ગરુડપુરાણમ્

સુરાણાં સુરભોગ્યાશ્ચ ભોગં જાનન્તિ દેવતાઃ । ન જાનન્ત્યેવ મર્ત્યાંસ્તુ તેષુ દેહેષુ તે પુનઃ ॥ ૩,૧૭.

દેવતાઓ અને દેવતાઓને આનંદ આપનારા જ દેવસુખ જાણે છે; મરણશીલ લોકો એ દેહોને ઓળખતા નથી, અને એ દેહોમાં તેઓ ફરી અલગ છે.

નીરક્ષીરવિવિકં ચ હંસો વેત્તિ ન ચાપરઃ । અતઃ સ્વભર્તૃસંયોગં કૃષ્ણાદેહેન ચિન્તયેત્કૃષ્ણાદેહેન્યગામિત્વં નૈવ ચિન્ત્યં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૭.

જેમ હંસ જ પાણી અને દૂધમાં ભેદ જાણે છે, બીજું કોઈ નહીં; એ રીતે, કૃષ્ણાના દેહમાં પોતાના પતિ સાથેનું મિલન વિચારવું જોઈએ—કૃષ્ણાના દેહમાં બીજાના સંગનો વિચાર કરવો નહીં, હે ખગરાજ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૮ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથાનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ । શૃણુ તાન્સાવધાનેન શ્રુત્વા તાનવધારય ॥ ૩,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હવે હું તને આગળનું જન્મ કહું છું; હે પંખીઓના રાજા, ધ્યાનથી સાંભળ, અને સાંભળ્યા પછી તેને સારી રીતે સમજજે.

પુરુષાખ્યવિરિઞ્ચાનુજાતઃ શેષો મહાબલઃ । હરે રમાયાશ્ચ યસ્ય સ્વસ્મિન્નિદ્રાં પ્રકુર્વતઃ ॥ ૩,૧૮.

પુરૂષ નામે વિરીંચિના નાના ભાઈ, મહાબળવાન શેષ, જેના પર હરિની લક્ષ્મી નિદ્રા કરે છે.

શયનાર્થમભૂદેષ તેન કૃત્યં હરેર્ન તુ । સર્વદા હરિદાસોહં સર્વદા હરિપૂજકઃ ॥ ૩,૧૮.

એ હરિના શયન માટે બન્યો; એ તેનું કાર્ય હતું, હરિનું નહીં; હું હંમેશા હરિનો દાસ છું, હંમેશા હરિની પૂજા કરું છું.

હરે સદા નમામિ ત્વાં બહુ જન્મનિ જન્મનિ । એવં બુદ્ધ્વા તુ ગરુડો હ્યભૂચ્ચ શયનં હરેઃ ॥ ૩,૧૮.

હે હરિ, હું તને અનેક જન્મોમાં, જન્મ પછી જન્મે વંદન કરું છું; આવું સમજીને, ગરુડ ખરેખર હરિના શયનરૂપ થયો.

સૂત્રનામ્નસ્તથા વાયોઃ સદાયં વિનતાસુત । કાલનામા ચ ગરુડો વાહનાર્થં હરેરભૂત્ ॥ ૩,૧૮.

એ રીતે, હે વિનતાના પુત્ર, સૂત્ર અને વાયુ નામે જે છે, તે હંમેશા સેવા કરે છે; ગરુડ, જેને કાળ કહે છે, હરિના વાહન બન્યો.

તતો મહત્તત્ત્વતનોર્વિરિઞ્ચાત્તુ ખગેશ્વર । અહં કારાત્મકો રુદ્રઃ સમભૂત્સોવિતું હરિમ્ ॥ ૩,૧૮.

પછી, હે ખગરાજ, મહત્તત્વના દેહમાંથી અને વિરીંચિમાંથી, હું, અહંકારરૂપ રુદ્ર, હરિની સેવા માટે જન્મ્યો.

ત્રય એતે મહાભાગ પરસ્પરસમાઃ સ્મૃતાઃ । ગાયત્રીભારતીભ્યાં તે ત્રયઃ શતગુણા વરાઃ ॥ ૩,૧૮.

આ ત્રણેય, હે મહાભાગ્યશાળી, એકબીજા સમાન માનવામાં આવે છે; ગાયત્રી અને ભારતીથી, આ ત્રણેયને શતગুণ શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે.

શેષઃ સ એવ વિજ્ઞેયો ભક્તો નારાયણસ્ય ચ । વિષ્ણોર્વાયોરનન્તસ્ય ત્રિભિરંશૈર્યુતઃ સદા ॥ ૩,૧૮.

