ગરુડપુરાણમ્

યોગિનાં હૃદયે સ્થિત્વા સધ્યાયતિ હરિં પરમ્ । પાર્થક્યેનાપિ તં ધ્યાયન્મહાધ્યાતેતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

યોગીઓના હૃદયમાં રહીને, એ પરમ હરિનું ધ્યાન કરે છે; અલગથી પણ તેનું ધ્યાન કરતાં, એ મહાન ધ્યાનધારી તરીકે ઓળખાય છે.

યદ્યોગ્યતાનુસારેણ વિજાનાતિ પરં હરિમ્ । રુદ્રાદૌ વિદ્યમાનાંશ્ચ ગુણાઞ્જાનાતિ સર્વદા ॥ ૩,૧૬.

યોગ્યતા પ્રમાણે જો કોઈ પરમ હરિને ઓળખે છે, તો એ હંમેશા રુદ્ર અને બીજામાં રહેલા ગુણોને પણ જાણે છે.

અતો વૈ વિજ્ઞનામાસૌ પ્રોક્તો હિ ખગસત્તમ । કામ્યાનાં કર્મણાં ત્યાગાદ્વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેને વિજ્ઞાન કહેવાય છે; ઇચ્છાથી કરેલા કર્મનો ત્યાગ કરીને, તેને વૈરાગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.

અથવાયોગિનાં નિત્યં હૃદિ સ્થિત્વા સ મારુતઃ । વૈરાગ્યં સંજનયતિ વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

અથવા, યોગીઓના હૃદયમાં હંમેશા રહીને, વાયુ વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરે છે; તેથી તેને વૈરાગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.

દેવાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં સુખમેવોત્તરોત્તરમ્ । તત્સુખં તૂત્તરેષાં ચ વાયુપર્યન્તમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓને પુણ્ય અને પાપથી સુખ સતત વધતું જાય છે; એ સુખ, શ્રેષ્ઠ દેવોમાં વાયુ સુધી જ રહે છે.

દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ ઉત્તમાનાં નૃણાં તથા । સુખાંશં જનયેદ્વાયુર્યતોતઃ સુખસંજ્ઞકઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ દેવતાઓ, ઋષિઓ અને શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો માટે સુખનો અંશ આપે છે; તેથી તેને સુખ કહેવાય છે.

ભુનક્તિ સર્વદા વીદ્રં તત્ર મુખ્યસ્તુ મારુતઃ । દુઃ ખશોકાદિકં કિઞ્ચિદ્દેવાનાં ભવતિ પ્રભો ॥ ૩,૧૬.

એ હંમેશા ભોગવે છે, હે ઈન્દ્ર, અને એમાં મુખ્ય વાયુ છે; દેવતાઓમાં થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થાય છે, હે પ્રભુ.

તચ્ચાસુરાવેશવશાદિત્યવેહિ ન સંશયઃ । તજ્જીવસ્ય ભવેત્કિઞ્ચિદ્દૈત્યાનાં ક્રમશો ભવેત્ ॥ ૩,૧૬.

આ અસુરોના પ્રભાવ હેઠળ જે થાય છે, એ નિશ્ચિત છે—એમાં કોઈ શંકા નથી. એવા જીવના આત્મામાં દૈત્યત્વનું કંઈક ભાગે ભાગે પ્રવેશે છે, અને એ ક્રમશઃ વધે છે.

યતઃ કલિશ્ચાધિકઃ સ્યાદતો દુઃ ખીતિ સ સ્મૃતઃ । દૈત્યાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં દુઃખમેવોત્તરોત્તરમ્ ॥ ૩,૧૬.

કેમ કે કળિ વધુ પ્રભાવી છે, તેથી એને હંમેશાં દુઃખી માનવામાં આવે છે. દૈત્યોને પુણ્ય કે પાપના કારણે દુઃખ સતત વધતું જાય છે.

