ગરુડપુરાણમ્

અતોસૌ વિષ્ણુભક્તશ્ચ કીર્તિતો નાત્ર સંશયઃ । એષોસૌ સર્વજીવાનાં ચિત્તસંજ્ઞાનમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

આથી, તેને વિષ્ણુભક્ત કહેવામાં આવે છે — તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને તે સર્વ જીવોમાં ચેતના તરીકે પણ ઓળખાય છે.

ચિત્તરૂપો યતો વાયુરતશ્ચિત્તમિતિ સ્મૃતઃ । પ્રભુઃ પ્રભૂણાં ગરુડ સોદરાણાં ચ સર્વશઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે, તેથી તેને ચિત્ત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; હે ગરુડ, તે સર્વ પ્રભુઓનો અને બધા ભાઈઓનો પણ સ્વામી છે.

અતસ્તુ વાયુરેવૈકો મહાપ્રભુરિતિ સ્મૃતઃ । સર્વેષાં ચ હૃહિ સ્થિત્વા બલં પશ્યતિ સત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આથી, વાયુને મહાપ્રભુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; તે બધાના હૃદયમાં રહીને તેમનું બળ જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ.

અતો બલમિતિ હ્યાખ્યામવાપ વિનતાસુત । સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા પુત્રપૌત્રાદિકૈર્જનૈઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી, હે વિનતાના પુત્ર, તેને બળ નામ મળ્યું; તે બધાના હૃદયમાં રહીને પુત્ર, પૌત્ર અને અન્ય લોકો દ્વારા ઓળખાય છે.

યાજનં કુરુતે નિત્યમતોસૌ યષ્ટૃસંજ્ઞકઃ । અનન્તકલ્પમારભ્ય વાયુપર્યન્તમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

તે હંમેશા યજ્ઞ કરે છે, તેથી તેને યષ્ટૃ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; અનંત કાલના આરંભથી લઈ વાયુ સુધી.

વક્રત્વં નાસ્તિ યોગસ્ય ઋજુર્યોગ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ । યોગસ્ય વક્રતા નામ કામ્યતા હરિપૂજને । ઈશરુદ્રાદિકાનાં ચ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

યોગમાં ક્યારેય વાંકાપણું નથી, તેથી તેને ઋજુયોગ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; યોગમાં વાંકાપણું એટલે હરિની પૂજા માટે ઈચ્છા રાખવી, અને ઈશ, રુદ્ર વગેરે પણ ઈચ્છા રાખીને હરિની પૂજા કરે છે.

કસ્યચિત્ત્વથ પક્ષીન્દ્ર હ્યતસ્ત્વનૃજવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૬.

પણ, હે પંખીઓના રાજા, કેટલાકને તેથી અનૃજવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઋષ્યાદીનાં ચ મધ્યેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ । અતો ન ઋજવો જ્ઞેયા મનુષ્યાણાં ચ કા કથા ॥ ૩,૧૬.

અહીં સુધી કે ઋષિ વગેરે પણ ઈચ્છા સાથે હરિની પૂજા કરે છે; તેથી તેઓ ઋજુ નથી ગણાતા, તો મનુષ્યોની તો વાત જ શું?

યાવત્કામ્યસપર્યાં વૈ ન જહાતિ નરોત્તમઃ । તથા ઋષ્યાદયશ્ચૈવ મોક્ષસ્ય પરિપન્થિનીમ્ ॥ ૩,૧૬.

જ્યાં સુધી શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય ઈચ્છાથી કરાતી સેવા છોડતો નથી, ત્યાં સુધી ઋષિ અને અન્ય લોકો પણ મુક્તિમાં અવરોધરૂપ રહે છે.

અનાદિકાલમારભ્ય કર્મજન્યા ચ વાસના । મોક્ષાધિકારિણઃ સર્વે કુર્વતે કસ્ય પૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

અગણિત સમયથી કર્મોથી ઉત્પન્ન થયેલી વાસનાઓ રહી છે; જે બધા મોક્ષના અધિકારી છે, તેઓ કોઈકનું પૂજન કરે છે.

