ગરુડપુરાણમ્

કદિન્દ્રિયાર્થં હિ ધનાદિકં ચ ત્યજન્તિ ચ સર્વે વિષયેષુ નિષ્ઠાઃ । ત્વન્માયયા મોહિતાન્નષ્ટબુદ્ધીન્કદા ચૈતાન્મુઞ્ચસે વિશ્વમૂર્તે ॥ ૩,૧૮.

ઇન્દ્રિયસુખ માટે, તેઓ ધન વગેરે પણ ત્યજી દે છે, કારણ કે તેઓ વિષયોમાં જ પૂરેપૂરા લિપ્ત છે. હે વિશ્વરૂપ, તારી માયાથી મોહિત થઈ, બુદ્ધિ ગુમાવી બેઠેલા આ લોકોને તું ક્યારે મુક્ત કરશે?

સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા વાસુદેવસ્ય માયાં રુરોદ ચૌર્વો ભયકંપિતાઙ્ગઃ । અતીવ કષ્ટેન ચ લોકવૃત્ત્યા શ્રિતા દૈન્યં સ્વીયકાર્યં વિહાય ॥ ૩,૧૮.

વાસુદેવની માયાને ક્યારેક યાદ કરીને, ક્યારેક ભૂલીને, ઔર્વે ભયથી કંપતા અંગો સાથે રડી પડ્યા. લોકજીવનમાં ભારે દુઃખ સહન કરીને, લોકો પોતાનું સાચું કાર્ય છોડીને દૈન્યમાં પડી જાય છે.

અતીવ દૈન્યેન ધનાદિકં ચ સંપાદ્ય સર્વેઽપિ સુપાપશીલાઃ । કષ્ટાર્જિતં દ્રવ્યધનાદિકં ચ ત્યજન્તિ સર્વે પશવો વ્યર્થમેવ ॥ ૩,૧૮.

મોટા દુઃખથી ધન-દ્રવ્ય મેળવ્યા છતાં, બધા જ પાપી સ્વભાવ ધરાવતા લોકો એ કઠિન પરિશ્રમથી મેળવેલું ધન પશુઓની જેમ વ્યર્થમાં ત્યજી દે છે.

સત્પાત્રભૂતે વિષ્ણુબુદ્ધ્યા કદાપિ ત્યજન્તિ નૈતે માયયા વૈ મુરારેઃ । એષામાયુર્વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ કથં નષ્ટા ઇતિ સમ્યગ્રુરોદ ॥ ૩,૧૮.

જ્યારે સારા પાત્ર મળે ત્યારે પણ, મુરારીની માયાથી મોહિત થઈ, એ લોકો કદી કંઈ પણ ત્યાગતા નથી. મહાન લોકો કહે છે કે એમનું જીવન વ્યર્થ ગયું—એવું કેવી રીતે નષ્ટ થયું? એમ કહીને તેઓ ઊંડે રડી પડ્યા.

એષામાયુર્વ્યર્થમેવં ગતં ચ એષાં દૃષ્ટ્વા યૌવનં તુ ધ્રુવં ચ । સ્કન્ધસ્થમૃત્યુર્હસતે કૃષ્ણ વિષ્ણો તં વૈ ન જાનન્તિ વિમૂઢચેતસઃ ॥ ૩,૧૮.

એમનું જીવન વ્યર્થ જ ગયું છે; એમનું યુવાનપણ અને સ્થિરતા જોઈને, મૃત્યુ એમના ખભા પર ઊભું રહીને હસે છે, હે કૃષ્ણ, હે વિષ્ણુ, પણ મૂર્ખ મનવાળા એ જાણતા નથી.

ગૃહં મદીયં શતવર્ષં ચ જીવેત્પુત્રા મદીયા શવતવર્ષં તથૈવ । અહં ચ જીવે શતવર્ષં સુખેન મદીયભાર્યાપિ સુલક્ષણાઽસ્તે ॥ ૩,૧૮.