તદ્દુઃખમુત્તરેષાં ચ કલિપર્યન્તમેવ ચ । ભુનક્તિ સર્વદા વીન્દ્ર તતઃ કલિરિતિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

પછીના લોકોનું એ દુઃખ કળિ યુગના અંત સુધી રહે છે. એ હંમેશાં એ દુઃખ ભોગવે છે, હે ઇન્દ્ર, તેથી એને કળિ કહેવામાં આવે છે.

સુખહર્ષાદિકં કિંચિદ્દૈત્યાનાં ભવતિ પ્રભો । દેવાવેશો ભવેત્તસ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૬.

હે પ્રભુ, દૈત્યોને ક્યારેક સુખ, આનંદ વગેરે મળી શકે છે. ત્યારે દેવતાઓનો પ્રભાવ થાય છે; અહીં વધારે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

દેવાનાં નિરયો નાસ્તિ દૈત્યાનાં વિનતાસુત । સુખસ્વરૂપં તન્નાસ્તિ વિષયોત્થમપિ દ્વિજ ॥ ૩,૧૬.

હે વિનતાના પુત્ર, દેવતાઓને ક્યારેય નરક નથી મળતો; દૈત્યોને કોઈ પણ રીતે—even ઇન્દ્રિયસુખથી—સુખ મળતું નથી, હે દ્વિજ.

વિષયોત્થં કિઞ્ચિદપિ દેવાવેશાદુદીરિતમ્ । તમો નાસ્ત્યેવ દેવાનાં દુઃખં નાસ્તિ સ્વરૂપતઃ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓના પ્રભાવથી ઇન્દ્રિયસુખથી થતું થોડું પણ સુખ હોય, તો પણ દેવતાઓ માટે અંધકાર નથી અને એમના સ્વભાવમાં દુઃખ નથી.

વિષયોત્થં મહાદુઃખં દેવાનાં નાસ્તિ સર્વદા । દુઃખશોકાદિકં કિં ચિદસુરાવેશતો ભવેત્ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓને ઇન્દ્રિયસુખથી થતું મોટું દુઃખ ક્યારેય નથી મળતું; પણ અસુરોના પ્રભાવથી થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થઈ શકે છે.

અતઃ કલિઃ સદા દુઃખી સુખી વાયુસ્તુ સર્વદા । મનુષ્યાણામૃષીણાં ચ સુખં દુઃખં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

આથી કળિ હંમેશાં દુઃખી રહે છે, જ્યારે વાયુ હંમેશાં સુખી રહે છે. હે ખગેશ્વર, મનુષ્યો અને ઋષિઓને સુખ અને દુઃખ બંને મળે છે.

ભવેત્તત્પુણ્યપાપાભ્યાં પુણ્યભોગી ચ મારુતઃ । કષ્ટભઙ્ગઃ કલિલયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૬.

આ બધું પુણ્ય અને પાપના કારણે થાય છે; વાયુ પુણ્યના ફળો ભોગવે છે. કષ્ટનો અંત કળિ માટે છે; અહીં વધુ વિચારવાની જરૂર નથી.

પ્રાણાદિસુખપર્યન્તા અંશા એકોનવિંશતિઃ । પ્રવિષ્ટાઃ સંતિ લોકેષુ પૃથક્સંતિ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

પ્રાણસુખથી શરૂ કરીને કુલ ઓગણીસ ભાગ છે. એ બધા ભાગોએ દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો છે અને અલગ અલગ રીતે વસે છે, હે ખગેશ્વર.

મારુતરેવતારાંશ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ । ચતુર્દશસુ ચન્દ્રેષુ દ્વિતીયૌ યો વિરોચનઃ ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, હવે વાયુ અને રેવતાના ભાગો વિશે સાંભળો. ચૌદ ચાંદ્રમાં બીજો ચાંદ્ર વિરોચન છે.

સ વાયુરિતિ સંપ્રોક્ત ઇન્દ્રાદીનાં ખગેશ્વર । હરિતત્ત્વેષુ સર્વેષુ સ વિષ્વગ્યાવ્યતેક્ષણઃ ॥ ૩,૧૬.

