ગરુડપુરાણમ્

ઉરૂ રુદ્રો હ્યતઃ પ્રોક્તસ્તત્પુત્રશ્ચૌર્વસંજ્ઞકઃ । રુદમુર્વરિતં કર્તુમૌર્વોભૂદ્રુદ્ર એવ સઃ ॥ ૩,૧૮.

આથી રુદ્રને ઉરૂ (જાંઘ) કહેવામાં આવે છે અને એનો પુત્ર ઔર્વ કહેવાય છે; રુદ્રે જોરથી રડવાનું કરાવવા ઔર્વ રૂપ ધારણ કર્યું.

ગરુડ ઉવાચ । રોદનં કુરુતે કસ્માદુરુસંજ્ઞો હરે હરઃ । રુદમુર્વરિતં કસ્માત્કુરુતે ઔર્વાકારકઃ ॥ ૩,૧૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે હરિ, હરાને ઉરૂ કેમ કહેવાય છે અને એ રડવાનું કેમ કરે છે? ઔર્વ રડવાનું કરાવવાનો કારણ શું છે?

એતદ્વિસ્તાર્ય મેબ્રૂહિ પૌત્રાય તવ સુવ્રત । ઇત્યુક્તસ્તેન સ હરિરુવાચ કરુણાનિધિઃ ॥ ૩,૧૮.

મારા પૌત્ર માટે આ વાત મને વિસ્તૃત રીતે કહો, હે સુવ્રત; એમ કહીને, હરિ, જે કરુણા સમુદ્ર છે, બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । દૃષ્ટ્વા સ્વબિંબં સુગુણૈસ્તુ પૂર્ણં સંકર્ષણાખ્યં નતપાદપદ્મ્ । શ્રીબ્રહ્મશેષૈર્જિષ્ણુકામૈસ્તથાન્યૈર્ભારત્યા વૈ સ્વસ્તિ પૈશ્ચાપિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: સંકર્ષણ નામના, સર્વ ગુણોથી ભરપૂર પોતાના પ્રતિબિંબને, બ્રહ્મા, શેષ, જીષ્ણુ, કામ અને અન્ય દેવો સાથે, તથા ભારતી સાથે, પદપદ્મે નમન કરતા, પશ્ચિમ દિશા સુધી પણ હંમેશા કલ્યાણ ફેલાવતા જોયા.

દૃષ્ટ્વા હરિં પુલકાઙ્ગસ્તુ રુદ્રઃ સભાષ્પચક્ષૂ રુદ્ધકણ્ઠશ્ચ હૃષ્ટઃ । અનાદ્યનન્તબ્રહ્મકલ્પેષુ નૈવ કૃતં યયા સ્મરણં સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

હરિને જોઈને, રુદ્ર આનંદથી રોમાંચિત થયા, આંખોમાં આંસુઓ છલકાયા, કંઠ અવરોધિત થયો અને હૃદય ખુશીથી ભરાઈ ગયું; બ્રહ્માના અનંત સર્જનચક્રોમાં ક્યારેય આવું સ્મરણ થયું નહોતું.

પાદારવિન્દે સુનખૈર્વિભૂષિતે દૃષ્ટે મયા કેન પુણ્યેન દેવ । દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપદ્મં મુરારેઃ પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ॥ ૩,૧૮.

સુંદર નખોથી શોભિત પદપદ્મને મેં જોયા, હે દેવ, કયા પુણ્યના કારણે મને એ દર્શન મળ્યાં? મુરારીના પદપદ્મને વારંવાર જોઈને અને નહીં જોઈને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું.

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનર્દર્શનં મે પ્રભોઃ સ્યાત્ । મુકુન્દ નારાયણ વિશ્વમૂર્તે વાગિન્દ્રિયેણ સ્તવનં મે કથં સ્યાત્ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હે પ્રભુ, મને ફરીથી તમારું દર્શન કેમ મળે? હે મુકુંદ, નારાયણ, સર્વવિશ્વના સ્વરૂપ, હું કેવી રીતે વાણી અને ઇન્દ્રિયોથી તમારી સ્તુતિ કરી શકું?

મદ્દર્શનં સર્વદા પાપુયુક્તં તથા મદ્વાક્સર્વદા પાપયુક્તા । મદ્દર્શનં સર્વદા સ્ત્રીષુ સક્તમભૂચ્ચ તે દર્શનં મે હ્યસક્તમ્ ॥ ૩,૧૮.