મારું ઘર શત વર્ષ ટકવું જોઈએ; મારા પુત્રો પણ શત વર્ષ જીવે. હું પણ સુખથી શત વર્ષ જીવું અને મારી સદગુણવતી પત્ની પણ મારી સાથે રહે.

ગાવશ્ચ મે સંતિ સદુગ્ધપૂર્ણા મિત્રાણિ મે સંતિ મુદા હિ યુક્તાઃ । દાસ્યે સુતં વારણાર્થં તુ વધ્વૈ પુત્રીં વિવાહાર્થમહં દદામિ ॥ ૩,૧૮.

મારી પાસે હંમેશા સારું દૂધ આપતી ગાયો છે; મારા મિત્રો આનંદથી ભરપૂર છે. હું પુત્રને વહુ માટે આપીશ અને પુત્રીને લગ્ન માટે આપીશ, એમ યોગ્ય છે.

દાસ્યે ચાહં સત્સુ પુત્રીં ધનં વા દાસ્યે ચાહં ધનિકેષ્વેવ નિત્યમ્ । અદૃષ્ટશૂન્યાન્ ભગવાન્વાસુદેવો દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા હસતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

હું સારા લોકોમાં પુત્રી આપીશ, અથવા ધનવાનને ધન આપીશ, હંમેશા. ભગવાન વાસુદેવ, જે લોકો સાચા દર્શનથી ખાલી છે, એમને જોઈને અને ન જોઈને હંમેશા હસે છે.

નાહં કરિષ્યે શ્રવણં કથાયા મદ્ભાગ્યના શશ્ચ ભવિષ્યતીતિ । નાહં હરિં પૂજયિષ્યે સદૈવ પુત્રાદિનાશશ્ચ ભવિષ્યતીતિ ॥ ૩,૧૮.

હું કથાનું શ્રવણ નહીં કરું; મારું ભાગ્ય કદી નાશ પામશે નહીં. હું હંમેશા હરિની પૂજા નહીં કરું; પુત્ર વગેરેનો નાશ કદી નહીં થાય.

કાલેકાલે દિષ્ટનામા હરિસ્તુ ફલપ્રદો વાસુદેવોઽખિલસ્ય । એતાદૃશાન્મૂર્ખજનાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા રુરોદ ચૌર્વો વાસુદેવૈકનિષ્ઠઃ ॥ ૩,૧૮.

દરેક યોગ્ય સમયે, હરિ, જેનું નામ ભાગ્યે રાખેલું છે, બધાને ફળ આપે છે; વાસુદેવ બધા ફળ આપનાર છે. આવા અજ્ઞાન લોકો જોઈને, વાસુદેવને એકમાત્ર આશ્રય માનનાર ઔર્વ રડી પડ્યા.

અતસ્ત્વૌર્વો રુદ્રરૂપી ખગેન્દ્ર જાનીહિ નિત્યં કૃષ્ણસુશિક્ષિતાર્થઃ । યદા સતી દક્ષપુત્રી ખગેન્દ્ર દક્ષાધ્વરે સ્વશરીરં વિસૃજ્ય ॥ ૩,૧૮.

એથી, ઔર્વે રુદ્રનું રૂપ ધારણ કર્યું, હે પંખીઓના રાજા, અને તે હંમેશા કૃષ્ણની શિક્ષામાં નિપુણ હતો. જયારે સતી, દક્ષની પુત્રી, દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું, હે પંખીઓના રાજા—

જજ્ઞે પુનર્મેનકાયાં હિમાદ્રેસ્તદા રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞા મવાપ । ઊર્ધ્વરેતા ભવેત્યુક્ત્વા ઊર્ધ્વરેતા બભૂવ હ ॥ ૩,૧૮.

પછી તે હિમાલયની પત્ની મેનકાની પુત્રી તરીકે જન્મી. ત્યારબાદ રુદ્રને ઔર્વ નામ મળ્યું. 'એ ઉર્ધ્વરેતાસ બને' એમ કહ્યા પછી, તે સાચે જ ઉર્ધ્વરેતાસ બન્યા.

