ગરુડપુરાણમ્

સત્યમેવ ન સંદેહો નિત્યાનન્દસુખાદિષુ । એવમેવ વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૬.

આ વાત સાચી છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી — શાશ્વત આનંદ અને સુખ વિશે પણ. એ જ રીતે જાણવું, ક્યારેય બીજું નહીં.

એતસ્ય શ્રવણાદેવ મોક્ષં યાન્તિ ન સંશયઃ । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આ સાંભળવાથી જ મોક્ષ મળે છે — એમાં શંકા નથી; હવે પછીનું કહું છું, શ્રેષ્ઠ પંખીરાજ, ધ્યાનથી સાંભળ.

કૃતૌ પ્રદ્યુમ્નતશ્ચૈવ સમુત્પન્ને ખગેશ્વર । સ્ત્રિયૌ દ્વે યમલે ચૈવ તયોર્મધ્યે તુ યદ્યિકા ॥ ૩,૧૬.

કૃતયુગમાં, પંખીરાજ, જ્યારે પ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યા, ત્યારે બે જોડી સ્ત્રીઓ હતી; અને એ બંનેમાં જો એક—

વાણીતિસંજ્ઞકાં વીન્દ્ર બ્રહ્માણીસંજ્ઞકાં વિદુઃ । પુરુષાખ્યવિરિઞ્ચસ્ય ભાર્યા સાવિત્રિકા મતા । ચતુર્મુખસ્ય ભાર્યા તુ કીર્તિતા સા સરસ્વતી ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, એકને વાણી કહે છે, બીજી બ્રાહ્મણી કહેવાય છે; પુરુષવિરીંચની પત્ની સાક્ષાત્ સાવિત્રી કહેવાય છે અને ચતુર્મુખની પત્ની સરસ્વતી કહેવાય છે.

એવં ત્રિરૂપં વિજ્ઞેયં વાણ્યાશ્ચ ખગસત્તમ । વક્ષ્યેઽવતારાન્ ભારત્યાઃ સમાહિતમનાઃ શૃણુ ॥ ૩,૧૬.

પંખીસ્રેષ્ઠ, વાણીનું ત્રણ રૂપ છે — એમ સમજવું. હવે હું ભારતીના અવતારો કહું છું, એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.

સર્વવેદાભિમાનિત્વાત્સર્વવેદાત્મિકા સ્મૃતા । મહાધ્યાતુશ્ચ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એ સર્વ વેદોમાં માન પામે છે, એટલે સર્વ વેદસ્વરૂપ કહેવાય છે; અને મહાધ્યાતા વાયુની પત્ની તરીકે પણ જાણીતી છે.

જ્ઞાનરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । સદા સુખસ્વરૂપત્વાદ્ભારતી તુ સુખાત્મિકા ॥ ૩,૧૬.

જ્ઞાનરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે એ જાણીતી છે; અને હંમેશા સુખરૂપ હોવાથી ભારતી સુખમય કહેવાય છે.

સુખસ્વરૂપ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । ગુરુસ્તુ વાયુરેવોક્તસ્તસ્મિન્ ભક્તિયુતા સતી ॥ ૩,૧૬.

સુખરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે એ ઓળખાય છે; અને ગુરુ પણ વાયુ જ કહેવાય છે, જેમાં એ સદા ભક્તિથી જોડાયેલી છે.

તતસ્તુ ભારતી નિત્યા ગુરુભક્તિરિતિ સ્મૃતા । મહાગુરોર્હિ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એથી ભારતીને શાશ્વત ગુરુભક્તિ કહેવાય છે; અને મહાગુરુ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ જાણીતી છે.

હરૌ સ્નેહયુતત્વાચ્ચ હરિપ્રીતિરિતિ સ્મૃતા । ધૃતિરૂપસ્ય વાયોશ્ચ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

હરિપ્રેમથી એ હરિપ્રિતિ કહેવાય છે; અને ધૈર્યરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ ઓળખાય છે.

સર્વમન્ત્રાભિમાનિત્વાત્સર્વમન્ત્રાત્મિકા સ્મૃતા । મહાપ્રભોશ્ચ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ સા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

સર્વ મંત્રોમાં માન પામે છે, એટલે સર્વ મંત્રસ્વરૂપ કહેવાય છે; અને મહાપ્રભુ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ ઓળખાય છે.

