ગરુડપુરાણમ્

બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ પદ્મનાભો યો જાતઃ કમલાસનઃ । સ ચર્તુમુખસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ ખગસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

બ્રહ્માંડની અંદર, કમળનાભ જે કમળ પર બેસેલા જન્મ્યા, એ ચારમુખ નામ પણ પામ્યા, હે શ્રેષ્ઠ પંખી.

એવં ચત્વારિરૂપાણિ બ્રહ્મણઃ કીર્તિતાનિ ચ । વાયોર્નામાનિ વક્ષ્યેહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે બ્રહ્માના ચાર સ્વરૂપોનું વર્ણન થયું છે; હવે હું વાયુના નામો કહું છું, હે પંખીઓના રાજા, ધ્યાનથી સાંભળો.

સંકર્ષણાચ્ચ ગરુડ જયાયાં યો વભૂવ હ । સ વાયુઃ પ્રથમો જ્ઞેયો પ્રધાન ઇતિ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

હે ગરુડ, સંકર્ષણમાંથી જયામાં જે જન્મ્યો હતો, એ પ્રથમ વાયુ કહેવાય છે, જેને પ્રધાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

લોકચેષ્ટાપ્રદત્વાત્સ સૂત્રનામ્નાપિ કીર્તિતઃ । બદરીસ્થસ્ય વિષ્ણોશ્ચ ધૈર્યેણ સ્તવનાય સઃ ॥ ૩,૧૬.

જે worldsને ચલાવવાનો સામર્થ્ય આપે છે, તેથી તેને સૂત્ર નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે; અને બદરીમાં વસતા વિષ્ણુની અડગતા વડે તેનું સ્તવન થાય છે.

ધૃતિરૂપં યયૌ વાયુસ્તસ્માદ્ધૃતિરિતિ સ્મૃતઃ । યોગ્યાનાં હરિભક્તાનાં ધૃતિરૂપેણ સંસ્થિતઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુએ ધૈર્યનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, તેથી તેને ધૃતિ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; અને જે યોગ્ય છે એવા હરિભક્તોમાં તે ધૈર્યરૂપે સ્થિત રહે છે.

યતો હૃદિ સ્થિતો વાયુસ્તતો વૈ ધૃતિસંજ્ઞકઃ । સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા સ્મરતે સર્વદા હરિમ્ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ હૃદયમાં વસે છે, તેથી તેને ધૃતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; તે બધાના હૃદયમાં રહીને હંમેશા હરિનું સ્મરણ કરે છે.

અતો વાયુઃસ્થિતિર્નામ બભૂવ ખગસત્તમ । અથવા વાયુરેવૈકઃ શ્વેતદ્વીપગતં હરિમ્ ॥ ૩,૧૬.

આથી, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, વાયુને સ્થિતિ નામ મળ્યું; અથવા તો વાયુ એકલાએ જ હંમેશા શ્વેતદ્વીપમાં રહેલા હરિનું સ્મરણ કરે છે.

સદા સ્મરતિ વૈ વીન્દ્ર અતોસૌ સ્મૃતિસંજ્ઞકઃ । સર્વેષાં ચ હૃદિસ્થિત્વા જ્ઞાતો વિષ્ણોરુદીરણાત્ ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, તે હંમેશા સ્મરણ કરે છે, તેથી તેને સ્મૃતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; બધાના હૃદયમાં રહીને તે વિષ્ણુના ઉચ્ચારથી ઓળખાય છે.

અતો મે મુક્તિનામાભૂદ્વાયુરેવ ન સંશયઃ । જ્ઞાનદ્વારેણ ભક્તાનાં મુક્તિદો મદનુજ્ઞયા ॥ ૩,૧૬.

આથી, વાયુને મુક્તિ નામ મળ્યું — તેમાં કોઈ શંકા નથી; જ્ઞાનના દ્વારથી તે ભક્તોને મારી અનુમતિથી મુક્તિ આપે છે.

યતો સૌ વાયુરેવૈકો મુક્તિનામા ભૂવહ । વિષ્ણૌ ભક્તિં વર્ધ્યતિ ભક્તાનાં હૃદિ સંસ્થિતઃ ॥ ૩,૧૬.

