ગરુડપુરાણમ્

કૃષ્ણાવતારે વિજ્ઞેયો મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

કૃષ્ણ અવતારમાં પણ એ મારુતનો ભાગ છે, એમ સમજવું.

મણિમાન્નામ દૈત્યસ્તુ સંકરાખ્યો ભવિષ્યતિ । સર્વેષાં સંકરં યસ્તુ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૬.

મણિમાન નામનો દૈત્ય સંકર તરીકે ઓળખાશે. એ બધામાં સંકટ અને ગૂંચવણ લાવશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તેન સંકરનામાસૌ ભવિષ્યતિ ખગેશ્વર । ધર્માન્ભાગવતાન્સર્વાન્વિનાશયતિ સર્વથા ॥ ૩,૧૬.

હે ખગેશ્વર, તેથી એને સંકર કહેવાશે. એ સર્વ રીતે ભાગવતોના ધર્મોનો નાશ કરશે.

તદા ભૂમૌ વાસુદેવો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । યજ્ઞાર્થૈઃ સદૃશો યસ્ય નાસ્તિ લોકે ચતુર્દશે ॥ ૩,૧૬.

ત્યારે પૃથ્વી પર વાસુદેવ અવતરી રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. ચૌદેય લોકમાં યજ્ઞ માટે એમના જેવો બીજો કોઈ નહીં હોય.

અતઃ સ પ્રજ્ઞયા પૂર્ણો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અવતારાસ્ત્રયો વાયોર્મતં ભાગવતાભિધમ્ ॥ ૩,૧૬.

આથી એ સંપૂર્ણ જ્ઞાનથી ભરપૂર રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. વાયુના ત્રણ અવતાર ભાગવત પરંપરામાં માનવામાં આવે છે.

સ્થાપનં દુષ્ટદમનં દ્વયમેવ પ્રયોજનમ્ । નાન્યત્પ્રયોજનં વાયોસ્તથા વૈરોચનાત્મકે ॥ ૩,૧૬.

સ્થાપના અને દુષ્ટોના દમન — બસ આ બે જ કારણ છે; વાયુ અને વૈરોચન સ્વભાવ ધરાવનારાઓ માટે બીજું કોઈ હેતુ નથી.

અવતારત્રયે વીન્દ્ર દુઃખં ગર્ભાદિસંભવમ્ । નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ વાયોસ્તુ તથા વૈરોચનાદિકે ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, ત્રણ અવતારમાં વાયુ અને વૈરોચન જાતિના માટે ગર્ભથી જન્મવાનો કોઈ દુઃખ નથી — એ તો કદી નથી જ.

શુક્રશોણિતસંબન્ધો હ્યવતારચતુષ્ટયે । નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ પક્ષીન્દ્ર યતો નાસ્ત્યશુભં તતઃ ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, ચાર અવતારમાં શુક્ર અને રક્તનો સંબંધ જ નથી; એટલે કોઈ અશુદ્ધિ પણ નથી જ.

પૂર્વં ગર્ભં સમાશોષ્ય સમયે પ્રભવસ્ય ચ । પ્રાદુર્ભવતિ દેવેશી હ્યવતારચતુષ્ટયે ॥ ૩,૧૬.

પહેલાં, અવતાર વખતે દેવી ગર્ભને શોષી લે છે અને ચાર અવતારમાં પ્રગટ થાય છે.

ત્રયોવિંશતિરૂપાણાં વાયોશ્ચૈવ ખગેશ્વર । રૂપૈર્ઋજુસ્વરૂપૈશ્ચ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, વાયુના તેવીસ રૂપો છે, એ બધા રૂપો સીધા અને સાચા છે, અને બ્રહ્મા પરમેશ્વરનાં છે.

સત્યમેવ ન સંદેહો નિત્યાનન્દસુખાદિષુ । એવમેવ વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૬.

