ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૯ ગરુડ ઉવાચ । ત્વયોક્તં કૃષ્ણ ગોવિન્દ રુદ્રાચ્છતગુણાદપિ । બ્રહ્માણી ભારતી ચોભે અધિકે દેવસત્તમ ॥ ૩,૧૯.

ગરુડએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, ગોવિંદ, તમે કહ્યું કે બ્રહ્માણી અને ભારતી બંને રુદ્રથી પણ સો ગણું વધુ છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.

મયા શ્રુતં વિરિઞ્ચેન ઉમાપર્યન્તમેવ ચ । અનન્તાંશૈર્વિહીનત્વં વિરિઞ્ચોક્તં સુરાધિપ ॥ ૩,૧૯.

મેં વિરિંચિથી લઈને ઉમા સુધી સાંભળ્યું છે, અને વિરિંચિએ કહ્યું છે કે તેઓ અનંત અંશો થી વિહિન છે, હે દેવોના રાજા.

સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં ત્વયોક્તં કૃષ્ણ માધવ । સર્વેષાં ચૈવ પૂર્વેષામવેક્ષ્યૈવ હરે વિભો ॥ ૩,૧૯.

તમે કહ્યું છે, હે કૃષ્ણ, માધવ, કે સહસ્ર અંશો થી વિહિનતા લાગુ પડે છે, અને હરે, સર્વે પૂર્વજોને ધ્યાનમાં રાખીને તમે એવું કહ્યું છે, હે પ્રભુ.

જ્ઞાનાનન્દબલાદીનાં વાયુપર્યન્તમેવ ચ । સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં જ્ઞાનાદીનાં મહેશ્વર ॥ ૩,૧૯.

જ્ઞાન, આનંદ, બળ વગેરે વિષે, વાયુ સુધી, સહસ્ર અંશો થી વિહિનતા જ્ઞાન વગેરે માટે છે, હે મહેશ્વર.

નિર્ણયં બ્રૃહિ ગોવિન્દ સર્વજ્ઞોસિ ન સંશયઃ । ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ વાસુદેવોબ્રવીદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૩,૧૯.

નિર્ણય સ્પષ્ટ કહો, હે ગોવિંદ; તમે સર્વજ્ઞ છો, તેમાં શંકા નથી. ગરુડએ આવું કહ્યું ત્યારે વાસુદેવે નિશ્ચયપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । આનન્દાંશૈર્વિહીનત્વમપેક્ષ્યૈવ ખગાધિપ । ઉત્તરેષામુત્તરેષાં યોગાદેવમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૩,૧૯.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: આનંદના અંશો ની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને, હે પંખીઓના રાજા, ઉપર ઉપરના લોકોમાં આવું યોગ છે, એ સ્પષ્ટ છે.

પરિમાણે શતગુણે આનન્દે સ્ફુટતાવશાત્ । અનન્તગુણવત્ત્વં ચ બ્રહ્મણા સમુદીરિતમ્ ॥ ૩,૧૯.

પરિમાણમાં, આનંદમાં સો ગણું, સ્પષ્ટતાના કારણે, અનંત ગુણો બ્રહ્માએ જણાવ્યું છે.

સહસ્રગુણિતત્વં ચ વાયુના સમુદીરિતમ્ । યથાનન્દે તથા જ્ઞાને વિષ્ણૌ ભક્તૌ બલાધિકે ॥ ૩,૧૯.

પવનથી જે શક્તિ હજારગણી વધે છે, એ જ રીતે આનંદમાં, જ્ઞાનમાં અને વિષ્ણુભક્તિમાં પણ બળ સર્વોપરી છે.

સર્વે ગુણૈઃ શતગુણાઃ ક્રમેણોક્તા નુ તેઽખિલાઃ । ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં સુખં ભક્તિબલાધિકે ॥ ૩,૧૯.

બધા ગુણો ક્રમશઃ શતગણી વધે છે; અને ભારતીમાં પણ જ્ઞાન, સુખ અને ભક્તિનું બળ શતગણું વધારે છે.

એવં જ્ઞાનં સુવિજ્ઞેયં મારુતેસ્તુ બલાદિકમ્ । એવં જ્ઞાનં શતં જ્ઞેયં મારુતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૯.

પવનના બળ વિશેનું જ્ઞાન આ રીતે સારી રીતે સમજવું જોઈએ; અને પવનમાં જ્ઞાન પણ શતગણું છે, આમાં કોઈ સંશય નથી.

ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં બલં ચ સમુદાહૃતમ્ । એવમેવ ચ વાયોશ્ચ જ્ઞાનં ચૈવમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૩,૧૯.

ભારતીમાં શતગણું જ્ઞાન અને બળ જણાવાયું છે; એ જ રીતે પવનનું જ્ઞાન પણ સ્પષ્ટ રીતે કહાયું છે.

યથા દીપાચ્છતગુણા અગ્નિજ્વાલા ન દીપવત્ । સ્ફુટીભવેદ્યથૈવાગ્નિર્બહુલોપિ ન સૂર્યવત્ ॥ ૩,૧૯.

