ગરુડપુરાણમ્

સુમિત્રાંશો દશરથાજ્જાતો યો લક્ષ્મણઃ ખગ । સોપિ શેષસ્તુ વિજ્ઞેયો વાય્વનન્તાંશસંયુતઃ ॥ ૩,૧૮.

હે પંખી, દશરથના ઘરે સુમિત્રાના અંશથી જન્મેલો લક્ષ્મણ પણ શેષ જ છે, અને વાયુ તથા અનંતના અંશો ધરાવે છે.

રામસ્ય સેવાં કર્તું સા સીતા ભૂમ્યાં ખગાધિપ । બલભદ્રસ્તુ રોહિણ્યાં વસુદેવાદભૂત્ખગ ॥ ૩,૧૮.

રામની સેવા માટે, એ સીતાએ ધરતીમાંથી જન્મ લીધો, હે ખગાધિપતિ; અને બલભદ્ર રોહિણીમાંથી વસુદેવના ઘરે જન્મ્યો, હે પંખી.

સોયમેપ તુ વિજ્ઞેયસ્ત્વંશદ્વયસમન્વિતઃ । આવિષ્ટઃ શુક્લકૃષ્ણે હરિણા રોહિણીસુતઃ ॥ ૩,૧૮.

એ જ બે અંશો ધરાવતો છે એમ જાણવો; રોહિણીપુત્રમાં હરિએ શ્વેત અને કૃષ્ણ રૂપે પ્રવેશ કર્યો હતો.

ત્રય એતે માહાભાગાવતારાઃ ફણિનઃ સ્મૃતાઃ । ન વીન્દ્રાસ્યાવતારોસ્તિ ભૂમ્યાં ચાજ્ઞા તથા હરેઃ ॥ ૩,૧૮.

આ ત્રણેય મહાભાગ્યશાળી ફણિનાં અવતાર માનવામાં આવે છે; ઇન્દ્રનો અવતાર પૃથ્વી પર નથી, અને હરિ તરફથી એવી આજ્ઞા પણ નથી.

રુદ્રાવતારાન્વક્ષ્યેહં તાઞ્છૃણુ ત્વં સમાહિતઃ । યોહઙ્કારાત્મકો રુદ્રઃ સ એવાભૂત્ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૮.

હવે હું તને રુદ્રના અવતારો કહું છું; તું ધ્યાનથી સાંભળ. જે અહંકારરૂપ રુદ્ર છે, એ જ ખગરાજ, એમ થયો.

સદાશિવ ઇતિ ત્વાખ્યામવાપ સ વિનાશકઃ । તમોભિમાની સ જ્ઞેયસ્ત્વશિવત્વાત્સદાશિવઃ ॥ ૩,૧૮.

જેને સદાશિવ કહેવામાં આવે છે, એ ખરેખર વિનાશક છે; એ અંધકારનું સ્વરૂપ છે, સાચો કલ્યાણકારક નથી, ભલે એને સદાશિવ નામ મળ્યું છે.

કપાલમાલામશિવાં સદા ધારયતે યતઃ । અતઃ સદાઽશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

એ હંમેશા ખોપડીઓની માળા પહેરે છે, જે અશુભ માનવામાં આવે છે; એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

ગજાજિનં ચાપવિત્રં યતો ધારયતે હરઃ । લોકાનમઙ્ગલાન્સર્વાન્હરતે ચ સદા હરઃ ॥ ૩,૧૮.

હર એ હંમેશા ગજચર્મ પહેરે છે, જે શુદ્ધ નથી; અને એ દુનિયાના બધા અશુભ વસ્તુઓ દૂર કરે છે, એટલે એને હર કહેવાય છે.

હર્યાજ્ઞયા સદા લોકાન્વિષયાસક્તચેતસઃ । વિમુખાન્કુરુતે યસ્માદ્વિષ્ણોસ્તસ્માત્સદાશિવઃ ॥ ૩,૧૮.

હરિની આજ્ઞાથી, જે લોકોના મન વિષયોમાં ફસાયેલા છે, એમને હંમેશા વિષ્ણુથી દૂર કરે છે; એ કારણે એને સદાશિવ કહેવાય છે.

કદાચિદસુરાવેશાદ્વિરુદ્ધં કુરુતે હરઃ । અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

ક્યારેક અસુરોના પ્રભાવથી હર વિરુદ્ધ કામ કરે છે; એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

સોયં શ્મશાનવસતિં કર્તુમૈચ્છદ્યતો હરઃ । અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

હરે શમશાનમાં રહેવાની ઇચ્છા કરી હતી, એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

દશવર્ષં તપઃ કર્તું વિવેશ લવણાંભસિ । અતો રુદ્રસ્તપઃ સંજ્ઞામવાપ ચ ખગોત્તમ ॥ ૩,૧૮.

દસ વર્ષ તપ કરવા માટે એ લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ પંખી, રુદ્રે 'તપસ્વી' નામ મેળવ્યું.