આ વાત સાચી છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી — શાશ્વત આનંદ અને સુખ વિશે પણ. એ જ રીતે જાણવું, ક્યારેય બીજું નહીં.

એતસ્ય શ્રવણાદેવ મોક્ષં યાન્તિ ન સંશયઃ । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આ સાંભળવાથી જ મોક્ષ મળે છે — એમાં શંકા નથી; હવે પછીનું કહું છું, શ્રેષ્ઠ પંખીરાજ, ધ્યાનથી સાંભળ.

કૃતૌ પ્રદ્યુમ્નતશ્ચૈવ સમુત્પન્ને ખગેશ્વર । સ્ત્રિયૌ દ્વે યમલે ચૈવ તયોર્મધ્યે તુ યદ્યિકા ॥ ૩,૧૬.

કૃતયુગમાં, પંખીરાજ, જ્યારે પ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યા, ત્યારે બે જોડી સ્ત્રીઓ હતી; અને એ બંનેમાં જો એક—

વાણીતિસંજ્ઞકાં વીન્દ્ર બ્રહ્માણીસંજ્ઞકાં વિદુઃ । પુરુષાખ્યવિરિઞ્ચસ્ય ભાર્યા સાવિત્રિકા મતા । ચતુર્મુખસ્ય ભાર્યા તુ કીર્તિતા સા સરસ્વતી ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, એકને વાણી કહે છે, બીજી બ્રાહ્મણી કહેવાય છે; પુરુષવિરીંચની પત્ની સાક્ષાત્ સાવિત્રી કહેવાય છે અને ચતુર્મુખની પત્ની સરસ્વતી કહેવાય છે.

એવં ત્રિરૂપં વિજ્ઞેયં વાણ્યાશ્ચ ખગસત્તમ । વક્ષ્યેઽવતારાન્ ભારત્યાઃ સમાહિતમનાઃ શૃણુ ॥ ૩,૧૬.

પંખીસ્રેષ્ઠ, વાણીનું ત્રણ રૂપ છે — એમ સમજવું. હવે હું ભારતીના અવતારો કહું છું, એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.

સર્વવેદાભિમાનિત્વાત્સર્વવેદાત્મિકા સ્મૃતા । મહાધ્યાતુશ્ચ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એ સર્વ વેદોમાં માન પામે છે, એટલે સર્વ વેદસ્વરૂપ કહેવાય છે; અને મહાધ્યાતા વાયુની પત્ની તરીકે પણ જાણીતી છે.

જ્ઞાનરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । સદા સુખસ્વરૂપત્વાદ્ભારતી તુ સુખાત્મિકા ॥ ૩,૧૬.

જ્ઞાનરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે એ જાણીતી છે; અને હંમેશા સુખરૂપ હોવાથી ભારતી સુખમય કહેવાય છે.

સુખસ્વરૂપ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । ગુરુસ્તુ વાયુરેવોક્તસ્તસ્મિન્ ભક્તિયુતા સતી ॥ ૩,૧૬.

સુખરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે એ ઓળખાય છે; અને ગુરુ પણ વાયુ જ કહેવાય છે, જેમાં એ સદા ભક્તિથી જોડાયેલી છે.

તતસ્તુ ભારતી નિત્યા ગુરુભક્તિરિતિ સ્મૃતા । મહાગુરોર્હિ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એથી ભારતીને શાશ્વત ગુરુભક્તિ કહેવાય છે; અને મહાગુરુ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ જાણીતી છે.

હરૌ સ્નેહયુતત્વાચ્ચ હરિપ્રીતિરિતિ સ્મૃતા । ધૃતિરૂપસ્ય વાયોશ્ચ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

હરિપ્રેમથી એ હરિપ્રિતિ કહેવાય છે; અને ધૈર્યરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ ઓળખાય છે.

સર્વમન્ત્રાભિમાનિત્વાત્સર્વમન્ત્રાત્મિકા સ્મૃતા । મહાપ્રભોશ્ચ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ સા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

સર્વ મંત્રોમાં માન પામે છે, એટલે સર્વ મંત્રસ્વરૂપ કહેવાય છે; અને મહાપ્રભુ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ ઓળખાય છે.