જેમ દીપકની તુલનામાં અગ્નિની જ્વાળા શતગણી વધારે હોય છે, પણ એ દીપક જેવી નથી; એ જ રીતે અગ્નિ બહુ વધારે હોય તો પણ એ ક્યારેય સૂર્ય જેવી નથી થતી.

યથૈવ સૂર્યાદ્દ્વિગુણશ્ચન્દ્રો નૈવ સ્ફુટીભવેત્ । આનન્દતારતમ્યં ચ યથોક્તં તુ મયા તવ ॥ ૩,૧૯.

જેમ સૂર્ય કરતાં ચાંદ્ર પ્રકાશ બે ગણી વધારે હોય તો પણ એ સૂર્ય જેટલો સ્પષ્ટ નથી થતો; એ જ રીતે આનંદની તુલના પણ મેં તને સમજાવી છે.

તથૈવ જાનીહિ ખગ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । અહં વિજાનામિ મયિ સ્થિતાન્ ગુણાન્સર્વૈર્વિશેષૈશ્ચ ખગેન્દ્ર સંયુતાન્ ॥ ૩,૧૯.

એ જ રીતે, હે ખગ, જાણ કે બીજું કશુંય નથી; મારા અંદર જે ગુણો છે, એ બધાં વિશેષતાઓ સાથે હું જાણું છું, હે ખગેન્દ્ર.

સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ સદા ખગેન્દ્ર મયાપ્યદૃષ્ટો નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ કશ્ચિત્ ॥ ૩,૧૯.

હે ખગેન્દ્ર, બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો પણ મને દેખાતા નથી; ખરેખર, એવો કોઈ નથી.

સર્વાવતારેષ્વપિ વિદ્યમાનં હરિં વિજાનાતિ રમાપિ દેવી ॥ ૩,૧૯.

બધા અવતારોમાં પણ દેવી લક્ષ્મી હરિને ઓળખે છે.

હરેર્ગુણાન્સર્વવિશેષસંયુતાનખણ્ડરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી । સુસૂક્ષ્મરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી બ્રહ્માદિભ્યો મત્પ્રસાદાધિકં ચ ॥ ૩,૧૯.

દેવી હરિના બધા ગુણો, સર્વ વિશેષતાઓ અને અખંડ સ્વરૂપને જાણે છે; એ બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપોને પણ ઓળખે છે અને મારી કૃપાથી બ્રહ્મા વગેરે કરતાં વધારે જાણે છે.

સ્વાત્મસ્વરૂપં પ્રવિજાનાતિ દેવી સુસૂક્ષ્મરૂપં સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ । સ્વાન્યં પ્રપઞ્ચં પ્રવિજાનાતિ લક્ષ્મીસ્તથાપ્યશેષૈઃ સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ ॥ ૩,૧૯.

દેવી પોતાનું સ્વરૂપ, જે બહુ સૂક્ષ્મ અને વિશેષતાઓથી ભરપૂર છે, તે જાણે છે; લક્ષ્મી પોતાનો જગત પણ સર્વ વિશેષતાઓ સાથે ઓળખે છે.

બ્રહ્માપિ પશ્યેત્સર્વગં વાસુદેવં વાય્વાદિભ્યો હ્યધિકાન્સદ્ગુણાંશ્ચ । શ્રોત્રં ન જાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ વિશેષસંયુતાન્ ॥ ૩,૧૯.

બ્રહ્મા પણ સર્વવ્યાપી વાસુદેવને અને પવન વગેરે કરતાં ઉત્તમ ગુણોને જાણે છે; પણ હરિના ગુણો કે બહુ સૂક્ષ્મ અને વિશેષ સ્વરૂપો જાણતો નથી.

સ્પષ્ટસ્વરૂપેણ યથા વિદુઃ સુરા મુક્ત્વા બ્રહ્માણં ન તથા તેપ્યમુક્તાઃ । સ્વાત્માનમન્યચ્ચ સદા વિશેષર્યુક્તં વિજાનાતિ વિધિશ્ચ મારુતઃ ॥ ૩,૧૯.

દેવતાઓ સ્પષ્ટ સ્વરૂપ જાણે છે, પણ બ્રહ્મા સિવાય બીજાં મુક્ત ન થયેલા એ રીતે જાણતા નથી; વિધિ અને પવન પોતાનું અને બીજાનું સ્વરૂપ, વિશેષતાઓ સાથે, હંમેશા જાણે છે.

વાણી વિજાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સ્વયંભુવો નૈવ તાવદ્વિશેષાન્ । ત્રૈગુણ્યરૂપાત્પરતઃ સદૈવ પશ્યેદ્વિષ્ણું કૃષ્ણરૂપં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૧૯.

વાણી હરિના ગુણો જાણે છે, પણ સ્વયંભુ એ વિશેષતાઓ જાણતો નથી; હે ખગેન્દ્ર, એ હંમેશા ત્રણ ગુણોથી પર વિષ્ણુને કૃષ્ણરૂપે જુએ છે.