ભુજ્યન્તે સર્વભોગાસ્તુ વિષ્ણુપ્રીત્યર્થમેવ ચ । અતસ્તુ ભારતી જ્ઞેયા ભુજિનામ્ના પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

બધા ભોગ તો માત્ર વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે જ ભોગવાય છે; એટલે ભારતીને ભોજિની નામે પણ ઓળખાય છે.

ચિત્રરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । રોચનેન્દ્રસ્ય ભાર્યા ચ શ્રદ્ધાખ્યા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એ અનેક રૂપ ધરાવનાર વાયુની પત્ની તરીકે ઓળખાય છે; અને રોચનઇન્દ્રની પત્ની શ્રદ્ધા તરીકે પણ જાણીતી છે.

હનુમાંશ્ચ તદા જજ્ઞે ત્રેતાયાં પક્ષિસત્તમ । તદા શિવાખ્યવિપ્રાચ્ચ જજ્ઞે સા ભારતી સ્મૃતા ॥ ૩,૧૬.

ત્યારે ત્રેતાયુગમાં હનુમાન જન્મ્યા, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, અને એ જ સમયે શિવ નામના બ્રાહ્મણમાંથી ભારતી જન્મી, એમ યાદ કરવામાં આવે છે.

ન કેવલં ભારતી સા શચ્યાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુતા । તસ્મિન્સંજનિતાઃ સર્વાઃ પ્રાપુર્યોગં સ્વભર્તૃભિઃ ॥ ૩,૧૬.

માત્ર ભારતી જ નહીં, પણ શચી અને અન્ય દેવીઓ પણ એ સાથે જોડાઈ હતી; ત્યાં જન્મેલી બધી જ પોતપોતાના પતિઓ સાથે એકતામાં પહોંચી.

અન્યગેતિ ચ વિજ્ઞેયા કન્યા તન્મતિસંજ્ઞિકા । ત્રેતાન્તે સૈવ પક્ષીન્દ્ર શચ્યાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુતા ॥ ૩,૧૬.

બીજી એક કન્યા, જેને તન્મતિ નામથી ઓળખાય છે, એ પણ એવી જ સમજવી; ત્રેતાયુગના અંતે, હે પંખીઓના રાજા, એ પણ શચી અને અન્ય દેવીઓ સાથે જોડાઈ.

દમયન્ત્યનલાજ્જાતા ઇન્દ્રસેનેતિ ચોચ્યતે । નલં નન્દયતે યસ્માત્તસ્માચ્ચ નલનન્દિની ॥ ૩,૧૬.

દમયંતી અને અનલાથી જે જન્મી, તેને ઇન્દ્રસેના કહે છે; અને કારણ કે તેણે નલને આનંદ આપ્યો, તેથી તેને નલનંદિની પણ કહે છે.

તત્ર સ્વભર્તૃસંયોગં નૈવ ચાપ ખગેશ્વર । તત્રાન્યગાત્વં વિજ્ઞેયં પુરુષસ્થેન વાયુના ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, ત્યાં તેને પોતાના પતિ સાથે એકતા મળી નહોતી; એ સ્થિતિમાં, તેનું બીજું રૂપ ધારણ કરવું, એ પુરુષ સ્વરૂપે રહેલા વાયુના કારણે થયું એમ સમજવું.

કિઞ્ચિત્કાલં તથા સ્થિત્વા કન્યૈવ મૃતિમાપ સા । શચ્યાદિસંયુતા સૈવ દ્રુપદસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૩,૧૬.

થોડો સમય કન્યા રહીને, એ મૃત્યુ પામી; પછી શચી અને અન્ય દેવીઓ સાથે જોડાઈને, એ મહાન આત્મા દ્રુપદની પુત્રી બની.

વેદિમધ્યાત્સમુદ્ભૂતા ભીમસેનાર્થમેવ ચ । તત્રાન્યગાત્વં નાસ્ત્યેવ યોગશ્ચ સહ ભર્તૃભિઃ ॥ ૩,૧૬.

એ યજ્ઞવેદી વચ્ચેથી જન્મી, ખાસ ભીમસેન માટે; ત્યાં બીજું રૂપ નહોતું, અને એ પોતાના પતિઓ સાથે એકતામાં રહી.