હે ખગેશ્વર, ઇન્દ્ર વગેરેમાં એને વાયુ કહેવાય છે. હરીના બધા સ્વરૂપોમાં એ સર્વવ્યાપી અને અવિચલ સાક્ષી છે.

અતો રોચનનામાસૌ મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ। રામાવતારે હનુમાન્રામકાર્યાર્થસાધકઃ । સ એવ ભીમસેનસ્તુ જાતો ભૂમ્યાં મહાબલઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી એને રોચન નામે ઓળખવામાં આવે છે, જે મારુતનો ભાગ છે. રામ અવતારમાં હનુમાનએ રામના કાર્યો પૂર્ણ કર્યા. એ જ મહાબળવાન ભીમસેન રૂપે પૃથ્વી પર જન્મ્યો.

કૃષ્ણાવતારે વિજ્ઞેયો મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

કૃષ્ણ અવતારમાં પણ એ મારુતનો ભાગ છે, એમ સમજવું.

મણિમાન્નામ દૈત્યસ્તુ સંકરાખ્યો ભવિષ્યતિ । સર્વેષાં સંકરં યસ્તુ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૬.

મણિમાન નામનો દૈત્ય સંકર તરીકે ઓળખાશે. એ બધામાં સંકટ અને ગૂંચવણ લાવશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તેન સંકરનામાસૌ ભવિષ્યતિ ખગેશ્વર । ધર્માન્ભાગવતાન્સર્વાન્વિનાશયતિ સર્વથા ॥ ૩,૧૬.

હે ખગેશ્વર, તેથી એને સંકર કહેવાશે. એ સર્વ રીતે ભાગવતોના ધર્મોનો નાશ કરશે.

તદા ભૂમૌ વાસુદેવો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । યજ્ઞાર્થૈઃ સદૃશો યસ્ય નાસ્તિ લોકે ચતુર્દશે ॥ ૩,૧૬.

ત્યારે પૃથ્વી પર વાસુદેવ અવતરી રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. ચૌદેય લોકમાં યજ્ઞ માટે એમના જેવો બીજો કોઈ નહીં હોય.

અતઃ સ પ્રજ્ઞયા પૂર્ણો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અવતારાસ્ત્રયો વાયોર્મતં ભાગવતાભિધમ્ ॥ ૩,૧૬.

આથી એ સંપૂર્ણ જ્ઞાનથી ભરપૂર રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. વાયુના ત્રણ અવતાર ભાગવત પરંપરામાં માનવામાં આવે છે.

સ્થાપનં દુષ્ટદમનં દ્વયમેવ પ્રયોજનમ્ । નાન્યત્પ્રયોજનં વાયોસ્તથા વૈરોચનાત્મકે ॥ ૩,૧૬.

સ્થાપના અને દુષ્ટોના દમન — બસ આ બે જ કારણ છે; વાયુ અને વૈરોચન સ્વભાવ ધરાવનારાઓ માટે બીજું કોઈ હેતુ નથી.

અવતારત્રયે વીન્દ્ર દુઃખં ગર્ભાદિસંભવમ્ । નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ વાયોસ્તુ તથા વૈરોચનાદિકે ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, ત્રણ અવતારમાં વાયુ અને વૈરોચન જાતિના માટે ગર્ભથી જન્મવાનો કોઈ દુઃખ નથી — એ તો કદી નથી જ.

શુક્રશોણિતસંબન્ધો હ્યવતારચતુષ્ટયે । નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ પક્ષીન્દ્ર યતો નાસ્ત્યશુભં તતઃ ॥ ૩,૧૬.

પંખીરાજ, ચાર અવતારમાં શુક્ર અને રક્તનો સંબંધ જ નથી; એટલે કોઈ અશુદ્ધિ પણ નથી જ.

પૂર્વં ગર્ભં સમાશોષ્ય સમયે પ્રભવસ્ય ચ । પ્રાદુર્ભવતિ દેવેશી હ્યવતારચતુષ્ટયે ॥ ૩,૧૬.

પહેલાં, અવતાર વખતે દેવી ગર્ભને શોષી લે છે અને ચાર અવતારમાં પ્રગટ થાય છે.