવોક્તમઙ્ગ ॥ ૩,૧૯.

શેષ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા માત્ર તામસ અવસ્થાને જાણે છે; વાણી જે ગુણો અને વિશેષતાઓ જુએ છે, એ તેઓ જાણતા નથી—આ સાચું છે, હે પ્રિય.

ઉમા સુપર્ણા વારુણી ચેતિ તિસ્રઃ સહૈવ તઃ પ્રવિજાનન્તિ સુસ્થમ્ । હરેર્વિશેષાનરુદ્ર દૃષ્ટાન્ખગેન્દ્ર જાનન્તિ નૈતાઃ ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૧૯.

ઉમા, સુપર્ણા અને વારુણી—આ ત્રણેય સાથે મળીને સારી રીતે જાણે છે; પણ રુદ્રે જે હરિના વિશેષતાઓ જોયા છે, એ કોઈ પણ સ્થળે કે સમયે આ જાણતી નથી, હે ખગેન્દ્ર.

ઇન્દ્રાદયઃ પ્રવિજાનન્તિ વીન્દ્ર અહઙ્કારે વ્યાપ્તરૂપં હરિં ચ । દક્ષાદ્યા વૈ બુદ્ધિતત્ત્વે સ્થિતં તં જાનન્તિ તે સોમસૂર્યાદયશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

ઇન્દ્ર અને બીજા હરિને અહંકારથી વ્યાપ્ત સ્વરૂપે ઓળખે છે; દક્ષ અને બીજા બુદ્ધિ તત્વમાં સ્થિત એવા હરિને જાણે છે, અને સોમ, સૂર્ય વગેરે પણ એમ જ જાણે છે.

વિષ્ણું હરિં ભૂતતત્ત્વે સ્થિતં ચ યે ચાન્યે ચ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યમ્ । અન્યે ચ પશ્યન્તિ યથા સ્વયોગ્યમણ્ડાન્તરસ્થં હરિરૂપં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૧૯.

જે વિષ્ણુ, હરિને ભૂતતત્વમાં સ્થિત જાણે છે, અને બીજા પણ હંમેશા જાણે છે; બીજાં પોતપોતાની યોગ્યતા પ્રમાણે, મંડળના અંદર સ્થિત હરિના સ્વરૂપને જુએ છે, હે ખગેન્દ્ર.

કેચિત્પ્રપશ્યન્તિ હરેશ્ચ રૂપં ત્વદીયહૃત્સ્થં હૃદિ કેચિત્સદૈવ । એવંપ્રકારં પ્રવિજાનીહિ વીન્દ્ર હ્યથો શૃણુ ત્વંમમ ભાર્યાઃ ષડેતાઃ ॥ ૩,૧૯.

કેટલાંક લોકો પોતાના હૃદયમાં હંમેશા વસતા હરિનું રૂપ જુએ છે; કેટલાક હંમેશા પોતાના મનમાં જ તેમને અનુભવે છે. હે પંખીઓના રાજા, આ વાતને સારી રીતે સમજ. હવે મારી છ પત્નીઓ વિશે સાંભળ.

રુક્મિણ્યાદ્યાઃ ષણ્મહિષ્યો મમશ્રીર્નીલા ચ યા મમ ભાર્યા ખગેન્દ્ર । સર્ગે પૂર્વસ્મિન્હવ્યવાહસ્ય પુત્રી તાસ્તા ભજે સદ્ય એવા વિશેષાત્ ॥ ૩,૧૯.

હે ખગેન્દ્ર, રુક્મિણી અને બીજી પાંચ રાણીઓ તથા શ્રી નીલા મારી પત્નીઓ છે. અગાઉની સૃષ્ટિમાં, હવ્યવાહના યજ્ઞ સમયે, એ બધાની પુત્રીઓ હતી. હું આજે પણ ખાસ કરીને એમની પૂજા કરું છું.

કન્યૈવ સા કૃષ્ણપત્ની ચ કામાંસ્તાંસ્તાન્ ભજેન્મનસા ચિન્તિતાંશ્ચ । અતીવ યત્નં કવ્યવાહં ખગેન્દ્ર પિતૃષ્વેકઃ સર્વદા વૈ ચકાર ॥ ૩,૧૯.

એ કન્યા, ભલે કૃષ્ણપત્ની હતી, પણ તેના મનમાં તો હંમેશા એકમાત્ર તેમને જ ઇચ્છતી અને મનથી એમની જ ભક્તિ કરતી. હે ખગેન્દ્ર, હવ્યવાહે પોતાના પૂર્વજોની خاطر, એ માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કર્યા.

તથૈવ સા નૈવ ભર્તારમાપ યતસ્તુ સા કૃષ્ણનિષ્ઠૈકચિત્તા ॥ ૩,૧૯.

છતાં પણ એ કન્યાએ ક્યારેય પતિ સ્વીકાર્યો નહીં, કારણ કે તેનું મન માત્ર કૃષ્ણમાં જ એકાગ્ર હતું.

તદાબ્રવીત્કવ્યવાહશ્ચ પુત્રીં પતિં કિમર્થં નેચ્છસિ મૂઢબુદ્ધે । તદાબ્રવીત્કવ્યવાહં ચ પુત્ત્રી હરિં વિના સર્વગુણોપપન્ને । જન્મન્યસ્મિન્ ભર્તૃતા નાસ્તિ દેવ યતો ભર્તા હરિરેવૈક એવ ॥ ૩,૧૯.

ત્યારે હવ્યવાહે પોતાની પુત્રીને પૂછ્યું: 'મૂઢબુદ્ધિ, તું પતિ કેમ નથી ઇચ્છતી?' ત્યારે પુત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'પિતા, હરિ સિવાય, જે સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે, આ જન્મમાં બીજું કોઈ પતિ બની શકે નહીં, કારણ કે સાચો પતિ તો માત્ર હરિ જ છે.'

