ગરુડપુરાણમ્

દ્યુભ્વાશ્રયં તવ મૂર્ધાનમાહુઃ કિરીટયુક્તં કુટિલૈઃ કુન્તલૈશ્ચ । અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈર્દૃષ્ટં મયા સજ્જનસંગમાચ્ચ ॥ ૩,૧૮.

તમારું મસ્તક સ્વર્ગનું નિવાસસ્થાન છે, એવું કહે છે, જે મુગટ અને વાળથી શોભાયમાન છે; અનેક જન્મના પુણ્યસંચય અને સજ્જનોના સંગથી મેં એ દર્શન મેળવ્યાં છે.

અનેકજન્માર્જિતપાપસંચયૈરદર્શનં યાસ્યતિ દેવદેવ । એવં સુભક્ત્યા ચ રુરોદ રુદ્રો દૃષ્ટ્વા હરિં સુર્વગુણૈઃ સંપૂર્ણમ્ ॥ ૩,૧૮.

અनेक જન્મોમાં એકઠા થયેલા પાપોના કારણે ભગવાનના દર્શનથી વંચિત થવું પડે છે. આવી ભક્તિથી, રુદ્રે સર્વગુણોથી ભરપૂર હરિને જોઈને રડી પડ્યા.

પાદારવિન્દં તવ વિશ્વમૂર્તે યોગીશ્વરૈર્હૃદયે સંગૃહીતમ્ । દૃષ્ટં મયા દયયા વાસુદેવ દ્રક્ષ્યે કથં પુનરિત્થં રુરોદ ॥ ૩,૧૮.

હે વિશ્વરૂપ, યોગીઓના હૃદયમાં વસેલા તારા કમળ જેવા ચરણો મને તારી કૃપાથી જોવા મળ્યા છે, હે વાસુદેવ. હવે ફરીથી એ દર્શન ક્યારે મળશે? એમ કહીને રુદ્ર રડી પડ્યા.

દૃષ્ટં મયા ત્વરિવલે ભવિનાશિશઙ્ખચક્રાદિકૈસ્ત્રિજગતાપિ ચ દેવ પૂર્ણમ્ । એતાદૃશં ત્વદુદરં ચ કથં રમેશ દ્રક્ષ્યે પુનઃ પુનરહં ત્વિતિ સંરુરોદ ॥ ૩,૧૮.

હે મુરદ્વેષી, શંખ, ચક્ર અને બીજા ચિહ્નો સાથે તું ત્રણેય લોકમાં વ્યાપેલો છે, એ હું જોઈ શક્યો છું. હે લક્ષ્મીનાથ, આવી તારી મૂર્તિ મને ફરી-ફરી કેવી રીતે જોવા મળશે? એમ કહીને તેઓ વારંવાર રડી પડ્યા.

આનન્દપૂર્ણ નખપૂર્ણ સુકેશપૂર્ણ લોમાદિપૂર્ણ ગુણપૂર્ણ સુઘોણપૂર્ણ । વક્ષઃ સ્થલં તવ વિભોસ્તુ વિશાલભૂતં સદ્ભૂષણં વિમલકૌસ્તુભશોભિ લક્ષ્મ્યા ॥ ૩,૧૮.

હે સર્વવ્યાપી, તારો વિશાળ છાતી આનંદથી, તેજસ્વી નખોથી, સુંદર વાળથી, રોમાદિથી, ગુણોથી અને સુંદર ગળાથી ભરપૂર છે; એ કૌસ્તુભ મણિ અને લક્ષ્મીથી શોભાયમાન છે.

સુકોમલં શ્રીતુલસ્યાસ્તથૈવ સુપુષ્પિતં ચન્દ નૈશ્ચર્ચિતં ચ । એતાદૃશં તવ વક્ષઃ સ્થલં ચ દૃષ્ટં મયા તવ કારુણ્યદૃષ્ટ્યા ॥ ૩,૧૮.

હે પ્રભુ, તારી છાતી શ્રી તુલસીના સ્પર્શથી નરમ, સુંદર ફૂલો થી શોભાયમાન અને ચંદ્ર દ્વારા પૂજિત છે. આવી છાતી મેં તારી કૃપાદૃષ્ટિથી જોઈ છે.

પુનઃ પુનર્દર્શનં મે કથં સ્યાદેવં રુદ્રઃ સ ચ ભક્ત્યા રુરોદ । અતસ્તૂરુર્નામ સંપ્રાપ્ય રુદ્રસ્તત્પુત્રોભૂદ્દૌર્વસંજ્ઞઃ સ એવ ॥ ૩,૧૮.

