ગરુડપુરાણમ્

સોયં શ્મશાનવસતિં કર્તુમૈચ્છદ્યતો હરઃ । અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

હરે શમશાનમાં રહેવાની ઇચ્છા કરી હતી, એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

દશવર્ષં તપઃ કર્તું વિવેશ લવણાંભસિ । અતો રુદ્રસ્તપઃ સંજ્ઞામવાપ ચ ખગોત્તમ ॥ ૩,૧૮.

દસ વર્ષ તપ કરવા માટે એ લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ પંખી, રુદ્રે 'તપસ્વી' નામ મેળવ્યું.

વ્યાસપુત્રઃ શુકઃ પ્રોક્તો વાયોરાવેશસંયુતઃ । રુદ્રાવતારો વિજ્ઞેયો જ્ઞાનાર્થમભવદ્ભુવિ ॥ ૩,૧૮.

વ્યાસનો પુત્ર શુક, જેને વાયુનો સ્પર્શ મળ્યો છે, એ રુદ્રનો અવતાર છે, જે જ્ઞાન માટે ધરતી પર આવ્યો હતો.

અત્રિપત્ન્યનુસૂયાયાં જજ્ઞે રુદ્રો મહાતપાઃ । દુર્વાસાસ્તુ સ વિજ્ઞેયો માનભઙ્ગાય ભૂભૃતામ્ ॥ ૩,૧૮.

અત્રિના પત્ની અનુસૂયામાંથી મહાતપસ્વી રુદ્ર જન્મ્યો; એ દુર્વાસા તરીકે ઓળખાય છે, જે રાજાઓનો અભિમાન તોડવા આવ્યો હતો.

દ્રોણાજ્જાતો દ્રૌણિસંજ્ઞો રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રારબ્ધં ભોક્તુકામોસૌ પરપક્ષપ્રકાશકઃ ॥ ૩,૧૮.

દ્રોણમાંથી જન્મેલો, જે દ્રૌણિ તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ રુદ્ર છે; પોતાનું ભાગ્ય ભોગવવા માટે, એ શત્રુ પક્ષના રહસ્યો ખુલ્લા કર્યા.

ઈશાનકોણે સંસ્થિતો યસ્તુ રુદ્રો હ્યવાપ વૈ વામદેવેતિ સંજ્ઞામ્ । સ્વવામભાગે સંસ્થિતં ચૈવ વાયુસ્તં યોગ્યભક્તં સેવતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

ઈશાન દિશામાં વસતો રુદ્ર વામદેવ નામે ઓળખાય છે; વાયુ પોતાનાં ડાબા ભાગે સ્થિત રહીને હંમેશા એને યોગ્ય ભક્ત તરીકે સેવા આપે છે.

અતો રુદ્રો વામદેવેતિ સંજ્ઞા મવાપ શિષ્ટત્વમથોત્તમત્વમ્ । કાલાત્મકત્વં ચ બલાત્મકત્વમવાપ રુદ્રો ન તુ સુંદરત્વતઃ ॥ ૩,૧૮.

આથી રુદ્રે વામદેવ નામ મેળવ્યું અને શ્રેષ્ઠતા તથા ઉત્તમતા પ્રાપ્ત કરી; એ સમય અને બળનું સ્વરૂપ બન્યો, પણ સુંદરતા પ્રાપ્ત કરી નહીં.

સદા રુદ્રો ત્રિપુરસ્થાંશ્ચ દૈત્યાન્વિષ્ણુદુહો હન્તુ કામો મહાત્મા । અઘોરરૂપં ધૃપવાન્રુદ્ર એવ તતસ્ત્વઘોરેતિ સ આપ સંજ્ઞામ્ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્રે હંમેશા વિષ્ણુ માટે ત્રિપુરામાં વસતા દૈત્યોને નાશ કરવા ઇચ્છા રાખી; તેથી, ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને એ અઘોર નામે ઓળખાયો.

