ગરુડપુરાણમ્

અતસ્ત્વૌર્વો રુદ્રરૂપી ખગેન્દ્ર જાનીહિ નિત્યં કૃષ્ણસુશિક્ષિતાર્થઃ । યદા સતી દક્ષપુત્રી ખગેન્દ્ર દક્ષાધ્વરે સ્વશરીરં વિસૃજ્ય ॥ ૩,૧૮.

એથી, ઔર્વે રુદ્રનું રૂપ ધારણ કર્યું, હે પંખીઓના રાજા, અને તે હંમેશા કૃષ્ણની શિક્ષામાં નિપુણ હતો. જયારે સતી, દક્ષની પુત્રી, દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું, હે પંખીઓના રાજા—

જજ્ઞે પુનર્મેનકાયાં હિમાદ્રેસ્તદા રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞા મવાપ । ઊર્ધ્વરેતા ભવેત્યુક્ત્વા ઊર્ધ્વરેતા બભૂવ હ ॥ ૩,૧૮.

પછી તે હિમાલયની પત્ની મેનકાની પુત્રી તરીકે જન્મી. ત્યારબાદ રુદ્રને ઔર્વ નામ મળ્યું. 'એ ઉર્ધ્વરેતાસ બને' એમ કહ્યા પછી, તે સાચે જ ઉર્ધ્વરેતાસ બન્યા.

પાણિગ્રાહં રુદ્રદેવો મહાત્મા યદા હિમાદ્રેઃ કન્યકાયાશ્ચકાર । તસ્યાં પરં લંપટઃ સંબભૂવ અતો રુદ્રઃ પરસંજ્ઞામવાપ ॥ ૩,૧૮.

જ્યારે મહાત્મા રુદ્રે હિમાલયની પુત્રીનો હાથ પકડી લગ્ન કર્યા, ત્યારે તે તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આસક્ત થયા; તેથી રુદ્રને 'પર' નામ મળ્યું.

સદાશિવાદ્યા દશ રુદ્રભ્રાતરઃ સૌમિત્રેયો હૌહિણેયસ્ત્રયશ્ચ । સમા એતે મોક્ષકાલે સૃતૌ ચ શતૈર્ગુણૈર્ન્યૂનભૂતાશ્ચ તાભ્યામ્ ॥ ૩,૧૮.

સદાશિવ અને બીજા નવ રુદ્રના ભાઈઓ, સુમિત્રાનો પુત્ર અને હૌહિણીના ત્રણ પુત્ર—આ બધા મુક્તિ અને સર્જન સમયે સમાન ગણાય છે, પણ એ બંનેની સામે ગુણોમાં સૈંકડો ગુણે ઓછા છે.

ગરુડ ઉવાચ । આનન્દનિર્ણયં બ્રૂહિ કૃષ્ણ પૂર્ણદયાનિઘે । નિર્ણેતું જ્ઞાનિનાં યદ્વજ્જ્ઞાપનાર્થં તથા મમ ॥ ૩,૧૮.

ગરુડએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, કરુણાના સાગર, આનંદનો નિશ્ચય સ્પષ્ટ કરીને કહો, જેથી જ્ઞાની લોકો અને હું પણ તેને સમજીએ.

બ્રૂહિ શિષ્યાય દયયા ઉદ્ધર્તું માં ચ સર્વદા । પૂર્ણકામસ્ય તે કૃષ્ણ કા સ્પૃહા વિદ્યતે પ્રભો ॥ ૩,૧૮.

કૃપાથી તમારા શિષ્યને હંમેશા ઉદ્ધાર કરવા માટે કહો. હે કૃષ્ણ, તમારી તો બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ છે, તો તમને કઈ લાલસા રહી છે, હે પ્રભુ?

એવમુક્તો હૃષીકેશઃ પક્ષીશેન મહાત્મના । ઉવાચ કૃપયા કૃષ્ણઃ પ્રસન્નઃ કમલેક્ષણઃ ॥ ૩,૧૮.

પંખીઓના મહાન આત્મા રાજાએ આવું કહ્યું ત્યારે હૃષીકેશ, કમળની આંખોવાળા કૃષ્ણ, પ્રસન્ન થઈ કૃપાથી બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ગાયત્ર્યાશ્ચ શતાનન્દ એકાનન્દસ્તુ વેધસઃ એતાદૃશઃ શતાનન્દો બ્રહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: ગાયત્રીમાંથી શતાનંદ, અને વિધાતા બ્રહ્માથી એકાનંદ ઉત્પન્ન થયા. એવો શતાનંદ બ્રહ્માનો કહેવાય છે.

શેષાદેશ્ચ શતાનન્દઃ સરસ્વત્યાઃ ખગોત્તમ । એકાનન્દસ્તુ વિજ્ઞેયો ભારત્યા વિનતાસુત ॥ ૩,૧૮.

