ગરુડપુરાણમ્

નષ્ટપ્રાયં ચ તત્સર્વં ગુરોઃ સંજ્ઞાનબોધકાત્ । પ્રાપ્યયોગં સમાચર્ય અન્તે મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૩,૧૬.

આ બધી વાસનાઓમાંની મોટાભાગની ગુરુ દ્વારા જ્ઞાનના પ્રબોધથી નાશ પામે છે; યોગનો અભ્યાસ કરીને અંતે મોક્ષ મળે છે.

કામ્યેન પૂજનં વિષ્ણોરૈશ્વર્યં પ્રદદાતિ ચ । જ્ઞાનં ચ વિપરીતં સ્યાત્તેન યાત્યધરં તમઃ ॥ ૩,૧૬.

ઇચ્છાથી કરાયેલ વિષ્ણુનું પૂજન વૈભવ આપે છે, પણ એમાં મળેલું જ્ઞાન ખોટું હોય છે, અને એથી મનુષ્ય નીચાં અંધકારમાં જાય છે.

તદેવ વિપરીતં ચેજ્જ્ઞાનાય પરિકીર્તિતમ્ । શિલાયાં વિષ્ણુબુદ્ધિસ્તુ વિષ્ણુબુદ્ધિર્દ્વિજે તથા ॥ ૩,૧૬.

એ જ ખોટું જ્ઞાન પણ જ્ઞાન તરીકે કહેવાય છે; પથ્થરમાં વિષ્ણુની બુદ્ધિ કે બ્રાહ્મણમાં પણ વિષ્ણુની બુદ્ધિ, એ વિષ્ણુ-બુદ્ધિ કહેવાય છે.

સલિલે તીર્થબુદ્ધિસ્તુ રોણુકાયાં તથૈવ ચ । શિવે સૂર્યે ષણ્મુખે ચ વિષ્ણુબુદ્ધિઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

પાણીમાં તીર્થની બુદ્ધિ, માટીની ગાંઠમાં પણ એ જ; શિવ, સૂર્ય અને શણ્મુખમાં પણ, ખગેશ્વર, વિષ્ણુની બુદ્ધિ કહેવાય છે.

ઇત્યાદ્યમખિલં જ્ઞાનં વિપરીતમિતિ સ્મૃતમ્ । શિલાદ્યેષુ ચ સર્વેષુ ઐક્યેનૈવ વિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે જેવું જ્ઞાન થાય છે, એ બધું ખોટું જ્ઞાન ગણાય છે; પથ્થર વગેરેમાં પણ બધામાં એકરૂપતાથી વિચાર થાય છે.

વિષ્ણુબુદ્ધિરિતિ પ્રોક્તં ન તુ તત્રસ્થવેદનમ્ । અનાદ્યનન્તકાલેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

એને વિષ્ણુ-બુદ્ધિ કહે છે, પણ એમાં સાચું અનુભવ થતું નથી; અનાદિ અને અનંત સમય સુધી પણ ઇચ્છાથી હરિનું પૂજન કરવું એ સાચું અનુભવ નથી.

યતો નાસ્તિ તતો વાયુર્ઋજુર્યોગ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । અન્યેષાં સર્વદા નાસ્તિ અતો ન ઋજવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૬.

જ્યાં એ નથી, ત્યાં વાયુને સીધો અને યોગ્ય કહેવાયો છે; બીજાઓમાં એ ક્યારેય નથી, તેથી તેઓને સીધા કહેવાતા નથી.

હરિં દર્શયતે વાપિ અપરોક્ષેણ સર્વદા । મોક્ષાધિકારિણાં કાલે અતઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે ॥ ૩,૧૬.

એ હંમેશા હરિને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે; મોક્ષના અધિકારીઓના સમયે, તેથી તેને પ્રજ્ઞા કહેવાય છે.

પરોક્ષેણાપિ સર્વેષાં હરિં દર્શયતે સદા । અતો વાયુઃ સદા વીન્દ્ર જ્ઞાનમિત્યેવ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

એ બધાને હંમેશા પરોક્ષ રીતે હરિનું દર્શન કરાવે છે; તેથી, પંખીઓના રાજા, વાયુને હંમેશા જ્ઞાન કહેવાય છે.