મારી નજર હંમેશા પાપથી ભરી રહી છે, મારી વાણી પણ હંમેશા પાપથી દૂષિત રહી છે; મારી નજર હંમેશા સ્ત્રીઓમાં જડી રહી છે, પણ તમારું મારું દર્શન તો નિર્લિપ્ત છે.

આસક્તતા પુત્રદારાદિકાનાં સમ્યક્શક્તિસ્તવને નાસ્તિ વિષ્ણોઃ । વિષ્ણુસ્તુતૌ નાવકાશોસ્તિ વાચો દૃષ્ટોહં ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

પુત્ર, પત્ની અને અન્ય સંબંધોમાં આસક્તિ હોવાને કારણે, વિષ્ણુની સાચી સ્તુતિમાં શક્તિ રહેતી નથી; વિષ્ણુની સ્તુતિમાં વાણી માટે અવકાશ જ નથી; હે દેવ, હું તમને કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?

અનન્તકર્ણેશ સુચન્દ્રસંજ્ઞ શ્રોત્રેણ નિત્યં ન કથા શ્રુતા તે । શ્રુતા મયા બહુધા લોકવાર્તા દૃષ્ટો મયા ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

હે અનંતકર્ણ, સુચંદ્ર નામધારી, મારા કાનોએ ક્યારેય તમારી કથા સાંભળી નથી; મેં તો અનેક લોકકથાઓ સાંભળી છે, પણ હે દેવ, તમને હું કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?

દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપીઠં હરેશ્ચ પુનઃ પુના રુદ્ધઙ્કઠો બભૂવ । રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનઃ શ્રવણં સ્યાત્કથાયાઃ ॥ ૩,૧૮.

હરિના પાદપીઠને વારંવાર જોઈને અને નહીં જોઈને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું; રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હું તમારી કથા ફરીથી કેમ સાંભળી શકું?

ત્વમીશ વૈકુણ્ઠ સુવાયુસંજ્ઞસ્ત્વદર્પિતં ગન્ધપુષ્પાદિકં ચ । સદા ન લિપ્તં ચ ભુજૈર્વિલિપ્તં તન્મૂત્રવિષ્ઠાદિમકર્દમામ્બુભિઃ ॥ ૩,૧૮.

હે ઈશ, વૈકુંઠ, સુવાયુ નામધારી, તમને અર્પિત સુગંધ, પુષ્પ વગેરે ક્યારેય મારા હાથ પર લાગતા નથી, પણ મૂત્ર, વિસ્તૃ, કાદવ અને ગંદા પાણીથી દૂષિત થઈ જાય છે.

સ્ત્રીણાં કુચોદૈશ્ચ કચોદકૈશ્ચકક્ષોદકૈર્ગાત્રજલૈર્મુકુન્દ । અનર્પિતૈર્વસ્ત્રગન્ધાદિકૈશ્ચ દૃષ્ટો મયા કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

હે મુકુંદ, સ્ત્રીઓના સ્તન, વાળ, બાંય, શરીરનું પાણી, તથા તમને અર્પિત ન થયેલા વસ્ત્ર, સુગંધ વગેરેથી, હે દેવ, હું તમને કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?

સ્પૃષ્ટ્વાસ્પૃષ્ટ્વા હરિનિર્માલ્યગન્ધં પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ । રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનઃ સ્પર્શનં સ્યાત્સદા મે ॥ ૩,૧૮.

હરિના નિર્માલ્યની સુગંધને વારંવાર સ્પર્શીને અને ન સ્પર્શીને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું; રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હું હંમેશા તમને ફરીથી કેવી રીતે સ્પર્શી શકું?

નૃસિંહ નાસાસ્થિત નાસિકેશ મન્નાસયા ક્વાપિ સુપદ્મસૌરભમ્ । નાઘ્રાતમિત્થં પુનરાઘ્રાતમેવ હ્યનર્પિતં ગન્ધપુષ્પાદિકં ચ ॥ ૩,૧૮.

હે નૃસિંહ, નાકના સ્વામી, મારી નાકે ક્યારેય ઉત્તમ કમળની સુગંધ નથી માણી; તેથી, તમને અર્પિત ન થયેલી સુગંધ, પુષ્પ વગેરે ફરી ફરી ઘ્રાણ કર્યા છે.

સુનાસિકં સુષ્ઠુદન્તં મુરારે દૃષ્ટં મુખં કેન પુણ્યેન દેવ । ઘ્રાત્વા ઘ્રાત્વા વિષ્ણુનિર્માલ્યગન્ધં પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ॥ ૩,૧૮.