એ જ શેષને નારાયણનો ભક્ત જાણવો; તે હંમેશા વિષ્ણુ, વાયુ અને અનંતના ત્રણ અંશો સાથે યુક્ત છે.

સુમિત્રાંશો દશરથાજ્જાતો યો લક્ષ્મણઃ ખગ । સોપિ શેષસ્તુ વિજ્ઞેયો વાય્વનન્તાંશસંયુતઃ ॥ ૩,૧૮.

હે પંખી, દશરથના ઘરે સુમિત્રાના અંશથી જન્મેલો લક્ષ્મણ પણ શેષ જ છે, અને વાયુ તથા અનંતના અંશો ધરાવે છે.

રામસ્ય સેવાં કર્તું સા સીતા ભૂમ્યાં ખગાધિપ । બલભદ્રસ્તુ રોહિણ્યાં વસુદેવાદભૂત્ખગ ॥ ૩,૧૮.

રામની સેવા માટે, એ સીતાએ ધરતીમાંથી જન્મ લીધો, હે ખગાધિપતિ; અને બલભદ્ર રોહિણીમાંથી વસુદેવના ઘરે જન્મ્યો, હે પંખી.

સોયમેપ તુ વિજ્ઞેયસ્ત્વંશદ્વયસમન્વિતઃ । આવિષ્ટઃ શુક્લકૃષ્ણે હરિણા રોહિણીસુતઃ ॥ ૩,૧૮.

એ જ બે અંશો ધરાવતો છે એમ જાણવો; રોહિણીપુત્રમાં હરિએ શ્વેત અને કૃષ્ણ રૂપે પ્રવેશ કર્યો હતો.

ત્રય એતે માહાભાગાવતારાઃ ફણિનઃ સ્મૃતાઃ । ન વીન્દ્રાસ્યાવતારોસ્તિ ભૂમ્યાં ચાજ્ઞા તથા હરેઃ ॥ ૩,૧૮.

આ ત્રણેય મહાભાગ્યશાળી ફણિનાં અવતાર માનવામાં આવે છે; ઇન્દ્રનો અવતાર પૃથ્વી પર નથી, અને હરિ તરફથી એવી આજ્ઞા પણ નથી.

રુદ્રાવતારાન્વક્ષ્યેહં તાઞ્છૃણુ ત્વં સમાહિતઃ । યોહઙ્કારાત્મકો રુદ્રઃ સ એવાભૂત્ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૮.

હવે હું તને રુદ્રના અવતારો કહું છું; તું ધ્યાનથી સાંભળ. જે અહંકારરૂપ રુદ્ર છે, એ જ ખગરાજ, એમ થયો.

સદાશિવ ઇતિ ત્વાખ્યામવાપ સ વિનાશકઃ । તમોભિમાની સ જ્ઞેયસ્ત્વશિવત્વાત્સદાશિવઃ ॥ ૩,૧૮.

જેને સદાશિવ કહેવામાં આવે છે, એ ખરેખર વિનાશક છે; એ અંધકારનું સ્વરૂપ છે, સાચો કલ્યાણકારક નથી, ભલે એને સદાશિવ નામ મળ્યું છે.

કપાલમાલામશિવાં સદા ધારયતે યતઃ । અતઃ સદાઽશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

એ હંમેશા ખોપડીઓની માળા પહેરે છે, જે અશુભ માનવામાં આવે છે; એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

ગજાજિનં ચાપવિત્રં યતો ધારયતે હરઃ । લોકાનમઙ્ગલાન્સર્વાન્હરતે ચ સદા હરઃ ॥ ૩,૧૮.

હર એ હંમેશા ગજચર્મ પહેરે છે, જે શુદ્ધ નથી; અને એ દુનિયાના બધા અશુભ વસ્તુઓ દૂર કરે છે, એટલે એને હર કહેવાય છે.

હર્યાજ્ઞયા સદા લોકાન્વિષયાસક્તચેતસઃ । વિમુખાન્કુરુતે યસ્માદ્વિષ્ણોસ્તસ્માત્સદાશિવઃ ॥ ૩,૧૮.

હરિની આજ્ઞાથી, જે લોકોના મન વિષયોમાં ફસાયેલા છે, એમને હંમેશા વિષ્ણુથી દૂર કરે છે; એ કારણે એને સદાશિવ કહેવાય છે.

કદાચિદસુરાવેશાદ્વિરુદ્ધં કુરુતે હરઃ । અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

ક્યારેક અસુરોના પ્રભાવથી હર વિરુદ્ધ કામ કરે છે; એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

સોયં શ્મશાનવસતિં કર્તુમૈચ્છદ્યતો હરઃ । અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ ॥ ૩,૧૮.