સેવાં કર્તું ત્વિચ્છતો દૈત્યસંઘાન્કિઞ્ચિત્કાલં તપસા ક્લિશ્યમાનાન્ । વરાન્દાતું સદ્ય એવાભિજાતઃ સદ્યોજાતેત્યેવ સંજ્ઞામવાપ ॥ ૩,૧૮.

દૈત્યસમૂહો, જે થોડો સમય તપથી પીડાઈ રહ્યા હતા, એમની સેવા કરવા ઈચ્છાથી, એ તરત જ જન્મ્યો અને એમને વરદાન આપ્યા; તેથી એ સદ્યોજાત નામે ઓળખાયો.

ઉરોઃ પુત્રસ્તુ ઔર્વશ્ચ રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । ઇત્યકૃષ્ટવાચિત્વાદ્રુસ્તુરોદનવાચકઃ ॥ ૩,૧૮.

જાંઘમાંથી જન્મેલો પુત્ર ઔર્વ પણ રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે; કારણ કે એ રડ્યો નહોતો, એને રૂસ્તુ કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે 'જે રડે નહીં'.

ઉરૂ રુદ્રો હ્યતઃ પ્રોક્તસ્તત્પુત્રશ્ચૌર્વસંજ્ઞકઃ । રુદમુર્વરિતં કર્તુમૌર્વોભૂદ્રુદ્ર એવ સઃ ॥ ૩,૧૮.

આથી રુદ્રને ઉરૂ (જાંઘ) કહેવામાં આવે છે અને એનો પુત્ર ઔર્વ કહેવાય છે; રુદ્રે જોરથી રડવાનું કરાવવા ઔર્વ રૂપ ધારણ કર્યું.

ગરુડ ઉવાચ । રોદનં કુરુતે કસ્માદુરુસંજ્ઞો હરે હરઃ । રુદમુર્વરિતં કસ્માત્કુરુતે ઔર્વાકારકઃ ॥ ૩,૧૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે હરિ, હરાને ઉરૂ કેમ કહેવાય છે અને એ રડવાનું કેમ કરે છે? ઔર્વ રડવાનું કરાવવાનો કારણ શું છે?

એતદ્વિસ્તાર્ય મેબ્રૂહિ પૌત્રાય તવ સુવ્રત । ઇત્યુક્તસ્તેન સ હરિરુવાચ કરુણાનિધિઃ ॥ ૩,૧૮.

મારા પૌત્ર માટે આ વાત મને વિસ્તૃત રીતે કહો, હે સુવ્રત; એમ કહીને, હરિ, જે કરુણા સમુદ્ર છે, બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । દૃષ્ટ્વા સ્વબિંબં સુગુણૈસ્તુ પૂર્ણં સંકર્ષણાખ્યં નતપાદપદ્મ્ । શ્રીબ્રહ્મશેષૈર્જિષ્ણુકામૈસ્તથાન્યૈર્ભારત્યા વૈ સ્વસ્તિ પૈશ્ચાપિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: સંકર્ષણ નામના, સર્વ ગુણોથી ભરપૂર પોતાના પ્રતિબિંબને, બ્રહ્મા, શેષ, જીષ્ણુ, કામ અને અન્ય દેવો સાથે, તથા ભારતી સાથે, પદપદ્મે નમન કરતા, પશ્ચિમ દિશા સુધી પણ હંમેશા કલ્યાણ ફેલાવતા જોયા.

દૃષ્ટ્વા હરિં પુલકાઙ્ગસ્તુ રુદ્રઃ સભાષ્પચક્ષૂ રુદ્ધકણ્ઠશ્ચ હૃષ્ટઃ । અનાદ્યનન્તબ્રહ્મકલ્પેષુ નૈવ કૃતં યયા સ્મરણં સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

હરિને જોઈને, રુદ્ર આનંદથી રોમાંચિત થયા, આંખોમાં આંસુઓ છલકાયા, કંઠ અવરોધિત થયો અને હૃદય ખુશીથી ભરાઈ ગયું; બ્રહ્માના અનંત સર્જનચક્રોમાં ક્યારેય આવું સ્મરણ થયું નહોતું.