કારણ કે વાયુને મુક્તિ નામ મળ્યું છે, તે ભક્તોના હૃદયમાં રહીને વિષ્ણુપ્રતિ ભક્તિ વધારતો રહે છે.

અતોસૌ વિષ્ણુભક્તશ્ચ કીર્તિતો નાત્ર સંશયઃ । એષોસૌ સર્વજીવાનાં ચિત્તસંજ્ઞાનમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

આથી, તેને વિષ્ણુભક્ત કહેવામાં આવે છે — તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને તે સર્વ જીવોમાં ચેતના તરીકે પણ ઓળખાય છે.

ચિત્તરૂપો યતો વાયુરતશ્ચિત્તમિતિ સ્મૃતઃ । પ્રભુઃ પ્રભૂણાં ગરુડ સોદરાણાં ચ સર્વશઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે, તેથી તેને ચિત્ત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; હે ગરુડ, તે સર્વ પ્રભુઓનો અને બધા ભાઈઓનો પણ સ્વામી છે.

અતસ્તુ વાયુરેવૈકો મહાપ્રભુરિતિ સ્મૃતઃ । સર્વેષાં ચ હૃહિ સ્થિત્વા બલં પશ્યતિ સત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આથી, વાયુને મહાપ્રભુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; તે બધાના હૃદયમાં રહીને તેમનું બળ જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ.

અતો બલમિતિ હ્યાખ્યામવાપ વિનતાસુત । સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા પુત્રપૌત્રાદિકૈર્જનૈઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી, હે વિનતાના પુત્ર, તેને બળ નામ મળ્યું; તે બધાના હૃદયમાં રહીને પુત્ર, પૌત્ર અને અન્ય લોકો દ્વારા ઓળખાય છે.

યાજનં કુરુતે નિત્યમતોસૌ યષ્ટૃસંજ્ઞકઃ । અનન્તકલ્પમારભ્ય વાયુપર્યન્તમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

તે હંમેશા યજ્ઞ કરે છે, તેથી તેને યષ્ટૃ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; અનંત કાલના આરંભથી લઈ વાયુ સુધી.

વક્રત્વં નાસ્તિ યોગસ્ય ઋજુર્યોગ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ । યોગસ્ય વક્રતા નામ કામ્યતા હરિપૂજને । ઈશરુદ્રાદિકાનાં ચ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

યોગમાં ક્યારેય વાંકાપણું નથી, તેથી તેને ઋજુયોગ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; યોગમાં વાંકાપણું એટલે હરિની પૂજા માટે ઈચ્છા રાખવી, અને ઈશ, રુદ્ર વગેરે પણ ઈચ્છા રાખીને હરિની પૂજા કરે છે.

કસ્યચિત્ત્વથ પક્ષીન્દ્ર હ્યતસ્ત્વનૃજવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૬.

પણ, હે પંખીઓના રાજા, કેટલાકને તેથી અનૃજવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઋષ્યાદીનાં ચ મધ્યેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ । અતો ન ઋજવો જ્ઞેયા મનુષ્યાણાં ચ કા કથા ॥ ૩,૧૬.

અહીં સુધી કે ઋષિ વગેરે પણ ઈચ્છા સાથે હરિની પૂજા કરે છે; તેથી તેઓ ઋજુ નથી ગણાતા, તો મનુષ્યોની તો વાત જ શું?

યાવત્કામ્યસપર્યાં વૈ ન જહાતિ નરોત્તમઃ । તથા ઋષ્યાદયશ્ચૈવ મોક્ષસ્ય પરિપન્થિનીમ્ ॥ ૩,૧૬.

જ્યાં સુધી શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય ઈચ્છાથી કરાતી સેવા છોડતો નથી, ત્યાં સુધી ઋષિ અને અન્ય લોકો પણ મુક્તિમાં અવરોધરૂપ રહે છે.

અનાદિકાલમારભ્ય કર્મજન્યા ચ વાસના । મોક્ષાધિકારિણઃ સર્વે કુર્વતે કસ્ય પૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

અગણિત સમયથી કર્મોથી ઉત્પન્ન થયેલી વાસનાઓ રહી છે; જે બધા મોક્ષના અધિકારી છે, તેઓ કોઈકનું પૂજન કરે છે.