હરે શમશાનમાં રહેવાની ઇચ્છા કરી હતી, એટલે એને સદાશિવ કહેવાય છે, પણ એ ભાગવત શિવ નથી.

દશવર્ષં તપઃ કર્તું વિવેશ લવણાંભસિ । અતો રુદ્રસ્તપઃ સંજ્ઞામવાપ ચ ખગોત્તમ ॥ ૩,૧૮.

દસ વર્ષ તપ કરવા માટે એ લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ પંખી, રુદ્રે 'તપસ્વી' નામ મેળવ્યું.

વ્યાસપુત્રઃ શુકઃ પ્રોક્તો વાયોરાવેશસંયુતઃ । રુદ્રાવતારો વિજ્ઞેયો જ્ઞાનાર્થમભવદ્ભુવિ ॥ ૩,૧૮.

વ્યાસનો પુત્ર શુક, જેને વાયુનો સ્પર્શ મળ્યો છે, એ રુદ્રનો અવતાર છે, જે જ્ઞાન માટે ધરતી પર આવ્યો હતો.

અત્રિપત્ન્યનુસૂયાયાં જજ્ઞે રુદ્રો મહાતપાઃ । દુર્વાસાસ્તુ સ વિજ્ઞેયો માનભઙ્ગાય ભૂભૃતામ્ ॥ ૩,૧૮.

અત્રિના પત્ની અનુસૂયામાંથી મહાતપસ્વી રુદ્ર જન્મ્યો; એ દુર્વાસા તરીકે ઓળખાય છે, જે રાજાઓનો અભિમાન તોડવા આવ્યો હતો.

દ્રોણાજ્જાતો દ્રૌણિસંજ્ઞો રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રારબ્ધં ભોક્તુકામોસૌ પરપક્ષપ્રકાશકઃ ॥ ૩,૧૮.

દ્રોણમાંથી જન્મેલો, જે દ્રૌણિ તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ રુદ્ર છે; પોતાનું ભાગ્ય ભોગવવા માટે, એ શત્રુ પક્ષના રહસ્યો ખુલ્લા કર્યા.

ઈશાનકોણે સંસ્થિતો યસ્તુ રુદ્રો હ્યવાપ વૈ વામદેવેતિ સંજ્ઞામ્ । સ્વવામભાગે સંસ્થિતં ચૈવ વાયુસ્તં યોગ્યભક્તં સેવતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૧૮.

ઈશાન દિશામાં વસતો રુદ્ર વામદેવ નામે ઓળખાય છે; વાયુ પોતાનાં ડાબા ભાગે સ્થિત રહીને હંમેશા એને યોગ્ય ભક્ત તરીકે સેવા આપે છે.

અતો રુદ્રો વામદેવેતિ સંજ્ઞા મવાપ શિષ્ટત્વમથોત્તમત્વમ્ । કાલાત્મકત્વં ચ બલાત્મકત્વમવાપ રુદ્રો ન તુ સુંદરત્વતઃ ॥ ૩,૧૮.

આથી રુદ્રે વામદેવ નામ મેળવ્યું અને શ્રેષ્ઠતા તથા ઉત્તમતા પ્રાપ્ત કરી; એ સમય અને બળનું સ્વરૂપ બન્યો, પણ સુંદરતા પ્રાપ્ત કરી નહીં.

સદા રુદ્રો ત્રિપુરસ્થાંશ્ચ દૈત્યાન્વિષ્ણુદુહો હન્તુ કામો મહાત્મા । અઘોરરૂપં ધૃપવાન્રુદ્ર એવ તતસ્ત્વઘોરેતિ સ આપ સંજ્ઞામ્ ॥ ૩,૧૮.

રુદ્રે હંમેશા વિષ્ણુ માટે ત્રિપુરામાં વસતા દૈત્યોને નાશ કરવા ઇચ્છા રાખી; તેથી, ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને એ અઘોર નામે ઓળખાયો.

સેવાં કર્તું ત્વિચ્છતો દૈત્યસંઘાન્કિઞ્ચિત્કાલં તપસા ક્લિશ્યમાનાન્ । વરાન્દાતું સદ્ય એવાભિજાતઃ સદ્યોજાતેત્યેવ સંજ્ઞામવાપ ॥ ૩,૧૮.

દૈત્યસમૂહો, જે થોડો સમય તપથી પીડાઈ રહ્યા હતા, એમની સેવા કરવા ઈચ્છાથી, એ તરત જ જન્મ્યો અને એમને વરદાન આપ્યા; તેથી એ સદ્યોજાત નામે ઓળખાયો.