ગરુડપુરાણમ્

સુખહર્ષાદિકં કિંચિદ્દૈત્યાનાં ભવતિ પ્રભો । દેવાવેશો ભવેત્તસ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૬.

હે પ્રભુ, દૈત્યોને ક્યારેક સુખ, આનંદ વગેરે મળી શકે છે. ત્યારે દેવતાઓનો પ્રભાવ થાય છે; અહીં વધારે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

દેવાનાં નિરયો નાસ્તિ દૈત્યાનાં વિનતાસુત । સુખસ્વરૂપં તન્નાસ્તિ વિષયોત્થમપિ દ્વિજ ॥ ૩,૧૬.

હે વિનતાના પુત્ર, દેવતાઓને ક્યારેય નરક નથી મળતો; દૈત્યોને કોઈ પણ રીતે—even ઇન્દ્રિયસુખથી—સુખ મળતું નથી, હે દ્વિજ.

વિષયોત્થં કિઞ્ચિદપિ દેવાવેશાદુદીરિતમ્ । તમો નાસ્ત્યેવ દેવાનાં દુઃખં નાસ્તિ સ્વરૂપતઃ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓના પ્રભાવથી ઇન્દ્રિયસુખથી થતું થોડું પણ સુખ હોય, તો પણ દેવતાઓ માટે અંધકાર નથી અને એમના સ્વભાવમાં દુઃખ નથી.

વિષયોત્થં મહાદુઃખં દેવાનાં નાસ્તિ સર્વદા । દુઃખશોકાદિકં કિં ચિદસુરાવેશતો ભવેત્ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓને ઇન્દ્રિયસુખથી થતું મોટું દુઃખ ક્યારેય નથી મળતું; પણ અસુરોના પ્રભાવથી થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થઈ શકે છે.

અતઃ કલિઃ સદા દુઃખી સુખી વાયુસ્તુ સર્વદા । મનુષ્યાણામૃષીણાં ચ સુખં દુઃખં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

આથી કળિ હંમેશાં દુઃખી રહે છે, જ્યારે વાયુ હંમેશાં સુખી રહે છે. હે ખગેશ્વર, મનુષ્યો અને ઋષિઓને સુખ અને દુઃખ બંને મળે છે.

ભવેત્તત્પુણ્યપાપાભ્યાં પુણ્યભોગી ચ મારુતઃ । કષ્ટભઙ્ગઃ કલિલયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૬.

આ બધું પુણ્ય અને પાપના કારણે થાય છે; વાયુ પુણ્યના ફળો ભોગવે છે. કષ્ટનો અંત કળિ માટે છે; અહીં વધુ વિચારવાની જરૂર નથી.

પ્રાણાદિસુખપર્યન્તા અંશા એકોનવિંશતિઃ । પ્રવિષ્ટાઃ સંતિ લોકેષુ પૃથક્સંતિ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

પ્રાણસુખથી શરૂ કરીને કુલ ઓગણીસ ભાગ છે. એ બધા ભાગોએ દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો છે અને અલગ અલગ રીતે વસે છે, હે ખગેશ્વર.

મારુતરેવતારાંશ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ । ચતુર્દશસુ ચન્દ્રેષુ દ્વિતીયૌ યો વિરોચનઃ ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, હવે વાયુ અને રેવતાના ભાગો વિશે સાંભળો. ચૌદ ચાંદ્રમાં બીજો ચાંદ્ર વિરોચન છે.

સ વાયુરિતિ સંપ્રોક્ત ઇન્દ્રાદીનાં ખગેશ્વર । હરિતત્ત્વેષુ સર્વેષુ સ વિષ્વગ્યાવ્યતેક્ષણઃ ॥ ૩,૧૬.

હે ખગેશ્વર, ઇન્દ્ર વગેરેમાં એને વાયુ કહેવાય છે. હરીના બધા સ્વરૂપોમાં એ સર્વવ્યાપી અને અવિચલ સાક્ષી છે.