નષ્ટપ્રાયં ચ તત્સર્વં ગુરોઃ સંજ્ઞાનબોધકાત્ । પ્રાપ્યયોગં સમાચર્ય અન્તે મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૩,૧૬.

આ બધી વાસનાઓમાંની મોટાભાગની ગુરુ દ્વારા જ્ઞાનના પ્રબોધથી નાશ પામે છે; યોગનો અભ્યાસ કરીને અંતે મોક્ષ મળે છે.

કામ્યેન પૂજનં વિષ્ણોરૈશ્વર્યં પ્રદદાતિ ચ । જ્ઞાનં ચ વિપરીતં સ્યાત્તેન યાત્યધરં તમઃ ॥ ૩,૧૬.

ઇચ્છાથી કરાયેલ વિષ્ણુનું પૂજન વૈભવ આપે છે, પણ એમાં મળેલું જ્ઞાન ખોટું હોય છે, અને એથી મનુષ્ય નીચાં અંધકારમાં જાય છે.

તદેવ વિપરીતં ચેજ્જ્ઞાનાય પરિકીર્તિતમ્ । શિલાયાં વિષ્ણુબુદ્ધિસ્તુ વિષ્ણુબુદ્ધિર્દ્વિજે તથા ॥ ૩,૧૬.

એ જ ખોટું જ્ઞાન પણ જ્ઞાન તરીકે કહેવાય છે; પથ્થરમાં વિષ્ણુની બુદ્ધિ કે બ્રાહ્મણમાં પણ વિષ્ણુની બુદ્ધિ, એ વિષ્ણુ-બુદ્ધિ કહેવાય છે.

સલિલે તીર્થબુદ્ધિસ્તુ રોણુકાયાં તથૈવ ચ । શિવે સૂર્યે ષણ્મુખે ચ વિષ્ણુબુદ્ધિઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

પાણીમાં તીર્થની બુદ્ધિ, માટીની ગાંઠમાં પણ એ જ; શિવ, સૂર્ય અને શણ્મુખમાં પણ, ખગેશ્વર, વિષ્ણુની બુદ્ધિ કહેવાય છે.

ઇત્યાદ્યમખિલં જ્ઞાનં વિપરીતમિતિ સ્મૃતમ્ । શિલાદ્યેષુ ચ સર્વેષુ ઐક્યેનૈવ વિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે જેવું જ્ઞાન થાય છે, એ બધું ખોટું જ્ઞાન ગણાય છે; પથ્થર વગેરેમાં પણ બધામાં એકરૂપતાથી વિચાર થાય છે.

વિષ્ણુબુદ્ધિરિતિ પ્રોક્તં ન તુ તત્રસ્થવેદનમ્ । અનાદ્યનન્તકાલેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

એને વિષ્ણુ-બુદ્ધિ કહે છે, પણ એમાં સાચું અનુભવ થતું નથી; અનાદિ અને અનંત સમય સુધી પણ ઇચ્છાથી હરિનું પૂજન કરવું એ સાચું અનુભવ નથી.

યતો નાસ્તિ તતો વાયુર્ઋજુર્યોગ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । અન્યેષાં સર્વદા નાસ્તિ અતો ન ઋજવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૬.

જ્યાં એ નથી, ત્યાં વાયુને સીધો અને યોગ્ય કહેવાયો છે; બીજાઓમાં એ ક્યારેય નથી, તેથી તેઓને સીધા કહેવાતા નથી.

હરિં દર્શયતે વાપિ અપરોક્ષેણ સર્વદા । મોક્ષાધિકારિણાં કાલે અતઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે ॥ ૩,૧૬.

એ હંમેશા હરિને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે; મોક્ષના અધિકારીઓના સમયે, તેથી તેને પ્રજ્ઞા કહેવાય છે.

પરોક્ષેણાપિ સર્વેષાં હરિં દર્શયતે સદા । અતો વાયુઃ સદા વીન્દ્ર જ્ઞાનમિત્યેવ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

એ બધાને હંમેશા પરોક્ષ રીતે હરિનું દર્શન કરાવે છે; તેથી, પંખીઓના રાજા, વાયુને હંમેશા જ્ઞાન કહેવાય છે.