નષ્ટપ્રાયં ચ તત્સર્વં ગુરોઃ સંજ્ઞાનબોધકાત્ । પ્રાપ્યયોગં સમાચર્ય અન્તે મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૩,૧૬.

આ બધી વાસનાઓમાંની મોટાભાગની ગુરુ દ્વારા જ્ઞાનના પ્રબોધથી નાશ પામે છે; યોગનો અભ્યાસ કરીને અંતે મોક્ષ મળે છે.

કામ્યેન પૂજનં વિષ્ણોરૈશ્વર્યં પ્રદદાતિ ચ । જ્ઞાનં ચ વિપરીતં સ્યાત્તેન યાત્યધરં તમઃ ॥ ૩,૧૬.

ઇચ્છાથી કરાયેલ વિષ્ણુનું પૂજન વૈભવ આપે છે, પણ એમાં મળેલું જ્ઞાન ખોટું હોય છે, અને એથી મનુષ્ય નીચાં અંધકારમાં જાય છે.

તદેવ વિપરીતં ચેજ્જ્ઞાનાય પરિકીર્તિતમ્ । શિલાયાં વિષ્ણુબુદ્ધિસ્તુ વિષ્ણુબુદ્ધિર્દ્વિજે તથા ॥ ૩,૧૬.

એ જ ખોટું જ્ઞાન પણ જ્ઞાન તરીકે કહેવાય છે; પથ્થરમાં વિષ્ણુની બુદ્ધિ કે બ્રાહ્મણમાં પણ વિષ્ણુની બુદ્ધિ, એ વિષ્ણુ-બુદ્ધિ કહેવાય છે.

સલિલે તીર્થબુદ્ધિસ્તુ રોણુકાયાં તથૈવ ચ । શિવે સૂર્યે ષણ્મુખે ચ વિષ્ણુબુદ્ધિઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

પાણીમાં તીર્થની બુદ્ધિ, માટીની ગાંઠમાં પણ એ જ; શિવ, સૂર્ય અને શણ્મુખમાં પણ, ખગેશ્વર, વિષ્ણુની બુદ્ધિ કહેવાય છે.

ઇત્યાદ્યમખિલં જ્ઞાનં વિપરીતમિતિ સ્મૃતમ્ । શિલાદ્યેષુ ચ સર્વેષુ ઐક્યેનૈવ વિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે જેવું જ્ઞાન થાય છે, એ બધું ખોટું જ્ઞાન ગણાય છે; પથ્થર વગેરેમાં પણ બધામાં એકરૂપતાથી વિચાર થાય છે.

વિષ્ણુબુદ્ધિરિતિ પ્રોક્તં ન તુ તત્રસ્થવેદનમ્ । અનાદ્યનન્તકાલેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

એને વિષ્ણુ-બુદ્ધિ કહે છે, પણ એમાં સાચું અનુભવ થતું નથી; અનાદિ અને અનંત સમય સુધી પણ ઇચ્છાથી હરિનું પૂજન કરવું એ સાચું અનુભવ નથી.

યતો નાસ્તિ તતો વાયુર્ઋજુર્યોગ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । અન્યેષાં સર્વદા નાસ્તિ અતો ન ઋજવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૬.

જ્યાં એ નથી, ત્યાં વાયુને સીધો અને યોગ્ય કહેવાયો છે; બીજાઓમાં એ ક્યારેય નથી, તેથી તેઓને સીધા કહેવાતા નથી.

હરિં દર્શયતે વાપિ અપરોક્ષેણ સર્વદા । મોક્ષાધિકારિણાં કાલે અતઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે ॥ ૩,૧૬.

એ હંમેશા હરિને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે; મોક્ષના અધિકારીઓના સમયે, તેથી તેને પ્રજ્ઞા કહેવાય છે.

પરોક્ષેણાપિ સર્વેષાં હરિં દર્શયતે સદા । અતો વાયુઃ સદા વીન્દ્ર જ્ઞાનમિત્યેવ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

એ બધાને હંમેશા પરોક્ષ રીતે હરિનું દર્શન કરાવે છે; તેથી, પંખીઓના રાજા, વાયુને હંમેશા જ્ઞાન કહેવાય છે.