અતો રોચનનામાસૌ મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ। રામાવતારે હનુમાન્રામકાર્યાર્થસાધકઃ । સ એવ ભીમસેનસ્તુ જાતો ભૂમ્યાં મહાબલઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી એને રોચન નામે ઓળખવામાં આવે છે, જે મારુતનો ભાગ છે. રામ અવતારમાં હનુમાનએ રામના કાર્યો પૂર્ણ કર્યા. એ જ મહાબળવાન ભીમસેન રૂપે પૃથ્વી પર જન્મ્યો.

કૃષ્ણાવતારે વિજ્ઞેયો મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

કૃષ્ણ અવતારમાં પણ એ મારુતનો ભાગ છે, એમ સમજવું.

મણિમાન્નામ દૈત્યસ્તુ સંકરાખ્યો ભવિષ્યતિ । સર્વેષાં સંકરં યસ્તુ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૬.

મણિમાન નામનો દૈત્ય સંકર તરીકે ઓળખાશે. એ બધામાં સંકટ અને ગૂંચવણ લાવશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તેન સંકરનામાસૌ ભવિષ્યતિ ખગેશ્વર । ધર્માન્ભાગવતાન્સર્વાન્વિનાશયતિ સર્વથા ॥ ૩,૧૬.

હે ખગેશ્વર, તેથી એને સંકર કહેવાશે. એ સર્વ રીતે ભાગવતોના ધર્મોનો નાશ કરશે.

તદા ભૂમૌ વાસુદેવો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । યજ્ઞાર્થૈઃ સદૃશો યસ્ય નાસ્તિ લોકે ચતુર્દશે ॥ ૩,૧૬.

ત્યારે પૃથ્વી પર વાસુદેવ અવતરી રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. ચૌદેય લોકમાં યજ્ઞ માટે એમના જેવો બીજો કોઈ નહીં હોય.

અતઃ સ પ્રજ્ઞયા પૂર્ણો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અવતારાસ્ત્રયો વાયોર્મતં ભાગવતાભિધમ્ ॥ ૩,૧૬.

આથી એ સંપૂર્ણ જ્ઞાનથી ભરપૂર રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. વાયુના ત્રણ અવતાર ભાગવત પરંપરામાં માનવામાં આવે છે.

સ્થાપનં દુષ્ટદમનં દ્વયમેવ પ્રયોજનમ્ । નાન્યત્પ્રયોજનં વાયોસ્તથા વૈરોચનાત્મકે ॥ ૩,૧૬.

સ્થાપના અને દુષ્ટોના દમન — બસ આ બે જ કારણ છે; વાયુ અને વૈરોચન સ્વભાવ ધરાવનારાઓ માટે બીજું કોઈ હેતુ નથી.

અવતારત્રયે વીન્દ્ર દુઃખં ગર્ભાદિસંભવમ્ । નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ વાયોસ્તુ તથા વૈરોચનાદિકે ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, ત્રણ અવતારમાં વાયુ અને વૈરોચન જાતિના માટે ગર્ભથી જન્મવાનો કોઈ દુઃખ નથી — એ તો કદી નથી જ.

શુક્રશોણિતસંબન્ધો હ્યવતારચતુષ્ટયે । નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ પક્ષીન્દ્ર યતો નાસ્ત્યશુભં તતઃ ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, ચાર અવતારમાં શુક્ર અને રક્તનો સંબંધ જ નથી; એટલે કોઈ અશુદ્ધિ પણ નથી જ.

પૂર્વં ગર્ભં સમાશોષ્ય સમયે પ્રભવસ્ય ચ । પ્રાદુર્ભવતિ દેવેશી હ્યવતારચતુષ્ટયે ॥ ૩,૧૬.

પહેલાં, અવતાર વખતે દેવી ગર્ભને શોષી લે છે અને ચાર અવતારમાં પ્રગટ થાય છે.