પાણિગ્રાહં રુદ્રદેવો મહાત્મા યદા હિમાદ્રેઃ કન્યકાયાશ્ચકાર । તસ્યાં પરં લંપટઃ સંબભૂવ અતો રુદ્રઃ પરસંજ્ઞામવાપ ॥ ૩,૧૮.

જ્યારે મહાત્મા રુદ્રે હિમાલયની પુત્રીનો હાથ પકડી લગ્ન કર્યા, ત્યારે તે તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આસક્ત થયા; તેથી રુદ્રને 'પર' નામ મળ્યું.

સદાશિવાદ્યા દશ રુદ્રભ્રાતરઃ સૌમિત્રેયો હૌહિણેયસ્ત્રયશ્ચ । સમા એતે મોક્ષકાલે સૃતૌ ચ શતૈર્ગુણૈર્ન્યૂનભૂતાશ્ચ તાભ્યામ્ ॥ ૩,૧૮.

સદાશિવ અને બીજા નવ રુદ્રના ભાઈઓ, સુમિત્રાનો પુત્ર અને હૌહિણીના ત્રણ પુત્ર—આ બધા મુક્તિ અને સર્જન સમયે સમાન ગણાય છે, પણ એ બંનેની સામે ગુણોમાં સૈંકડો ગુણે ઓછા છે.

ગરુડ ઉવાચ । આનન્દનિર્ણયં બ્રૂહિ કૃષ્ણ પૂર્ણદયાનિઘે । નિર્ણેતું જ્ઞાનિનાં યદ્વજ્જ્ઞાપનાર્થં તથા મમ ॥ ૩,૧૮.

ગરુડએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, કરુણાના સાગર, આનંદનો નિશ્ચય સ્પષ્ટ કરીને કહો, જેથી જ્ઞાની લોકો અને હું પણ તેને સમજીએ.

બ્રૂહિ શિષ્યાય દયયા ઉદ્ધર્તું માં ચ સર્વદા । પૂર્ણકામસ્ય તે કૃષ્ણ કા સ્પૃહા વિદ્યતે પ્રભો ॥ ૩,૧૮.

કૃપાથી તમારા શિષ્યને હંમેશા ઉદ્ધાર કરવા માટે કહો. હે કૃષ્ણ, તમારી તો બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ છે, તો તમને કઈ લાલસા રહી છે, હે પ્રભુ?

એવમુક્તો હૃષીકેશઃ પક્ષીશેન મહાત્મના । ઉવાચ કૃપયા કૃષ્ણઃ પ્રસન્નઃ કમલેક્ષણઃ ॥ ૩,૧૮.

પંખીઓના મહાન આત્મા રાજાએ આવું કહ્યું ત્યારે હૃષીકેશ, કમળની આંખોવાળા કૃષ્ણ, પ્રસન્ન થઈ કૃપાથી બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ગાયત્ર્યાશ્ચ શતાનન્દ એકાનન્દસ્તુ વેધસઃ એતાદૃશઃ શતાનન્દો બ્રહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: ગાયત્રીમાંથી શતાનંદ, અને વિધાતા બ્રહ્માથી એકાનંદ ઉત્પન્ન થયા. એવો શતાનંદ બ્રહ્માનો કહેવાય છે.

શેષાદેશ્ચ શતાનન્દઃ સરસ્વત્યાઃ ખગોત્તમ । એકાનન્દસ્તુ વિજ્ઞેયો ભારત્યા વિનતાસુત ॥ ૩,૧૮.

શેષ અને સરસ્વતીમાંથી પણ શતાનંદ ઉત્પન્ન થયો, હે શ્રેષ્ઠ પંખી; અને એકાનંદ ભારતીમાંથી, હે વિનતાના પુત્ર, જાણવો.

એવં તુ નિર્ણયો જ્ઞેય આનન્દસ્ય સદા ખગ । એવમુક્તં મયા સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૩,૧૮.