હું તને ફરી-ફરી કેવી રીતે જોઈ શકીશ? એમ કહીને રુદ્ર ભક્તિથી રડી પડ્યા. પછી તૂર્ણ નામ પ્રાપ્ત કરીને રુદ્રે તેમનો પુત્ર બન્યો, જેને ઔર્વ કહે છે.

યસ્માદ્રુદં ચોર્વરિતં વૈ ચકાર તસ્માત્સ રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞો બભૂવ । ઔર્વસ્તુ લોકાન્મોક્ષયોગ્યાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા હ્યત્યન્તં વૈ વિષયેષ્વેવ નિષ્ઠાન્ ॥ ૩,૧૮.

કારણ કે તેણે રડીને અને ઉરવ કરીને શોક વ્યક્ત કર્યો, તેથી તેને રુદ્ર અને ઔર્વ નામ મળ્યું. ઔર્વે, જે મુક્તિ માટે યોગ્ય હતા એવા લોકોને જોઈને, તેઓ વિષયોમાં જ પૂરેપૂરા લિપ્ત છે એવું જોયું.

સ્તુવદ્દૈવ ચૌર્વો વિષ્ણુપાદારવિદં સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ । તે પાપિષ્ઠાઃ પાપરૂપાન્ભજન્તો દિનેદિને દુર્વિષયાન્કદિન્દ્રિયૈઃ ॥ ૩,૧૮.

ઔર્વે વિષ્ણુના કમળચરણોનું સ્મરણ કરીને સ્તુતિ કરી, ક્યારેક યાદ કરીને, ક્યારેક ભૂલીને, ગળું ભરાઈ ગયું. એ પાપી લોકો, પાપરૂપ ધારણ કરીને, દિન-દિન દુષિત ઇન્દ્રિયો વડે દુર્લભ વિષયોને જ ભજવે છે.

કદા ચૈતાન્હેયબુદ્ધ્યા વિમુઞ્ચે ન જાનેહં ચેતિ સમ્યગ્રુરોદ । એતે હિ મૂર્ખા વિષયાનર્થલબ્ધ્યૈ કુર્વન્તિ યત્નં પરમાદરેણ ॥ ૩,૧૮.

આ લોકો ક્યારે ત્યાગભાવથી આ બધું છોડશે? મને ખબર નથી—એમ કહીને તેઓ ઊંડે રડી પડ્યા. આ મૂર્ખો વિષયોને મેળવવા માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કરે છે.

કદિન્દ્રિયાર્થં હિ ધનાદિકં ચ ત્યજન્તિ ચ સર્વે વિષયેષુ નિષ્ઠાઃ । ત્વન્માયયા મોહિતાન્નષ્ટબુદ્ધીન્કદા ચૈતાન્મુઞ્ચસે વિશ્વમૂર્તે ॥ ૩,૧૮.

ઇન્દ્રિયસુખ માટે, તેઓ ધન વગેરે પણ ત્યજી દે છે, કારણ કે તેઓ વિષયોમાં જ પૂરેપૂરા લિપ્ત છે. હે વિશ્વરૂપ, તારી માયાથી મોહિત થઈ, બુદ્ધિ ગુમાવી બેઠેલા આ લોકોને તું ક્યારે મુક્ત કરશે?

સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા વાસુદેવસ્ય માયાં રુરોદ ચૌર્વો ભયકંપિતાઙ્ગઃ । અતીવ કષ્ટેન ચ લોકવૃત્ત્યા શ્રિતા દૈન્યં સ્વીયકાર્યં વિહાય ॥ ૩,૧૮.

વાસુદેવની માયાને ક્યારેક યાદ કરીને, ક્યારેક ભૂલીને, ઔર્વે ભયથી કંપતા અંગો સાથે રડી પડ્યા. લોકજીવનમાં ભારે દુઃખ સહન કરીને, લોકો પોતાનું સાચું કાર્ય છોડીને દૈન્યમાં પડી જાય છે.

અતીવ દૈન્યેન ધનાદિકં ચ સંપાદ્ય સર્વેઽપિ સુપાપશીલાઃ । કષ્ટાર્જિતં દ્રવ્યધનાદિકં ચ ત્યજન્તિ સર્વે પશવો વ્યર્થમેવ ॥ ૩,૧૮.

મોટા દુઃખથી ધન-દ્રવ્ય મેળવ્યા છતાં, બધા જ પાપી સ્વભાવ ધરાવતા લોકો એ કઠિન પરિશ્રમથી મેળવેલું ધન પશુઓની જેમ વ્યર્થમાં ત્યજી દે છે.

સત્પાત્રભૂતે વિષ્ણુબુદ્ધ્યા કદાપિ ત્યજન્તિ નૈતે માયયા વૈ મુરારેઃ । એષામાયુર્વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ કથં નષ્ટા ઇતિ સમ્યગ્રુરોદ ॥ ૩,૧૮.