શેષ અને સરસ્વતીમાંથી પણ શતાનંદ ઉત્પન્ન થયો, હે શ્રેષ્ઠ પંખી; અને એકાનંદ ભારતીમાંથી, હે વિનતાના પુત્ર, જાણવો.

એવં તુ નિર્ણયો જ્ઞેય આનન્દસ્ય સદા ખગ । એવમુક્તં મયા સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૩,૧૮.

આ રીતે આનંદનો નિશ્ચય હંમેશા સમજવો, હે પંખી. મેં બધું કહી દીધું છે; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૯ ગરુડ ઉવાચ । ત્વયોક્તં કૃષ્ણ ગોવિન્દ રુદ્રાચ્છતગુણાદપિ । બ્રહ્માણી ભારતી ચોભે અધિકે દેવસત્તમ ॥ ૩,૧૯.

ગરુડએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, ગોવિંદ, તમે કહ્યું કે બ્રહ્માણી અને ભારતી બંને રુદ્રથી પણ સો ગણું વધુ છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.

મયા શ્રુતં વિરિઞ્ચેન ઉમાપર્યન્તમેવ ચ । અનન્તાંશૈર્વિહીનત્વં વિરિઞ્ચોક્તં સુરાધિપ ॥ ૩,૧૯.

મેં વિરિંચિથી લઈને ઉમા સુધી સાંભળ્યું છે, અને વિરિંચિએ કહ્યું છે કે તેઓ અનંત અંશો થી વિહિન છે, હે દેવોના રાજા.

સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં ત્વયોક્તં કૃષ્ણ માધવ । સર્વેષાં ચૈવ પૂર્વેષામવેક્ષ્યૈવ હરે વિભો ॥ ૩,૧૯.

તમે કહ્યું છે, હે કૃષ્ણ, માધવ, કે સહસ્ર અંશો થી વિહિનતા લાગુ પડે છે, અને હરે, સર્વે પૂર્વજોને ધ્યાનમાં રાખીને તમે એવું કહ્યું છે, હે પ્રભુ.

જ્ઞાનાનન્દબલાદીનાં વાયુપર્યન્તમેવ ચ । સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં જ્ઞાનાદીનાં મહેશ્વર ॥ ૩,૧૯.

જ્ઞાન, આનંદ, બળ વગેરે વિષે, વાયુ સુધી, સહસ્ર અંશો થી વિહિનતા જ્ઞાન વગેરે માટે છે, હે મહેશ્વર.

નિર્ણયં બ્રૃહિ ગોવિન્દ સર્વજ્ઞોસિ ન સંશયઃ । ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ વાસુદેવોબ્રવીદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૩,૧૯.

નિર્ણય સ્પષ્ટ કહો, હે ગોવિંદ; તમે સર્વજ્ઞ છો, તેમાં શંકા નથી. ગરુડએ આવું કહ્યું ત્યારે વાસુદેવે નિશ્ચયપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । આનન્દાંશૈર્વિહીનત્વમપેક્ષ્યૈવ ખગાધિપ । ઉત્તરેષામુત્તરેષાં યોગાદેવમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૩,૧૯.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: આનંદના અંશો ની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને, હે પંખીઓના રાજા, ઉપર ઉપરના લોકોમાં આવું યોગ છે, એ સ્પષ્ટ છે.

પરિમાણે શતગુણે આનન્દે સ્ફુટતાવશાત્ । અનન્તગુણવત્ત્વં ચ બ્રહ્મણા સમુદીરિતમ્ ॥ ૩,૧૯.

પરિમાણમાં, આનંદમાં સો ગણું, સ્પષ્ટતાના કારણે, અનંત ગુણો બ્રહ્માએ જણાવ્યું છે.

સહસ્રગુણિતત્વં ચ વાયુના સમુદીરિતમ્ । યથાનન્દે તથા જ્ઞાને વિષ્ણૌ ભક્તૌ બલાધિકે ॥ ૩,૧૯.

પવનથી જે શક્તિ હજારગણી વધે છે, એ જ રીતે આનંદમાં, જ્ઞાનમાં અને વિષ્ણુભક્તિમાં પણ બળ સર્વોપરી છે.

સર્વે ગુણૈઃ શતગુણાઃ ક્રમેણોક્તા નુ તેઽખિલાઃ । ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં સુખં ભક્તિબલાધિકે ॥ ૩,૧૯.

બધા ગુણો ક્રમશઃ શતગણી વધે છે; અને ભારતીમાં પણ જ્ઞાન, સુખ અને ભક્તિનું બળ શતગણું વધારે છે.