કેવલા ભારતી જ્ઞેયા કાશિરાજસ્ય કન્યકા । કાલી નામ્ના તુ સા જ્ઞેયા ભીમસેનપ્રિયા સદા ॥ ૩,૧૬.

માત્ર ભારતીને કાશી રાજાની પુત્રી તરીકે ઓળખવી; એ હંમેશા કાળી નામથી ઓળખાય છે, અને ભીમસેનની પ્રિય છે.

વાચ્યાદિભિઃ સંયુતૈવ દ્રૌપદી દ્રુપદાત્મજા । દેહં ત્યક્ત્વાવિશિષ્ટૈવ કારટીગ્રામસંજ્ઞકૈ ॥ ૩,૧૬.

વાક અને અન્ય દેવીઓ સાથે યુક્ત, દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદી, શરીર છોડ્યા પછી, કારટી ગામ નામના સ્થાને પ્રવેશી.

સંકરસ્ય ગૃહે વીન્દ્ર ભવિષ્યતિ કલૌ યુગે । વાયોસ્તૃતીયરૂપાર્થં સા કન્યૈવ મૃતિં ગતા ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓમાં ઇન્દ્ર, સંકરાના ઘરમાં, એ કલિયુગમાં જન્મ લેશે; વાયુના ત્રીજા રૂપ માટે, એ કન્યાએ મૃત્યુ પામ્યું.

ઇત્યાદ્યા વાયુભાર્યાશ્ચ બ્રહ્મભાર્યાશ્ચ સત્તમ । સ્વભર્તૃભ્યાં ચ પક્ષીન્દ્ર ગુણૈશ્ચૈવ શતાધમાઃ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ, વાયુની પત્નીઓ અને બ્રહ્માની પત્નીઓ, પોતાના પતિઓ સાથે, હે પંખીઓના રાજા, અનેક ગુણોથી, ઊંચા-નીચા સ્વરૂપે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭ ગરુડ ઉવાચ । ચતુર્જન્મસુ વૈ કૃષ્ણ શચ્યાદ્યૈઃ સહ ભારતી । એકદેહ વિશિષ્ટૈવ ભુવિ જાતેતિ ચોક્તવાન્ ॥ ૩,૧૭.

ગરુડએ કહ્યું: ચાર જન્મોમાં, હે કૃષ્ણ, ભારતી, શચી અને અન્ય દેવીઓ સાથે, એક જ શરીરથી વિશિષ્ટ બનીને પૃથ્વી પર જન્મી, એમ કહેવાય છે.

કારણં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્ શિષ્યાય તવ સુવ્રત । ગરુડેનૈવમુક્તસ્તમુવાચ મધુસૂદનઃ ॥ ૩,૧૭.

હે બ્રાહ્મણ, તારા શિષ્ય માટે એનું કારણ મને કહો, હે સદ્ગુણવાન; ગરુડએ આમ પૂછતાં, મધુસૂદનએ તેને ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । વિશિષ્ટદેહસં પ્રાપ્તૌ ભારત્યાઃ પક્ષિસત્તમ । વક્ષ્યામિ કારણં વીન્દ્ર સાવધાનમનાઃ શૃણુ ॥ ૩,૧૭.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, ભારતીને વિશિષ્ટ શરીર મળવાનું કારણ હું કહું છું; હે પંખીઓમાં ઇન્દ્ર, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

પુરા કૃતયુગે વીન્દ્ર રુદ્રભાર્યા ચ પાર્વતી । ઇન્દ્રભાર્યા શચી દેવી યમ ભાર્યાચ શામલા ॥ ૩,૧૭.

કૃતયુગમાં, હે પંખીઓમાં ઇન્દ્ર, રુદ્રની પત્ની પાર્વતી, ઇન્દ્રની પત્ની શચી અને યમની પત્ની શ્યામલા હતી.

અશ્વિભાર્યા ઉષા દેવી ભર્તૃભિઃ સહિતા ખગ । બ્રહ્મલોકં યયુસ્તત્ર બ્રહ્માણં દદૃશુસ્તદા ॥ ૩,૧૭.

અશ્વિનીકુમારોની પત્ની ઉષા પણ પોતાના પતિઓ સાથે, હે પંખી, બ્રહ્મલોકમાં ગઈ; ત્યાં તેમણે બ્રહ્માને જોયા.