વ્યાસપુત્રઃ શુકઃ પ્રોક્તો વાયોરાવેશસંયુતઃ । રુદ્રાવતારો વિજ્ઞેયો જ્ઞાનાર્થમભવદ્ભુવિ ॥ ૩,૧૮.

વ્યાસનો પુત્ર શુક, જેને વાયુનો સ્પર્શ મળ્યો છે, એ રુદ્રનો અવતાર છે, જે જ્ઞાન માટે ધરતી પર આવ્યો હતો.

અત્રિપત્ન્યનુસૂયાયાં જજ્ઞે રુદ્રો મહાતપાઃ । દુર્વાસાસ્તુ સ વિજ્ઞેયો માનભઙ્ગાય ભૂભૃતામ્ ॥ ૩,૧૮.

અત્રિના પત્ની અનુસૂયામાંથી મહાતપસ્વી રુદ્ર જન્મ્યો; એ દુર્વાસા તરીકે ઓળખાય છે, જે રાજાઓનો અભિમાન તોડવા આવ્યો હતો.

દ્રોણાજ્જાતો દ્રૌણિસંજ્ઞો રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રારબ્ધં ભોક્તુકામોસૌ પરપક્ષપ્રકાશકઃ ॥ ૩,૧૮.

દ્રોણમાંથી જન્મેલો, જે દ્રૌણિ તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ રુદ્ર છે; પોતાનું ભાગ્ય ભોગવવા માટે, એ શત્રુ પક્ષના રહસ્યો ખુલ્લા કર્યા.

ઈશાનકોણે સંસ્થિતો યસ્તુ રુદ્રો હ્યવાપ વૈ વામદેવેતિ સંજ્ઞામ્ । સ્વવામભાગે સંસ્થિતં ચૈવ વાયુસ્તં યોગ્યભક્તં સેવતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

ઈશાન દિશામાં વસતો રુદ્ર વામદેવ નામે ઓળખાય છે; વાયુ પોતાનાં ડાબા ભાગે સ્થિત રહીને હંમેશા એને યોગ્ય ભક્ત તરીકે સેવા આપે છે.

અતો રુદ્રો વામદેવેતિ સંજ્ઞા મવાપ શિષ્ટત્વમથોત્તમત્વમ્ । કાલાત્મકત્વં ચ બલાત્મકત્વમવાપ રુદ્રો ન તુ સુંદરત્વતઃ ॥ ૩,૧૮.

આથી રુદ્રે વામદેવ નામ મેળવ્યું અને શ્રેષ્ઠતા તથા ઉત્તમતા પ્રાપ્ત કરી; એ સમય અને બળનું સ્વરૂપ બન્યો, પણ સુંદરતા પ્રાપ્ત કરી નહીં.

સદા રુદ્રો ત્રિપુરસ્થાંશ્ચ દૈત્યાન્વિષ્ણુદુહો હન્તુ કામો મહાત્મા । અઘોરરૂપં ધૃપવાન્રુદ્ર એવ તતસ્ત્વઘોરેતિ સ આપ સંજ્ઞામ્ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્રે હંમેશા વિષ્ણુ માટે ત્રિપુરામાં વસતા દૈત્યોને નાશ કરવા ઇચ્છા રાખી; તેથી, ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને એ અઘોર નામે ઓળખાયો.

સેવાં કર્તું ત્વિચ્છતો દૈત્યસંઘાન્કિઞ્ચિત્કાલં તપસા ક્લિશ્યમાનાન્ । વરાન્દાતું સદ્ય એવાભિજાતઃ સદ્યોજાતેત્યેવ સંજ્ઞામવાપ ॥ ૩,૧૮.

દૈત્યસમૂહો, જે થોડો સમય તપથી પીડાઈ રહ્યા હતા, એમની સેવા કરવા ઈચ્છાથી, એ તરત જ જન્મ્યો અને એમને વરદાન આપ્યા; તેથી એ સદ્યોજાત નામે ઓળખાયો.

ઉરોઃ પુત્રસ્તુ ઔર્વશ્ચ રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । ઇત્યકૃષ્ટવાચિત્વાદ્રુસ્તુરોદનવાચકઃ ॥ ૩,૧૮.

જાંઘમાંથી જન્મેલો પુત્ર ઔર્વ પણ રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે; કારણ કે એ રડ્યો નહોતો, એને રૂસ્તુ કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે 'જે રડે નહીં'.

ઉરૂ રુદ્રો હ્યતઃ પ્રોક્તસ્તત્પુત્રશ્ચૌર્વસંજ્ઞકઃ । રુદમુર્વરિતં કર્તુમૌર્વોભૂદ્રુદ્ર એવ સઃ ॥ ૩,૧૮.

આથી રુદ્રને ઉરૂ (જાંઘ) કહેવામાં આવે છે અને એનો પુત્ર ઔર્વ કહેવાય છે; રુદ્રે જોરથી રડવાનું કરાવવા ઔર્વ રૂપ ધારણ કર્યું.