પાદારવિન્દે સુનખૈર્વિભૂષિતે દૃષ્ટે મયા કેન પુણ્યેન દેવ । દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપદ્મં મુરારેઃ પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ॥ ૩,૧૮.

સુંદર નખોથી શોભિત પદપદ્મને મેં જોયા, હે દેવ, કયા પુણ્યના કારણે મને એ દર્શન મળ્યાં? મુરારીના પદપદ્મને વારંવાર જોઈને અને નહીં જોઈને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું.

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનર્દર્શનં મે પ્રભોઃ સ્યાત્ । મુકુન્દ નારાયણ વિશ્વમૂર્તે વાગિન્દ્રિયેણ સ્તવનં મે કથં સ્યાત્ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હે પ્રભુ, મને ફરીથી તમારું દર્શન કેમ મળે? હે મુકુંદ, નારાયણ, સર્વવિશ્વના સ્વરૂપ, હું કેવી રીતે વાણી અને ઇન્દ્રિયોથી તમારી સ્તુતિ કરી શકું?

મદ્દર્શનં સર્વદા પાપુયુક્તં તથા મદ્વાક્સર્વદા પાપયુક્તા । મદ્દર્શનં સર્વદા સ્ત્રીષુ સક્તમભૂચ્ચ તે દર્શનં મે હ્યસક્તમ્ ॥ ૩,૧૮.

મારી નજર હંમેશા પાપથી ભરી રહી છે, મારી વાણી પણ હંમેશા પાપથી દૂષિત રહી છે; મારી નજર હંમેશા સ્ત્રીઓમાં જડી રહી છે, પણ તમારું મારું દર્શન તો નિર્લિપ્ત છે.

આસક્તતા પુત્રદારાદિકાનાં સમ્યક્શક્તિસ્તવને નાસ્તિ વિષ્ણોઃ । વિષ્ણુસ્તુતૌ નાવકાશોસ્તિ વાચો દૃષ્ટોહં ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

પુત્ર, પત્ની અને અન્ય સંબંધોમાં આસક્તિ હોવાને કારણે, વિષ્ણુની સાચી સ્તુતિમાં શક્તિ રહેતી નથી; વિષ્ણુની સ્તુતિમાં વાણી માટે અવકાશ જ નથી; હે દેવ, હું તમને કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?

અનન્તકર્ણેશ સુચન્દ્રસંજ્ઞ શ્રોત્રેણ નિત્યં ન કથા શ્રુતા તે । શ્રુતા મયા બહુધા લોકવાર્તા દૃષ્ટો મયા ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

હે અનંતકર્ણ, સુચંદ્ર નામધારી, મારા કાનોએ ક્યારેય તમારી કથા સાંભળી નથી; મેં તો અનેક લોકકથાઓ સાંભળી છે, પણ હે દેવ, તમને હું કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?

દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપીઠં હરેશ્ચ પુનઃ પુના રુદ્ધઙ્કઠો બભૂવ । રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનઃ શ્રવણં સ્યાત્કથાયાઃ ॥ ૩,૧૮.

હરિના પાદપીઠને વારંવાર જોઈને અને નહીં જોઈને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું; રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હું તમારી કથા ફરીથી કેમ સાંભળી શકું?

ત્વમીશ વૈકુણ્ઠ સુવાયુસંજ્ઞસ્ત્વદર્પિતં ગન્ધપુષ્પાદિકં ચ । સદા ન લિપ્તં ચ ભુજૈર્વિલિપ્તં તન્મૂત્રવિષ્ઠાદિમકર્દમામ્બુભિઃ ॥ ૩,૧૮.

હે ઈશ, વૈકુંઠ, સુવાયુ નામધારી, તમને અર્પિત સુગંધ, પુષ્પ વગેરે ક્યારેય મારા હાથ પર લાગતા નથી, પણ મૂત્ર, વિસ્તૃ, કાદવ અને ગંદા પાણીથી દૂષિત થઈ જાય છે.