એવં જ્ઞાનં સુવિજ્ઞેયં મારુતેસ્તુ બલાદિકમ્ । એવં જ્ઞાનં શતં જ્ઞેયં મારુતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૯.

પવનના બળ વિશેનું જ્ઞાન આ રીતે સારી રીતે સમજવું જોઈએ; અને પવનમાં જ્ઞાન પણ શતગણું છે, આમાં કોઈ સંશય નથી.

ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં બલં ચ સમુદાહૃતમ્ । એવમેવ ચ વાયોશ્ચ જ્ઞાનં ચૈવમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૩,૧૯.

ભારતીમાં શતગણું જ્ઞાન અને બળ જણાવાયું છે; એ જ રીતે પવનનું જ્ઞાન પણ સ્પષ્ટ રીતે કહાયું છે.

યથા દીપાચ્છતગુણા અગ્નિજ્વાલા ન દીપવત્ । સ્ફુટીભવેદ્યથૈવાગ્નિર્બહુલોપિ ન સૂર્યવત્ ॥ ૩,૧૯.

જેમ દીપકની તુલનામાં અગ્નિની જ્વાળા શતગણી વધારે હોય છે, પણ એ દીપક જેવી નથી; એ જ રીતે અગ્નિ બહુ વધારે હોય તો પણ એ ક્યારેય સૂર્ય જેવી નથી થતી.

યથૈવ સૂર્યાદ્દ્વિગુણશ્ચન્દ્રો નૈવ સ્ફુટીભવેત્ । આનન્દતારતમ્યં ચ યથોક્તં તુ મયા તવ ॥ ૩,૧૯.

જેમ સૂર્ય કરતાં ચાંદ્ર પ્રકાશ બે ગણી વધારે હોય તો પણ એ સૂર્ય જેટલો સ્પષ્ટ નથી થતો; એ જ રીતે આનંદની તુલના પણ મેં તને સમજાવી છે.

તથૈવ જાનીહિ ખગ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । અહં વિજાનામિ મયિ સ્થિતાન્ ગુણાન્સર્વૈર્વિશેષૈશ્ચ ખગેન્દ્ર સંયુતાન્ ॥ ૩,૧૯.

એ જ રીતે, હે ખગ, જાણ કે બીજું કશુંય નથી; મારા અંદર જે ગુણો છે, એ બધાં વિશેષતાઓ સાથે હું જાણું છું, હે ખગેન્દ્ર.

સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ સદા ખગેન્દ્ર મયાપ્યદૃષ્ટો નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ કશ્ચિત્ ॥ ૩,૧૯.

હે ખગેન્દ્ર, બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો પણ મને દેખાતા નથી; ખરેખર, એવો કોઈ નથી.

સર્વાવતારેષ્વપિ વિદ્યમાનં હરિં વિજાનાતિ રમાપિ દેવી ॥ ૩,૧૯.

બધા અવતારોમાં પણ દેવી લક્ષ્મી હરિને ઓળખે છે.

હરેર્ગુણાન્સર્વવિશેષસંયુતાનખણ્ડરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી । સુસૂક્ષ્મરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી બ્રહ્માદિભ્યો મત્પ્રસાદાધિકં ચ ॥ ૩,૧૯.

દેવી હરિના બધા ગુણો, સર્વ વિશેષતાઓ અને અખંડ સ્વરૂપને જાણે છે; એ બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપોને પણ ઓળખે છે અને મારી કૃપાથી બ્રહ્મા વગેરે કરતાં વધારે જાણે છે.

સ્વાત્મસ્વરૂપં પ્રવિજાનાતિ દેવી સુસૂક્ષ્મરૂપં સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ । સ્વાન્યં પ્રપઞ્ચં પ્રવિજાનાતિ લક્ષ્મીસ્તથાપ્યશેષૈઃ સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ ॥ ૩,૧૯.

દેવી પોતાનું સ્વરૂપ, જે બહુ સૂક્ષ્મ અને વિશેષતાઓથી ભરપૂર છે, તે જાણે છે; લક્ષ્મી પોતાનો જગત પણ સર્વ વિશેષતાઓ સાથે ઓળખે છે.

બ્રહ્માપિ પશ્યેત્સર્વગં વાસુદેવં વાય્વાદિભ્યો હ્યધિકાન્સદ્ગુણાંશ્ચ । શ્રોત્રં ન જાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ વિશેષસંયુતાન્ ॥ ૩,૧૯.

બ્રહ્મા પણ સર્વવ્યાપી વાસુદેવને અને પવન વગેરે કરતાં ઉત્તમ ગુણોને જાણે છે; પણ હરિના ગુણો કે બહુ સૂક્ષ્મ અને વિશેષ સ્વરૂપો જાણતો નથી.