હિતાહિતોપદેષ્ટૃત્વાદ્ભક્તાનાં હૃદયે સ્થિતઃ । તતશ્ચ ગુરુસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ સ ચ મારુતઃ ॥ ૩,૧૬.

હિત અને અહિતની સમજ આપવાથી, એ ભક્તોના હૃદયમાં વસે છે; તેથી વાયુને ગુરુની પણ ઓળખ મળી છે.

યોગિનાં હૃદયે સ્થિત્વા સધ્યાયતિ હરિં પરમ્ । પાર્થક્યેનાપિ તં ધ્યાયન્મહાધ્યાતેતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

યોગીઓના હૃદયમાં રહીને, એ પરમ હરિનું ધ્યાન કરે છે; અલગથી પણ તેનું ધ્યાન કરતાં, એ મહાન ધ્યાનધારી તરીકે ઓળખાય છે.

યદ્યોગ્યતાનુસારેણ વિજાનાતિ પરં હરિમ્ । રુદ્રાદૌ વિદ્યમાનાંશ્ચ ગુણાઞ્જાનાતિ સર્વદા ॥ ૩,૧૬.

યોગ્યતા પ્રમાણે જો કોઈ પરમ હરિને ઓળખે છે, તો એ હંમેશા રુદ્ર અને બીજામાં રહેલા ગુણોને પણ જાણે છે.

અતો વૈ વિજ્ઞનામાસૌ પ્રોક્તો હિ ખગસત્તમ । કામ્યાનાં કર્મણાં ત્યાગાદ્વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેને વિજ્ઞાન કહેવાય છે; ઇચ્છાથી કરેલા કર્મનો ત્યાગ કરીને, તેને વૈરાગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.

અથવાયોગિનાં નિત્યં હૃદિ સ્થિત્વા સ મારુતઃ । વૈરાગ્યં સંજનયતિ વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૬.

અથવા, યોગીઓના હૃદયમાં હંમેશા રહીને, વાયુ વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરે છે; તેથી તેને વૈરાગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.

દેવાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં સુખમેવોત્તરોત્તરમ્ । તત્સુખં તૂત્તરેષાં ચ વાયુપર્યન્તમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

દેવતાઓને પુણ્ય અને પાપથી સુખ સતત વધતું જાય છે; એ સુખ, શ્રેષ્ઠ દેવોમાં વાયુ સુધી જ રહે છે.

દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ ઉત્તમાનાં નૃણાં તથા । સુખાંશં જનયેદ્વાયુર્યતોતઃ સુખસંજ્ઞકઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ દેવતાઓ, ઋષિઓ અને શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો માટે સુખનો અંશ આપે છે; તેથી તેને સુખ કહેવાય છે.

ભુનક્તિ સર્વદા વીદ્રં તત્ર મુખ્યસ્તુ મારુતઃ । દુઃ ખશોકાદિકં કિઞ્ચિદ્દેવાનાં ભવતિ પ્રભો ॥ ૩,૧૬.

એ હંમેશા ભોગવે છે, હે ઈન્દ્ર, અને એમાં મુખ્ય વાયુ છે; દેવતાઓમાં થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થાય છે, હે પ્રભુ.

તચ્ચાસુરાવેશવશાદિત્યવેહિ ન સંશયઃ । તજ્જીવસ્ય ભવેત્કિઞ્ચિદ્દૈત્યાનાં ક્રમશો ભવેત્ ॥ ૩,૧૬.

આ અસુરોના પ્રભાવ હેઠળ જે થાય છે, એ નિશ્ચિત છે—એમાં કોઈ શંકા નથી. એવા જીવના આત્મામાં દૈત્યત્વનું કંઈક ભાગે ભાગે પ્રવેશે છે, અને એ ક્રમશઃ વધે છે.

યતઃ કલિશ્ચાધિકઃ સ્યાદતો દુઃ ખીતિ સ સ્મૃતઃ । દૈત્યાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં દુઃખમેવોત્તરોત્તરમ્ ॥ ૩,૧૬.

કેમ કે કળિ વધુ પ્રભાવી છે, તેથી એને હંમેશાં દુઃખી માનવામાં આવે છે. દૈત્યોને પુણ્ય કે પાપના કારણે દુઃખ સતત વધતું જાય છે.