જ્યારે સારા પાત્ર મળે ત્યારે પણ, મુરારીની માયાથી મોહિત થઈ, એ લોકો કદી કંઈ પણ ત્યાગતા નથી. મહાન લોકો કહે છે કે એમનું જીવન વ્યર્થ ગયું—એવું કેવી રીતે નષ્ટ થયું? એમ કહીને તેઓ ઊંડે રડી પડ્યા.

એષામાયુર્વ્યર્થમેવં ગતં ચ એષાં દૃષ્ટ્વા યૌવનં તુ ધ્રુવં ચ । સ્કન્ધસ્થમૃત્યુર્હસતે કૃષ્ણ વિષ્ણો તં વૈ ન જાનન્તિ વિમૂઢચેતસઃ ॥ ૩,૧૮.

એમનું જીવન વ્યર્થ જ ગયું છે; એમનું યુવાનપણ અને સ્થિરતા જોઈને, મૃત્યુ એમના ખભા પર ઊભું રહીને હસે છે, હે કૃષ્ણ, હે વિષ્ણુ, પણ મૂર્ખ મનવાળા એ જાણતા નથી.

ગૃહં મદીયં શતવર્ષં ચ જીવેત્પુત્રા મદીયા શવતવર્ષં તથૈવ । અહં ચ જીવે શતવર્ષં સુખેન મદીયભાર્યાપિ સુલક્ષણાઽસ્તે ॥ ૩,૧૮.

મારું ઘર શત વર્ષ ટકવું જોઈએ; મારા પુત્રો પણ શત વર્ષ જીવે. હું પણ સુખથી શત વર્ષ જીવું અને મારી સદગુણવતી પત્ની પણ મારી સાથે રહે.

ગાવશ્ચ મે સંતિ સદુગ્ધપૂર્ણા મિત્રાણિ મે સંતિ મુદા હિ યુક્તાઃ । દાસ્યે સુતં વારણાર્થં તુ વધ્વૈ પુત્રીં વિવાહાર્થમહં દદામિ ॥ ૩,૧૮.

મારી પાસે હંમેશા સારું દૂધ આપતી ગાયો છે; મારા મિત્રો આનંદથી ભરપૂર છે. હું પુત્રને વહુ માટે આપીશ અને પુત્રીને લગ્ન માટે આપીશ, એમ યોગ્ય છે.

દાસ્યે ચાહં સત્સુ પુત્રીં ધનં વા દાસ્યે ચાહં ધનિકેષ્વેવ નિત્યમ્ । અદૃષ્ટશૂન્યાન્ ભગવાન્વાસુદેવો દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા હસતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

હું સારા લોકોમાં પુત્રી આપીશ, અથવા ધનવાનને ધન આપીશ, હંમેશા. ભગવાન વાસુદેવ, જે લોકો સાચા દર્શનથી ખાલી છે, એમને જોઈને અને ન જોઈને હંમેશા હસે છે.

નાહં કરિષ્યે શ્રવણં કથાયા મદ્ભાગ્યના શશ્ચ ભવિષ્યતીતિ । નાહં હરિં પૂજયિષ્યે સદૈવ પુત્રાદિનાશશ્ચ ભવિષ્યતીતિ ॥ ૩,૧૮.

હું કથાનું શ્રવણ નહીં કરું; મારું ભાગ્ય કદી નાશ પામશે નહીં. હું હંમેશા હરિની પૂજા નહીં કરું; પુત્ર વગેરેનો નાશ કદી નહીં થાય.

કાલેકાલે દિષ્ટનામા હરિસ્તુ ફલપ્રદો વાસુદેવોઽખિલસ્ય । એતાદૃશાન્મૂર્ખજનાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા રુરોદ ચૌર્વો વાસુદેવૈકનિષ્ઠઃ ॥ ૩,૧૮.

દરેક યોગ્ય સમયે, હરિ, જેનું નામ ભાગ્યે રાખેલું છે, બધાને ફળ આપે છે; વાસુદેવ બધા ફળ આપનાર છે. આવા અજ્ઞાન લોકો જોઈને, વાસુદેવને એકમાત્ર આશ્રય માનનાર ઔર્વ રડી પડ્યા.

અતસ્ત્વૌર્વો રુદ્રરૂપી ખગેન્દ્ર જાનીહિ નિત્યં કૃષ્ણસુશિક્ષિતાર્થઃ । યદા સતી દક્ષપુત્રી ખગેન્દ્ર દક્ષાધ્વરે સ્વશરીરં વિસૃજ્ય ॥ ૩,૧૮.