હે મુરારી, સુંદર નાક અને સુંદર દાંતવાળું તમારું મુખ મેં કયા પુણ્યે જોયું, હે દેવ? વિષ્ણુના નિર્માલ્યની સુગંધ વારંવાર ઘ્રાણ કરતાં મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું.

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગો જિઘ્રામિ નિર્માલ્યમિદં કથં તે । જિહ્વાસ્થિતો જિહ્વ સંજ્ઞો મુરારે જિહ્વેન્દ્રિયેણાપિ તથાર્પિતં ચ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હું તમારી નિર્માલ્યની સુગંધ કેવી રીતે ઘ્રાણ કરી શકું? હે મુરારી, મારી જીભ, જીભ તરીકે ઓળખાતી, સ્વાદ ઇન્દ્રિયથી પણ તમને અર્પિત છે.

નૈવેદ્યશેષં તુલસીવિમિશ્રિતં વિશેષતઃ પાદજલેન સિક્તમ્ । યો સ્નાતિ નિત્યં પુરતો મુરારેઃ પ્રાપ્નોતિ યજ્ઞાયુતકોટિપુણ્યમ્ ॥ ૩,૧૮.

તુલસી સાથે મિશ્રિત અને ખાસ કરીને પાદજલથી છાંટેલું પ્રસાદ જે કોઈ મુરારીની સામે રોજ સ્નાન કરે છે, તેને દસ મિલિયન યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મળે છે.

એતાદૃશં તવ નૈવેદ્યશેષં ન ભુક્તં વૈ સર્વદાદિત્યરૂપમ્ । અનર્પિતં તવ દેવસ્ય વિષ્ણોર્ભુક્તં મયા બહુવારં મુકુન્દ ॥ ૩,૧૮.

તમારા એવા પ્રસાદને મેં ક્યારેય ભોજનમાં લીધું નથી, જે હંમેશા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે; હે દેવ, તમને અર્પિત ન થયેલું જે કંઈ છે, તે મેં અનેક વખત ભોજનમાં લીધું છે, હે મુકુંદ.

પાદારવિન્દે નાર્પિતં ભક્ષ્યભોજ્યં દૃષ્ટો મયા કેન પુણ્યેન દેવ । ભુક્ત્વાભુક્ત્વા હરિનૈરવેદ્યજાતં સુખં ત્વદીયં રમયા લાલિતં ચ ॥ ૩,૧૮.

પદપદ્મે અર્પિત ન થયેલું ભક્ષ્ય-ભોજન, હે દેવ, હું કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો? હરિને અર્પિત ન થયેલું ભોજન ખાઈને અને ન ખાઈને, મેં તમારું એ સુખ માણ્યું છે, જેને રામાએ લાડમાં રાખ્યું છે.

દ્યુભ્વાશ્રયં તવ મૂર્ધાનમાહુઃ કિરીટયુક્તં કુટિલૈઃ કુન્તલૈશ્ચ । અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈર્દૃષ્ટં મયા સજ્જનસંગમાચ્ચ ॥ ૩,૧૮.

તમારું મસ્તક સ્વર્ગનું નિવાસસ્થાન છે, એવું કહે છે, જે મુગટ અને વાળથી શોભાયમાન છે; અનેક જન્મના પુણ્યસંચય અને સજ્જનોના સંગથી મેં એ દર્શન મેળવ્યાં છે.

અનેકજન્માર્જિતપાપસંચયૈરદર્શનં યાસ્યતિ દેવદેવ । એવં સુભક્ત્યા ચ રુરોદ રુદ્રો દૃષ્ટ્વા હરિં સુર્વગુણૈઃ સંપૂર્ણમ્ ॥ ૩,૧૮.

અनेक જન્મોમાં એકઠા થયેલા પાપોના કારણે ભગવાનના દર્શનથી વંચિત થવું પડે છે. આવી ભક્તિથી, રુદ્રે સર્વગુણોથી ભરપૂર હરિને જોઈને રડી પડ્યા.

પાદારવિન્દં તવ વિશ્વમૂર્તે યોગીશ્વરૈર્હૃદયે સંગૃહીતમ્ । દૃષ્ટં મયા દયયા વાસુદેવ દ્રક્ષ્યે કથં પુનરિત્થં રુરોદ ॥ ૩,૧૮.

હે વિશ્વરૂપ, યોગીઓના હૃદયમાં વસેલા તારા કમળ જેવા ચરણો મને તારી કૃપાથી જોવા મળ્યા છે, હે વાસુદેવ. હવે ફરીથી એ દર્શન ક્યારે મળશે? એમ કહીને રુદ્ર રડી પડ્યા.