હિતાહિતોપદેષ્ટૃત્વાદ્ભક્તાનાં હૃદયે સ્થિતઃ । તતશ્ચ ગુરુસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ સ ચ મારુતઃ ॥ ૩,૧૬.

હિત અને અહિતની સમજ આપવાથી, એ ભક્તોના હૃદયમાં વસે છે; તેથી વાયુને ગુરુની પણ ઓળખ મળી છે.

યોગિનાં હૃદયે સ્થિત્વા સધ્યાયતિ હરિં પરમ્ । પાર્થક્યેનાપિ તં ધ્યાયન્મહાધ્યાતેતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

યોગીઓના હૃદયમાં રહીને, એ પરમ હરિનું ધ્યાન કરે છે; અલગથી પણ તેનું ધ્યાન કરતાં, એ મહાન ધ્યાનધારી તરીકે ઓળખાય છે.

યદ્યોગ્યતાનુસારેણ વિજાનાતિ પરં હરિમ્ । રુદ્રાદૌ વિદ્યમાનાંશ્ચ ગુણાઞ્જાનાતિ સર્વદા ॥ ૩,૧૬.

યોગ્યતા પ્રમાણે જો કોઈ પરમ હરિને ઓળખે છે, તો એ હંમેશા રુદ્ર અને બીજામાં રહેલા ગુણોને પણ જાણે છે.

અતો વૈ વિજ્ઞનામાસૌ પ્રોક્તો હિ ખગસત્તમ । કામ્યાનાં કર્મણાં ત્યાગાદ્વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેને વિજ્ઞાન કહેવાય છે; ઇચ્છાથી કરેલા કર્મનો ત્યાગ કરીને, તેને વૈરાગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.

અથવાયોગિનાં નિત્યં હૃદિ સ્થિત્વા સ મારુતઃ । વૈરાગ્યં સંજનયતિ વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

અથવા, યોગીઓના હૃદયમાં હંમેશા રહીને, વાયુ વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરે છે; તેથી તેને વૈરાગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.

દેવાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં સુખમેવોત્તરોત્તરમ્ । તત્સુખં તૂત્તરેષાં ચ વાયુપર્યન્તમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓને પુણ્ય અને પાપથી સુખ સતત વધતું જાય છે; એ સુખ, શ્રેષ્ઠ દેવોમાં વાયુ સુધી જ રહે છે.

દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ ઉત્તમાનાં નૃણાં તથા । સુખાંશં જનયેદ્વાયુર્યતોતઃ સુખસંજ્ઞકઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ દેવતાઓ, ઋષિઓ અને શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો માટે સુખનો અંશ આપે છે; તેથી તેને સુખ કહેવાય છે.

ભુનક્તિ સર્વદા વીદ્રં તત્ર મુખ્યસ્તુ મારુતઃ । દુઃ ખશોકાદિકં કિઞ્ચિદ્દેવાનાં ભવતિ પ્રભો ॥ ૩,૧૬.

એ હંમેશા ભોગવે છે, હે ઈન્દ્ર, અને એમાં મુખ્ય વાયુ છે; દેવતાઓમાં થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થાય છે, હે પ્રભુ.

તચ્ચાસુરાવેશવશાદિત્યવેહિ ન સંશયઃ । તજ્જીવસ્ય ભવેત્કિઞ્ચિદ્દૈત્યાનાં ક્રમશો ભવેત્ ॥ ૩,૧૬.

આ અસુરોના પ્રભાવ હેઠળ જે થાય છે, એ નિશ્ચિત છે—એમાં કોઈ શંકા નથી. એવા જીવના આત્મામાં દૈત્યત્વનું કંઈક ભાગે ભાગે પ્રવેશે છે, અને એ ક્રમશઃ વધે છે.

યતઃ કલિશ્ચાધિકઃ સ્યાદતો દુઃ ખીતિ સ સ્મૃતઃ । દૈત્યાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં દુઃખમેવોત્તરોત્તરમ્ ॥ ૩,૧૬.

કેમ કે કળિ વધુ પ્રભાવી છે, તેથી એને હંમેશાં દુઃખી માનવામાં આવે છે. દૈત્યોને પુણ્ય કે પાપના કારણે દુઃખ સતત વધતું જાય છે.