યતો લોકે સુસ્ત્રિયઃ સર્વ એવ સંદા જ્ઞેયા વિધવાસ્તે હિ નિત્યમ્ । અનાદિનિત્યં ભુવનૈકસારં સુસુંદરં મોક્ષદં કામદં ચ ॥ ૩,૧૯.

એથી, દુનિયામાં બધી સ્ત્રીઓ વિધવા સમજી શકાય, કેમ કે એમના પતિ તો હંમેશા નાશવંત છે. જે અનાદિ, શાશ્વત, જગતનો સાર, અતિ સુંદર, મોક્ષદાતા અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે, એ સિવાય બીજો પતિ નથી.

એતાદૃશં ન વિજાનન્તિ યાસ્તુ સર્વાસ્તા વૈ વિધવાઃ સર્વદૈવ । નિમિત્તભૂતં ભર્તૃરૂપં ચ જીવં દૈવોપેતં હરિભક્ત્યા વિહીનમ્ ॥ ૩,૧૯.

જે સ્ત્રીઓ આ વાત જાણતી નથી, એ હંમેશા સાચી વિધવા જ છે. પતિરૂપે દેખાતા જીવ તો માત્ર એક ઉપાધિ છે, જે હરિભક્તિ વગર અને ભાગ્યના આધારે મળેલા છે.

સુકશ્મલં નવરન્ધ્રૈઃ સ્રવન્તં દુર્ગન્ધયુક્તં સર્વદા કુત્સિતં ચ । એતાદૃશે ભર્તૃજીવે નુ તાત પ્રયોજનં નાસ્તિ કૃષ્ણં વિહાય ॥ ૩,૧૯.

પ્યારા, જે પતિ હંમેશા અશુદ્ધ, નવ રંધ્રોમાંથી સ્રાવ થતો, દુર્ગંધયુક્ત અને નિંદનીય શરીર છે, તો કૃષ્ણને છોડીને એવા પતિનો શું ઉપયોગ?

દેવસ્ત્રિયો નિજભર્તૄન્વિહાય તત્ર સ્થિતં પ્રીણયન્ત્યેવ નિત્યમ્ । અતશ્ચ તાઃ સધવાઃ સર્વદૈવ લોકૈર્વન્દ્યા નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૧૯.

દેવીઓ પોતાના પતિઓને છોડીને પણ, જ્યાં હરિ છે, ત્યાં હંમેશા એમને પ્રસન્ન કરે છે. તેથી એવી સાચી પત્નીઓ હંમેશા દુનિયામાં પૂજનીય છે; આમાં કોઈ સંશય નથી.

ભર્તાસ્તે હરિભક્તા યદિ સ્યુરાસાં સ્ત્રીણાં જન્મસાફલ્યમેવ । અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈસ્તદ્ભર્તારો હરિભક્તા ભવેયુઃ ॥ ૩,૧૯.

જ્યારે સ્ત્રીઓના પતિ હરિભક્ત હોય, ત્યારે એમના જન્મનું ફળ સાચે મળે છે. અનેક જન્મના પુણ્યના સંચયથી જ એવી સ્ત્રીઓને હરિભક્ત પતિ મળે છે.

યદ્ભર્તારો હરિભક્તા ન સંતિ તાભિસ્ત્યાજ્યં સ્વીયગાત્રં ભૃશં હિ । સ્વભર્તૃતં કૃષ્ણરૂપં હરિં ચ સ્મૃત્વા સમ્યગ્યદિ ગાત્રં ત્યજેયુઃ ॥ ૩,૧૯.

જો પતિ હરિભક્ત ન હોય, તો એવી સ્ત્રીએ પોતાનું શરીર પણ ત્યાગવું જોઈએ. સાચો પતિ કૃષ્ણ છે, હરિ છે – એમનું સ્મરણ કરીને યોગ્ય રીતે શરીર ત્યાગે તો તે યોગ્ય છે.

તદા નૈવ હ્યાત્મહત્યાદિદોષાઃ સ્ત્રીણામેવં નિર્ણયોયં હિ શાસ્ત્રે । યદ્ભર્તારો ન વિજાનન્તિ વિષ્ણું તાસાં સંગો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ ॥ ૩,૧૯.

એવી સ્ત્રીઓ માટે આત્મહત્યાદિ પાપ લાગતું નથી; શાસ્ત્રોમાં એવો નિષ્કર્ષ છે. જેમના પતિ વિષ્ણુને ઓળખતા નથી, એમની સાથે ક્યારેય સંગ ન કરવો.

અનેક જન્માર્જિતપુણ્યસંચયાત્તદ્ભર્તારો વિષ્ણુભક્તા ભવેયુઃ । કલૌ યુગે દુર્લભા વિષ્ણુભક્તા હરેભક્તિર્દુર્લભા સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૯.

અनेक જન્મના પુણ્યના સંચયથી જ એવી સ્ત્રીઓને વિષ્ણુભક્ત પતિ મળે છે. કળિયુગમાં વિષ્ણુભક્તો દુર્લભ છે; હરિની ભક્તિ હંમેશા દુર્લભ છે.

હરેઃ કથા દુર્લભા મર્ત્યલોકે હરેર્દીક્ષા દુર્લભા દુર્લભા ચ । હરેસ્તત્ત્વે નિર્ણયો દુર્લભો હિ હરેર્દાસૈઃ સંગમો દુર્લભશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

માણસોની દુનિયામાં હરિની કથાઓ દુર્લભ છે, હરિની દીક્ષા દુર્લભ છે, અને હરિના તત્વને સમજવું પણ દુર્લભ છે. હરિના દાસો સાથે સંગ પણ દુર્લભ છે.