એથી, ઔર્વે રુદ્રનું રૂપ ધારણ કર્યું, હે પંખીઓના રાજા, અને તે હંમેશા કૃષ્ણની શિક્ષામાં નિપુણ હતો. જયારે સતી, દક્ષની પુત્રી, દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું, હે પંખીઓના રાજા—

જજ્ઞે પુનર્મેનકાયાં હિમાદ્રેસ્તદા રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞા મવાપ । ઊર્ધ્વરેતા ભવેત્યુક્ત્વા ઊર્ધ્વરેતા બભૂવ હ ॥ ૩,૧૮.

પછી તે હિમાલયની પત્ની મેનકાની પુત્રી તરીકે જન્મી. ત્યારબાદ રુદ્રને ઔર્વ નામ મળ્યું. 'એ ઉર્ધ્વરેતાસ બને' એમ કહ્યા પછી, તે સાચે જ ઉર્ધ્વરેતાસ બન્યા.

પાણિગ્રાહં રુદ્રદેવો મહાત્મા યદા હિમાદ્રેઃ કન્યકાયાશ્ચકાર । તસ્યાં પરં લંપટઃ સંબભૂવ અતો રુદ્રઃ પરસંજ્ઞામવાપ ॥ ૩,૧૮.

જ્યારે મહાત્મા રુદ્રે હિમાલયની પુત્રીનો હાથ પકડી લગ્ન કર્યા, ત્યારે તે તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આસક્ત થયા; તેથી રુદ્રને 'પર' નામ મળ્યું.

સદાશિવાદ્યા દશ રુદ્રભ્રાતરઃ સૌમિત્રેયો હૌહિણેયસ્ત્રયશ્ચ । સમા એતે મોક્ષકાલે સૃતૌ ચ શતૈર્ગુણૈર્ન્યૂનભૂતાશ્ચ તાભ્યામ્ ॥ ૩,૧૮.

સદાશિવ અને બીજા નવ રુદ્રના ભાઈઓ, સુમિત્રાનો પુત્ર અને હૌહિણીના ત્રણ પુત્ર—આ બધા મુક્તિ અને સર્જન સમયે સમાન ગણાય છે, પણ એ બંનેની સામે ગુણોમાં સૈંકડો ગુણે ઓછા છે.

ગરુડ ઉવાચ । આનન્દનિર્ણયં બ્રૂહિ કૃષ્ણ પૂર્ણદયાનિઘે । નિર્ણેતું જ્ઞાનિનાં યદ્વજ્જ્ઞાપનાર્થં તથા મમ ॥ ૩,૧૮.

ગરુડએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, કરુણાના સાગર, આનંદનો નિશ્ચય સ્પષ્ટ કરીને કહો, જેથી જ્ઞાની લોકો અને હું પણ તેને સમજીએ.

બ્રૂહિ શિષ્યાય દયયા ઉદ્ધર્તું માં ચ સર્વદા । પૂર્ણકામસ્ય તે કૃષ્ણ કા સ્પૃહા વિદ્યતે પ્રભો ॥ ૩,૧૮.

કૃપાથી તમારા શિષ્યને હંમેશા ઉદ્ધાર કરવા માટે કહો. હે કૃષ્ણ, તમારી તો બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ છે, તો તમને કઈ લાલસા રહી છે, હે પ્રભુ?

એવમુક્તો હૃષીકેશઃ પક્ષીશેન મહાત્મના । ઉવાચ કૃપયા કૃષ્ણઃ પ્રસન્નઃ કમલેક્ષણઃ ॥ ૩,૧૮.

પંખીઓના મહાન આત્મા રાજાએ આવું કહ્યું ત્યારે હૃષીકેશ, કમળની આંખોવાળા કૃષ્ણ, પ્રસન્ન થઈ કૃપાથી બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ગાયત્ર્યાશ્ચ શતાનન્દ એકાનન્દસ્તુ વેધસઃ એતાદૃશઃ શતાનન્દો બ્રહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: ગાયત્રીમાંથી શતાનંદ, અને વિધાતા બ્રહ્માથી એકાનંદ ઉત્પન્ન થયા. એવો શતાનંદ બ્રહ્માનો કહેવાય છે.

શેષાદેશ્ચ શતાનન્દઃ સરસ્વત્યાઃ ખગોત્તમ । એકાનન્દસ્તુ વિજ્ઞેયો ભારત્યા વિનતાસુત ॥ ૩,૧૮.

શેષ અને સરસ્વતીમાંથી પણ શતાનંદ ઉત્પન્ન થયો, હે શ્રેષ્ઠ પંખી; અને એકાનંદ ભારતીમાંથી, હે વિનતાના પુત્ર, જાણવો.