તદ્દુઃખમુત્તરેષાં ચ કલિપર્યન્તમેવ ચ । ભુનક્તિ સર્વદા વીન્દ્ર તતઃ કલિરિતિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

પછીના લોકોનું એ દુઃખ કળિ યુગના અંત સુધી રહે છે. એ હંમેશાં એ દુઃખ ભોગવે છે, હે ઇન્દ્ર, તેથી એને કળિ કહેવામાં આવે છે.

સુખહર્ષાદિકં કિંચિદ્દૈત્યાનાં ભવતિ પ્રભો । દેવાવેશો ભવેત્તસ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૬.

હે પ્રભુ, દૈત્યોને ક્યારેક સુખ, આનંદ વગેરે મળી શકે છે. ત્યારે દેવતાઓનો પ્રભાવ થાય છે; અહીં વધારે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

દેવાનાં નિરયો નાસ્તિ દૈત્યાનાં વિનતાસુત । સુખસ્વરૂપં તન્નાસ્તિ વિષયોત્થમપિ દ્વિજ ॥ ૩,૧૬.

હે વિનતાના પુત્ર, દેવતાઓને ક્યારેય નરક નથી મળતો; દૈત્યોને કોઈ પણ રીતે—even ઇન્દ્રિયસુખથી—સુખ મળતું નથી, હે દ્વિજ.

વિષયોત્થં કિઞ્ચિદપિ દેવાવેશાદુદીરિતમ્ । તમો નાસ્ત્યેવ દેવાનાં દુઃખં નાસ્તિ સ્વરૂપતઃ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓના પ્રભાવથી ઇન્દ્રિયસુખથી થતું થોડું પણ સુખ હોય, તો પણ દેવતાઓ માટે અંધકાર નથી અને એમના સ્વભાવમાં દુઃખ નથી.

વિષયોત્થં મહાદુઃખં દેવાનાં નાસ્તિ સર્વદા । દુઃખશોકાદિકં કિં ચિદસુરાવેશતો ભવેત્ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓને ઇન્દ્રિયસુખથી થતું મોટું દુઃખ ક્યારેય નથી મળતું; પણ અસુરોના પ્રભાવથી થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થઈ શકે છે.

અતઃ કલિઃ સદા દુઃખી સુખી વાયુસ્તુ સર્વદા । મનુષ્યાણામૃષીણાં ચ સુખં દુઃખં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

આથી કળિ હંમેશાં દુઃખી રહે છે, જ્યારે વાયુ હંમેશાં સુખી રહે છે. હે ખગેશ્વર, મનુષ્યો અને ઋષિઓને સુખ અને દુઃખ બંને મળે છે.

ભવેત્તત્પુણ્યપાપાભ્યાં પુણ્યભોગી ચ મારુતઃ । કષ્ટભઙ્ગઃ કલિલયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૬.

આ બધું પુણ્ય અને પાપના કારણે થાય છે; વાયુ પુણ્યના ફળો ભોગવે છે. કષ્ટનો અંત કળિ માટે છે; અહીં વધુ વિચારવાની જરૂર નથી.

પ્રાણાદિસુખપર્યન્તા અંશા એકોનવિંશતિઃ । પ્રવિષ્ટાઃ સંતિ લોકેષુ પૃથક્સંતિ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

પ્રાણસુખથી શરૂ કરીને કુલ ઓગણીસ ભાગ છે. એ બધા ભાગોએ દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો છે અને અલગ અલગ રીતે વસે છે, હે ખગેશ્વર.

મારુતરેવતારાંશ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ । ચતુર્દશસુ ચન્દ્રેષુ દ્વિતીયૌ યો વિરોચનઃ ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, હવે વાયુ અને રેવતાના ભાગો વિશે સાંભળો. ચૌદ ચાંદ્રમાં બીજો ચાંદ્ર વિરોચન છે.

સ વાયુરિતિ સંપ્રોક્ત ઇન્દ્રાદીનાં ખગેશ્વર । હરિતત્ત્વેષુ સર્વેષુ સ વિષ્વગ્યાવ્યતેક્ષણઃ ॥ ૩,૧૬.

હે ખગેશ્વર, ઇન્દ્ર વગેરેમાં એને વાયુ કહેવાય છે. હરીના બધા સ્વરૂપોમાં એ સર્વવ્યાપી અને અવિચલ સાક્ષી છે.