ભુજ્યન્તે સર્વભોગાસ્તુ વિષ્ણુપ્રીત્યર્થમેવ ચ । અતસ્તુ ભારતી જ્ઞેયા ભુજિનામ્ના પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

બધા ભોગ તો માત્ર વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે જ ભોગવાય છે; એટલે ભારતીને ભોજિની નામે પણ ઓળખાય છે.

ચિત્રરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । રોચનેન્દ્રસ્ય ભાર્યા ચ શ્રદ્ધાખ્યા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એ અનેક રૂપ ધરાવનાર વાયુની પત્ની તરીકે ઓળખાય છે; અને રોચનઇન્દ્રની પત્ની શ્રદ્ધા તરીકે પણ જાણીતી છે.

હનુમાંશ્ચ તદા જજ્ઞે ત્રેતાયાં પક્ષિસત્તમ । તદા શિવાખ્યવિપ્રાચ્ચ જજ્ઞે સા ભારતી સ્મૃતા ॥ ૩,૧૬.

ત્યારે ત્રેતાયુગમાં હનુમાન જન્મ્યા, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, અને એ જ સમયે શિવ નામના બ્રાહ્મણમાંથી ભારતી જન્મી, એમ યાદ કરવામાં આવે છે.

ન કેવલં ભારતી સા શચ્યાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુતા । તસ્મિન્સંજનિતાઃ સર્વાઃ પ્રાપુર્યોગં સ્વભર્તૃભિઃ ॥ ૩,૧૬.

માત્ર ભારતી જ નહીં, પણ શચી અને અન્ય દેવીઓ પણ એ સાથે જોડાઈ હતી; ત્યાં જન્મેલી બધી જ પોતપોતાના પતિઓ સાથે એકતામાં પહોંચી.

અન્યગેતિ ચ વિજ્ઞેયા કન્યા તન્મતિસંજ્ઞિકા । ત્રેતાન્તે સૈવ પક્ષીન્દ્ર શચ્યાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુતા ॥ ૩,૧૬.

બીજી એક કન્યા, જેને તન્મતિ નામથી ઓળખાય છે, એ પણ એવી જ સમજવી; ત્રેતાયુગના અંતે, હે પંખીઓના રાજા, એ પણ શચી અને અન્ય દેવીઓ સાથે જોડાઈ.

દમયન્ત્યનલાજ્જાતા ઇન્દ્રસેનેતિ ચોચ્યતે । નલં નન્દયતે યસ્માત્તસ્માચ્ચ નલનન્દિની ॥ ૩,૧૬.

દમયંતી અને અનલાથી જે જન્મી, તેને ઇન્દ્રસેના કહે છે; અને કારણ કે તેણે નલને આનંદ આપ્યો, તેથી તેને નલનંદિની પણ કહે છે.

તત્ર સ્વભર્તૃસંયોગં નૈવ ચાપ ખગેશ્વર । તત્રાન્યગાત્વં વિજ્ઞેયં પુરુષસ્થેન વાયુના ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, ત્યાં તેને પોતાના પતિ સાથે એકતા મળી નહોતી; એ સ્થિતિમાં, તેનું બીજું રૂપ ધારણ કરવું, એ પુરુષ સ્વરૂપે રહેલા વાયુના કારણે થયું એમ સમજવું.

કિઞ્ચિત્કાલં તથા સ્થિત્વા કન્યૈવ મૃતિમાપ સા । શચ્યાદિસંયુતા સૈવ દ્રુપદસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૩,૧૬.

થોડો સમય કન્યા રહીને, એ મૃત્યુ પામી; પછી શચી અને અન્ય દેવીઓ સાથે જોડાઈને, એ મહાન આત્મા દ્રુપદની પુત્રી બની.