ત્રયોવિંશતિરૂપાણાં વાયોશ્ચૈવ ખગેશ્વર । રૂપૈર્ઋજુસ્વરૂપૈશ્ચ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, વાયુના તેવીસ રૂપો છે, એ બધા રૂપો સીધા અને સાચા છે, અને બ્રહ્મા પરમેશ્વરનાં છે.

સત્યમેવ ન સંદેહો નિત્યાનન્દસુખાદિષુ । એવમેવ વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૬.

આ વાત સાચી છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી — શાશ્વત આનંદ અને સુખ વિશે પણ. એ જ રીતે જાણવું, ક્યારેય બીજું નહીં.

એતસ્ય શ્રવણાદેવ મોક્ષં યાન્તિ ન સંશયઃ । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આ સાંભળવાથી જ મોક્ષ મળે છે — એમાં શંકા નથી; હવે પછીનું કહું છું, શ્રેષ્ઠ પંખીરાજ, ધ્યાનથી સાંભળ.

કૃતૌ પ્રદ્યુમ્નતશ્ચૈવ સમુત્પન્ને ખગેશ્વર । સ્ત્રિયૌ દ્વે યમલે ચૈવ તયોર્મધ્યે તુ યદ્યિકા ॥ ૩,૧૬.

કૃતયુગમાં, પંખીરાજ, જ્યારે પ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યા, ત્યારે બે જોડી સ્ત્રીઓ હતી; અને એ બંનેમાં જો એક—

વાણીતિસંજ્ઞકાં વીન્દ્ર બ્રહ્માણીસંજ્ઞકાં વિદુઃ । પુરુષાખ્યવિરિઞ્ચસ્ય ભાર્યા સાવિત્રિકા મતા । ચતુર્મુખસ્ય ભાર્યા તુ કીર્તિતા સા સરસ્વતી ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, એકને વાણી કહે છે, બીજી બ્રાહ્મણી કહેવાય છે; પુરુષવિરીંચની પત્ની સાક્ષાત્ સાવિત્રી કહેવાય છે અને ચતુર્મુખની પત્ની સરસ્વતી કહેવાય છે.

એવં ત્રિરૂપં વિજ્ઞેયં વાણ્યાશ્ચ ખગસત્તમ । વક્ષ્યેઽવતારાન્ ભારત્યાઃ સમાહિતમનાઃ શૃણુ ॥ ૩,૧૬.

પંખીસ્રેષ્ઠ, વાણીનું ત્રણ રૂપ છે — એમ સમજવું. હવે હું ભારતીના અવતારો કહું છું, એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.

સર્વવેદાભિમાનિત્વાત્સર્વવેદાત્મિકા સ્મૃતા । મહાધ્યાતુશ્ચ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એ સર્વ વેદોમાં માન પામે છે, એટલે સર્વ વેદસ્વરૂપ કહેવાય છે; અને મહાધ્યાતા વાયુની પત્ની તરીકે પણ જાણીતી છે.

જ્ઞાનરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । સદા સુખસ્વરૂપત્વાદ્ભારતી તુ સુખાત્મિકા ॥ ૩,૧૬.

જ્ઞાનરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે એ જાણીતી છે; અને હંમેશા સુખરૂપ હોવાથી ભારતી સુખમય કહેવાય છે.

સુખસ્વરૂપ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા । ગુરુસ્તુ વાયુરેવોક્તસ્તસ્મિન્ ભક્તિયુતા સતી ॥ ૩,૧૬.

સુખરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે એ ઓળખાય છે; અને ગુરુ પણ વાયુ જ કહેવાય છે, જેમાં એ સદા ભક્તિથી જોડાયેલી છે.

તતસ્તુ ભારતી નિત્યા ગુરુભક્તિરિતિ સ્મૃતા । મહાગુરોર્હિ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

એથી ભારતીને શાશ્વત ગુરુભક્તિ કહેવાય છે; અને મહાગુરુ વાયુની પત્ની તરીકે પણ એ જાણીતી છે.