દૃષ્ટં મયા ત્વરિવલે ભવિનાશિશઙ્ખચક્રાદિકૈસ્ત્રિજગતાપિ ચ દેવ પૂર્ણમ્ । એતાદૃશં ત્વદુદરં ચ કથં રમેશ દ્રક્ષ્યે પુનઃ પુનરહં ત્વિતિ સંરુરોદ ॥ ૩,૧૮.

હે મુરદ્વેષી, શંખ, ચક્ર અને બીજા ચિહ્નો સાથે તું ત્રણેય લોકમાં વ્યાપેલો છે, એ હું જોઈ શક્યો છું. હે લક્ષ્મીનાથ, આવી તારી મૂર્તિ મને ફરી-ફરી કેવી રીતે જોવા મળશે? એમ કહીને તેઓ વારંવાર રડી પડ્યા.

આનન્દપૂર્ણ નખપૂર્ણ સુકેશપૂર્ણ લોમાદિપૂર્ણ ગુણપૂર્ણ સુઘોણપૂર્ણ । વક્ષઃ સ્થલં તવ વિભોસ્તુ વિશાલભૂતં સદ્ભૂષણં વિમલકૌસ્તુભશોભિ લક્ષ્મ્યા ॥ ૩,૧૮.

હે સર્વવ્યાપી, તારો વિશાળ છાતી આનંદથી, તેજસ્વી નખોથી, સુંદર વાળથી, રોમાદિથી, ગુણોથી અને સુંદર ગળાથી ભરપૂર છે; એ કૌસ્તુભ મણિ અને લક્ષ્મીથી શોભાયમાન છે.

સુકોમલં શ્રીતુલસ્યાસ્તથૈવ સુપુષ્પિતં ચન્દ નૈશ્ચર્ચિતં ચ । એતાદૃશં તવ વક્ષઃ સ્થલં ચ દૃષ્ટં મયા તવ કારુણ્યદૃષ્ટ્યા ॥ ૩,૧૮.

હે પ્રભુ, તારી છાતી શ્રી તુલસીના સ્પર્શથી નરમ, સુંદર ફૂલો થી શોભાયમાન અને ચંદ્ર દ્વારા પૂજિત છે. આવી છાતી મેં તારી કૃપાદૃષ્ટિથી જોઈ છે.

પુનઃ પુનર્દર્શનં મે કથં સ્યાદેવં રુદ્રઃ સ ચ ભક્ત્યા રુરોદ । અતસ્તૂરુર્નામ સંપ્રાપ્ય રુદ્રસ્તત્પુત્રોભૂદ્દૌર્વસંજ્ઞઃ સ એવ ॥ ૩,૧૮.

હું તને ફરી-ફરી કેવી રીતે જોઈ શકીશ? એમ કહીને રુદ્ર ભક્તિથી રડી પડ્યા. પછી તૂર્ણ નામ પ્રાપ્ત કરીને રુદ્રે તેમનો પુત્ર બન્યો, જેને ઔર્વ કહે છે.

યસ્માદ્રુદં ચોર્વરિતં વૈ ચકાર તસ્માત્સ રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞો બભૂવ । ઔર્વસ્તુ લોકાન્મોક્ષયોગ્યાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા હ્યત્યન્તં વૈ વિષયેષ્વેવ નિષ્ઠાન્ ॥ ૩,૧૮.

કારણ કે તેણે રડીને અને ઉરવ કરીને શોક વ્યક્ત કર્યો, તેથી તેને રુદ્ર અને ઔર્વ નામ મળ્યું. ઔર્વે, જે મુક્તિ માટે યોગ્ય હતા એવા લોકોને જોઈને, તેઓ વિષયોમાં જ પૂરેપૂરા લિપ્ત છે એવું જોયું.

સ્તુવદ્દૈવ ચૌર્વો વિષ્ણુપાદારવિદં સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ । તે પાપિષ્ઠાઃ પાપરૂપાન્ભજન્તો દિનેદિને દુર્વિષયાન્કદિન્દ્રિયૈઃ ॥ ૩,૧૮.

ઔર્વે વિષ્ણુના કમળચરણોનું સ્મરણ કરીને સ્તુતિ કરી, ક્યારેક યાદ કરીને, ક્યારેક ભૂલીને, ગળું ભરાઈ ગયું. એ પાપી લોકો, પાપરૂપ ધારણ કરીને, દિન-દિન દુષિત ઇન્દ્રિયો વડે દુર્લભ વિષયોને જ ભજવે છે.