ગરુડ ઉવાચ । રોદનં કુરુતે કસ્માદુરુસંજ્ઞો હરે હરઃ । રુદમુર્વરિતં કસ્માત્કુરુતે ઔર્વાકારકઃ ॥ ૩,૧૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે હરિ, હરાને ઉરૂ કેમ કહેવાય છે અને એ રડવાનું કેમ કરે છે? ઔર્વ રડવાનું કરાવવાનો કારણ શું છે?

એતદ્વિસ્તાર્ય મેબ્રૂહિ પૌત્રાય તવ સુવ્રત । ઇત્યુક્તસ્તેન સ હરિરુવાચ કરુણાનિધિઃ ॥ ૩,૧૮.

મારા પૌત્ર માટે આ વાત મને વિસ્તૃત રીતે કહો, હે સુવ્રત; એમ કહીને, હરિ, જે કરુણા સમુદ્ર છે, બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । દૃષ્ટ્વા સ્વબિંબં સુગુણૈસ્તુ પૂર્ણં સંકર્ષણાખ્યં નતપાદપદ્મ્ । શ્રીબ્રહ્મશેષૈર્જિષ્ણુકામૈસ્તથાન્યૈર્ભારત્યા વૈ સ્વસ્તિ પૈશ્ચાપિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: સંકર્ષણ નામના, સર્વ ગુણોથી ભરપૂર પોતાના પ્રતિબિંબને, બ્રહ્મા, શેષ, જીષ્ણુ, કામ અને અન્ય દેવો સાથે, તથા ભારતી સાથે, પદપદ્મે નમન કરતા, પશ્ચિમ દિશા સુધી પણ હંમેશા કલ્યાણ ફેલાવતા જોયા.

દૃષ્ટ્વા હરિં પુલકાઙ્ગસ્તુ રુદ્રઃ સભાષ્પચક્ષૂ રુદ્ધકણ્ઠશ્ચ હૃષ્ટઃ । અનાદ્યનન્તબ્રહ્મકલ્પેષુ નૈવ કૃતં યયા સ્મરણં સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

હરિને જોઈને, રુદ્ર આનંદથી રોમાંચિત થયા, આંખોમાં આંસુઓ છલકાયા, કંઠ અવરોધિત થયો અને હૃદય ખુશીથી ભરાઈ ગયું; બ્રહ્માના અનંત સર્જનચક્રોમાં ક્યારેય આવું સ્મરણ થયું નહોતું.

પાદારવિન્દે સુનખૈર્વિભૂષિતે દૃષ્ટે મયા કેન પુણ્યેન દેવ । દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપદ્મં મુરારેઃ પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ॥ ૩,૧૮.

સુંદર નખોથી શોભિત પદપદ્મને મેં જોયા, હે દેવ, કયા પુણ્યના કારણે મને એ દર્શન મળ્યાં? મુરારીના પદપદ્મને વારંવાર જોઈને અને નહીં જોઈને, મારું કંઠ ફરી ફરી અવરોધિત થયું.

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનર્દર્શનં મે પ્રભોઃ સ્યાત્ । મુકુન્દ નારાયણ વિશ્વમૂર્તે વાગિન્દ્રિયેણ સ્તવનં મે કથં સ્યાત્ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્ર રડી પડ્યા, ભયથી શરીર કંપતું હતું: હે પ્રભુ, મને ફરીથી તમારું દર્શન કેમ મળે? હે મુકુંદ, નારાયણ, સર્વવિશ્વના સ્વરૂપ, હું કેવી રીતે વાણી અને ઇન્દ્રિયોથી તમારી સ્તુતિ કરી શકું?

મદ્દર્શનં સર્વદા પાપુયુક્તં તથા મદ્વાક્સર્વદા પાપયુક્તા । મદ્દર્શનં સર્વદા સ્ત્રીષુ સક્તમભૂચ્ચ તે દર્શનં મે હ્યસક્તમ્ ॥ ૩,૧૮.

મારી નજર હંમેશા પાપથી ભરી રહી છે, મારી વાણી પણ હંમેશા પાપથી દૂષિત રહી છે; મારી નજર હંમેશા સ્ત્રીઓમાં જડી રહી છે, પણ તમારું મારું દર્શન તો નિર્લિપ્ત છે.

આસક્તતા પુત્રદારાદિકાનાં સમ્યક્શક્તિસ્તવને નાસ્તિ વિષ્ણોઃ । વિષ્ણુસ્તુતૌ નાવકાશોસ્તિ વાચો દૃષ્ટોહં ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ ॥ ૩,૧૮.

પુત્ર, પત્ની અને અન્ય સંબંધોમાં આસક્તિ હોવાને કારણે, વિષ્ણુની સાચી સ્તુતિમાં શક્તિ રહેતી નથી; વિષ્ણુની સ્તુતિમાં વાણી માટે અવકાશ જ નથી; હે દેવ, હું તમને કયા પુણ્યે જોઈ શક્યો?