શેષો રુદ્રો વીન્દ્ર એતૈશ્ચ સર્વે તમો માત્રે પ્રવિજાનન્તિ સંસ્થમ્ । વાણીદૃષ્ટાન્સવિશેષાન્ ગુણાંસ્તે જાનન્તિ નો સત્યમેવોક્તમઙ્ગ ॥ ૩,૧૯.

શેષ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા માત્ર તામસ અવસ્થાને જાણે છે; વાણી જે ગુણો અને વિશેષતાઓ જુએ છે, એ તેઓ જાણતા નથી—આ સાચું છે, હે પ્રિય.

ઉમા સુપર્ણા વારુણી ચેતિ તિસ્રઃ સહૈવ તઃ પ્રવિજાનન્તિ સુસ્થમ્ । હરેર્વિશેષાનરુદ્ર દૃષ્ટાન્ખગેન્દ્ર જાનન્તિ નૈતાઃ ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૧૯.

ઉમા, સુપર્ણા અને વારુણી—આ ત્રણેય સાથે મળીને સારી રીતે જાણે છે; પણ રુદ્રે જે હરિના વિશેષતાઓ જોયા છે, એ કોઈ પણ સ્થળે કે સમયે આ જાણતી નથી, હે ખગેન્દ્ર.

ઇન્દ્રાદયઃ પ્રવિજાનન્તિ વીન્દ્ર અહઙ્કારે વ્યાપ્તરૂપં હરિં ચ । દક્ષાદ્યા વૈ બુદ્ધિતત્ત્વે સ્થિતં તં જાનન્તિ તે સોમસૂર્યાદયશ્ચ ॥ ૩,૧૯.

ઇન્દ્ર અને બીજા હરિને અહંકારથી વ્યાપ્ત સ્વરૂપે ઓળખે છે; દક્ષ અને બીજા બુદ્ધિ તત્વમાં સ્થિત એવા હરિને જાણે છે, અને સોમ, સૂર્ય વગેરે પણ એમ જ જાણે છે.

વિષ્ણું હરિં ભૂતતત્ત્વે સ્થિતં ચ યે ચાન્યે ચ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યમ્ । અન્યે ચ પશ્યન્તિ યથા સ્વયોગ્યમણ્ડાન્તરસ્થં હરિરૂપં ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૧૯.

જે વિષ્ણુ, હરિને ભૂતતત્વમાં સ્થિત જાણે છે, અને બીજા પણ હંમેશા જાણે છે; બીજાં પોતપોતાની યોગ્યતા પ્રમાણે, મંડળના અંદર સ્થિત હરિના સ્વરૂપને જુએ છે, હે ખગેન્દ્ર.

કેચિત્પ્રપશ્યન્તિ હરેશ્ચ રૂપં ત્વદીયહૃત્સ્થં હૃદિ કેચિત્સદૈવ । એવંપ્રકારં પ્રવિજાનીહિ વીન્દ્ર હ્યથો શૃણુ ત્વંમમ ભાર્યાઃ ષડેતાઃ ॥ ૩,૧૯.

કેટલાંક લોકો પોતાના હૃદયમાં હંમેશા વસતા હરિનું રૂપ જુએ છે; કેટલાક હંમેશા પોતાના મનમાં જ તેમને અનુભવે છે. હે પંખીઓના રાજા, આ વાતને સારી રીતે સમજ. હવે મારી છ પત્નીઓ વિશે સાંભળ.

રુક્મિણ્યાદ્યાઃ ષણ્મહિષ્યો મમશ્રીર્નીલા ચ યા મમ ભાર્યા ખગેન્દ્ર । સર્ગે પૂર્વસ્મિન્હવ્યવાહસ્ય પુત્રી તાસ્તા ભજે સદ્ય એવા વિશેષાત્ ॥ ૩,૧૯.

હે ખગેન્દ્ર, રુક્મિણી અને બીજી પાંચ રાણીઓ તથા શ્રી નીલા મારી પત્નીઓ છે. અગાઉની સૃષ્ટિમાં, હવ્યવાહના યજ્ઞ સમયે, એ બધાની પુત્રીઓ હતી. હું આજે પણ ખાસ કરીને એમની પૂજા કરું છું.

કન્યૈવ સા કૃષ્ણપત્ની ચ કામાંસ્તાંસ્તાન્ ભજેન્મનસા ચિન્તિતાંશ્ચ । અતીવ યત્નં કવ્યવાહં ખગેન્દ્ર પિતૃષ્વેકઃ સર્વદા વૈ ચકાર ॥ ૩,૧૯.

એ કન્યા, ભલે કૃષ્ણપત્ની હતી, પણ તેના મનમાં તો હંમેશા એકમાત્ર તેમને જ ઇચ્છતી અને મનથી એમની જ ભક્તિ કરતી. હે ખગેન્દ્ર, હવ્યવાહે પોતાના પૂર્વજોની خاطر, એ માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કર્યા.

તથૈવ સા નૈવ ભર્તારમાપ યતસ્તુ સા કૃષ્ણનિષ્ઠૈકચિત્તા ॥ ૩,૧૯.

છતાં પણ એ કન્યાએ ક્યારેય પતિ સ્વીકાર્યો નહીં, કારણ કે તેનું મન માત્ર કૃષ્ણમાં જ એકાગ્ર હતું.