આ રીતે આનંદનો નિશ્ચય હંમેશા સમજવો, હે પંખી. મેં બધું કહી દીધું છે; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૯ ગરુડ ઉવાચ । ત્વયોક્તં કૃષ્ણ ગોવિન્દ રુદ્રાચ્છતગુણાદપિ । બ્રહ્માણી ભારતી ચોભે અધિકે દેવસત્તમ ॥ ૩,૧૯.

ગરુડએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, ગોવિંદ, તમે કહ્યું કે બ્રહ્માણી અને ભારતી બંને રુદ્રથી પણ સો ગણું વધુ છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.

મયા શ્રુતં વિરિઞ્ચેન ઉમાપર્યન્તમેવ ચ । અનન્તાંશૈર્વિહીનત્વં વિરિઞ્ચોક્તં સુરાધિપ ॥ ૩,૧૯.

મેં વિરિંચિથી લઈને ઉમા સુધી સાંભળ્યું છે, અને વિરિંચિએ કહ્યું છે કે તેઓ અનંત અંશો થી વિહિન છે, હે દેવોના રાજા.

સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં ત્વયોક્તં કૃષ્ણ માધવ । સર્વેષાં ચૈવ પૂર્વેષામવેક્ષ્યૈવ હરે વિભો ॥ ૩,૧૯.

તમે કહ્યું છે, હે કૃષ્ણ, માધવ, કે સહસ્ર અંશો થી વિહિનતા લાગુ પડે છે, અને હરે, સર્વે પૂર્વજોને ધ્યાનમાં રાખીને તમે એવું કહ્યું છે, હે પ્રભુ.

જ્ઞાનાનન્દબલાદીનાં વાયુપર્યન્તમેવ ચ । સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં જ્ઞાનાદીનાં મહેશ્વર ॥ ૩,૧૯.

જ્ઞાન, આનંદ, બળ વગેરે વિષે, વાયુ સુધી, સહસ્ર અંશો થી વિહિનતા જ્ઞાન વગેરે માટે છે, હે મહેશ્વર.

નિર્ણયં બ્રૃહિ ગોવિન્દ સર્વજ્ઞોસિ ન સંશયઃ । ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ વાસુદેવોબ્રવીદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૩,૧૯.

નિર્ણય સ્પષ્ટ કહો, હે ગોવિંદ; તમે સર્વજ્ઞ છો, તેમાં શંકા નથી. ગરુડએ આવું કહ્યું ત્યારે વાસુદેવે નિશ્ચયપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । આનન્દાંશૈર્વિહીનત્વમપેક્ષ્યૈવ ખગાધિપ । ઉત્તરેષામુત્તરેષાં યોગાદેવમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૩,૧૯.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: આનંદના અંશો ની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને, હે પંખીઓના રાજા, ઉપર ઉપરના લોકોમાં આવું યોગ છે, એ સ્પષ્ટ છે.

પરિમાણે શતગુણે આનન્દે સ્ફુટતાવશાત્ । અનન્તગુણવત્ત્વં ચ બ્રહ્મણા સમુદીરિતમ્ ॥ ૩,૧૯.

પરિમાણમાં, આનંદમાં સો ગણું, સ્પષ્ટતાના કારણે, અનંત ગુણો બ્રહ્માએ જણાવ્યું છે.

સહસ્રગુણિતત્વં ચ વાયુના સમુદીરિતમ્ । યથાનન્દે તથા જ્ઞાને વિષ્ણૌ ભક્તૌ બલાધિકે ॥ ૩,૧૯.

પવનથી જે શક્તિ હજારગણી વધે છે, એ જ રીતે આનંદમાં, જ્ઞાનમાં અને વિષ્ણુભક્તિમાં પણ બળ સર્વોપરી છે.

સર્વે ગુણૈઃ શતગુણાઃ ક્રમેણોક્તા નુ તેઽખિલાઃ । ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં સુખં ભક્તિબલાધિકે ॥ ૩,૧૯.

બધા ગુણો ક્રમશઃ શતગણી વધે છે; અને ભારતીમાં પણ જ્ઞાન, સુખ અને ભક્તિનું બળ શતગણું વધારે છે.