સ્ત્રીણાં કુચોદૈશ્ચ કચોદકૈશ્ચકક્ષોદકૈર્ગાત્રજલૈર્મુકુન્દ । અનર્પિતૈર્વસ્ત્રગન્ધાદિકૈશ્ચ દૃષ્ટો મયા કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

હે મુકુંદ, સ્ત્રીઓના સ્તન, વાળ, બાંય, શરીરનું પાણી, તથા તમને અર્પિત ન થયેલા વસ્ત્ર, સુગંધ વગેરેથી, હે દેવ, હું તમને કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?

સ્પૃષ્ટ્વાસ્પૃષ્ટ્વા હરિનિર્માલ્યગન્ધં પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ । રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનઃ સ્પર્શનં સ્યાત્સદા મે ॥ ૩,૧૮.

હરિના નિર્માલ્યની સુગંધને વારંવાર સ્પર્શીને અને ન સ્પર્શીને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું; રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હું હંમેશા તમને ફરીથી કેવી રીતે સ્પર્શી શકું?

નૃસિંહ નાસાસ્થિત નાસિકેશ મન્નાસયા ક્વાપિ સુપદ્મસૌરભમ્ । નાઘ્રાતમિત્થં પુનરાઘ્રાતમેવ હ્યનર્પિતં ગન્ધપુષ્પાદિકં ચ ॥ ૩,૧૮.

હે નૃસિંહ, નાકના સ્વામી, મારી નાકે ક્યારેય ઉત્તમ કમળની સુગંધ નથી માણી; તેથી, તમને અર્પિત ન થયેલી સુગંધ, પુષ્પ વગેરે ફરી ફરી ઘ્રાણ કર્યા છે.

સુનાસિકં સુષ્ઠુદન્તં મુરારે દૃષ્ટં મુખં કેન પુણ્યેન દેવ । ઘ્રાત્વા ઘ્રાત્વા વિષ્ણુનિર્માલ્યગન્ધં પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ॥ ૩,૧૮.

હે મુરારી, સુંદર નાક અને સુંદર દાંતવાળું તમારું મુખ મેં કયા પુણ્યે જોયું, હે દેવ? વિષ્ણુના નિર્માલ્યની સુગંધ વારંવાર ઘ્રાણ કરતાં મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું.

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગો જિઘ્રામિ નિર્માલ્યમિદં કથં તે । જિહ્વાસ્થિતો જિહ્વ સંજ્ઞો મુરારે જિહ્વેન્દ્રિયેણાપિ તથાર્પિતં ચ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હું તમારી નિર્માલ્યની સુગંધ કેવી રીતે ઘ્રાણ કરી શકું? હે મુરારી, મારી જીભ, જીભ તરીકે ઓળખાતી, સ્વાદ ઇન્દ્રિયથી પણ તમને અર્પિત છે.

નૈવેદ્યશેષં તુલસીવિમિશ્રિતં વિશેષતઃ પાદજલેન સિક્તમ્ । યો સ્નાતિ નિત્યં પુરતો મુરારેઃ પ્રાપ્નોતિ યજ્ઞાયુતકોટિપુણ્યમ્ ॥ ૩,૧૮.

તુલસી સાથે મિશ્રિત અને ખાસ કરીને પાદજલથી છાંટેલું પ્રસાદ જે કોઈ મુરારીની સામે રોજ સ્નાન કરે છે, તેને દસ મિલિયન યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મળે છે.

એતાદૃશં તવ નૈવેદ્યશેષં ન ભુક્તં વૈ સર્વદાદિત્યરૂપમ્ । અનર્પિતં તવ દેવસ્ય વિષ્ણોર્ભુક્તં મયા બહુવારં મુકુન્દ ॥ ૩,૧૮.

તમારા એવા પ્રસાદને મેં ક્યારેય ભોજનમાં લીધું નથી, જે હંમેશા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે; હે દેવ, તમને અર્પિત ન થયેલું જે કંઈ છે, તે મેં અનેક વખત ભોજનમાં લીધું છે, હે મુકુંદ.