ગરુડપુરાણમ્

કૃષ્ણાવતારે કન્યેવ નન્દપુત્રાનુજા હિ સા । રજોભિમાનિભૂદેવી ભાર્યા સા સૂકરસ્ય ચ ॥ ૩,૧૬.

કૃષ્ણ અવતારમાં એ કન્યા છે, નંદપુત્રની બહેન છે; અને રજોગુણને ધારણ કરનારી દેવી વરાહની પણ પત્ની છે.

વેદાભિમાનિની વીન્દ્ર અન્નપૂર્ણા પ્રકીર્તિતા । નારાયણસ્ય ભાર્યા તુ લક્ષ્મીરૂપા ત્વજા સ્મૃતા ॥ ૩,૧૬.

વેદોને પોતાનું માનનારી એ અન્નપૂર્ણા તરીકે ઓળખાય છે; નારાયણની પત્ની અજારૂપે લક્ષ્મી તરીકે સ્મરણ થાય છે.

યજ્ઞાખ્યસ્ય હરેર્ભાર્યા દક્ષિણા સંપ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

યજ્ઞરૂપ હરીની પત્ની દક્ષિણા તરીકે ઓળખાય છે.

જયન્તી વૃષભસ્યૈવ પત્ની સંપરિકીર્તિતા । વિદેહપુત્રી સીતા તુ રામભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

જયંતી વૃષભની પત્ની તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને વિદેહપુત્રી સીતાને રામની પત્ની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રુક્મિણીસત્યભામા ચ ભાર્યે કૃષ્ણસ્ય કીર્તિતે । ઇત્યાદિકા હ્યનન્તાશ્ચાપ્યાવતારાઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥ ૩,૧૬.

રુક્મિણી અને સત્યભામા કૃષ્ણની પત્નીઓ તરીકે જાણીતી છે; અને આવી અનેક પ્રકારની અનંત અવતારો છે.

રમાયાઃ સંતિ વિપ્રેન્દ્ર ભેદહીનાઃ પરસ્પરમ્ । અનન્તાનન્તગુણકાદ્વિષ્ણોર્ન્યૂનાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૬.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, રમાની મૂર્તિઓ એકબીજાથી અલગ નથી; એ અનંત ગુણોથી યુક્ત છે, પણ વિષ્ણુ કરતાં ઓછી ગણાય છે.

અથ બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ શ્રિયઃ કોટિગુણાધમૌ । વક્ષ્યે ચ બ્રહ્મણો રૂપં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

હવે, બ્રહ્મા અને વાયુ શ્રી કરતાં કરોડગણો ઓછા છે; હવે હું બ્રહ્માનું રૂપ કહું છું—હે પંખીરાજ, સાંભળ.

વાસુદેવાત્સમુત્પન્નો માયાયાં ચ ખગેશ્વર । સ એવ પુરુષોનામ વિરિઞ્ચ ઇતિ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

વાસુદેવમાંથી, માયામાંથી, જે પુરુષ જન્મ્યો, એ જ વિરિંચ તરીકે ઓળખાય છે, હે ખગેશ્વર.

અનિરુદ્ધાત્તુ શાન્તાયાં મહત્તત્ત્વતનુસ્ત્વભૂત્ । તદા મહાન્વિરિઞ્ચેતિ સંજ્ઞામાપ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

અનિરુદ્ધમાંથી, શાંતા માંથી, મહત્તત્વ સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થયું; ત્યારે, હે પંખીરાજ, એ મહાન વિરિંચ નામે ઓળખાયો.

રજસાત્ર સમુત્પન્નો માયાયાં વાસુદેવતઃ । વિધિસંજ્ઞો વિરિઞ્ચઃ સ જ્ઞાતવ્યઃ પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

અહીં, રજોગુણથી, માયામાંથી, વાસુદેવમાંથી જે વિધી નામે વિરિંચ જન્મ્યો, એ જ જાણવાનો છે, હે શ્રેષ્ઠ પંખી.

બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ પદ્મનાભો યો જાતઃ કમલાસનઃ । સ ચર્તુમુખસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ ખગસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

બ્રહ્માંડની અંદર, કમળનાભ જે કમળ પર બેસેલા જન્મ્યા, એ ચારમુખ નામ પણ પામ્યા, હે શ્રેષ્ઠ પંખી.

એવં ચત્વારિરૂપાણિ બ્રહ્મણઃ કીર્તિતાનિ ચ । વાયોર્નામાનિ વક્ષ્યેહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે બ્રહ્માના ચાર સ્વરૂપોનું વર્ણન થયું છે; હવે હું વાયુના નામો કહું છું, હે પંખીઓના રાજા, ધ્યાનથી સાંભળો.

સંકર્ષણાચ્ચ ગરુડ જયાયાં યો વભૂવ હ । સ વાયુઃ પ્રથમો જ્ઞેયો પ્રધાન ઇતિ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

હે ગરુડ, સંકર્ષણમાંથી જયામાં જે જન્મ્યો હતો, એ પ્રથમ વાયુ કહેવાય છે, જેને પ્રધાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

લોકચેષ્ટાપ્રદત્વાત્સ સૂત્રનામ્નાપિ કીર્તિતઃ । બદરીસ્થસ્ય વિષ્ણોશ્ચ ધૈર્યેણ સ્તવનાય સઃ ॥ ૩,૧૬.

જે worldsને ચલાવવાનો સામર્થ્ય આપે છે, તેથી તેને સૂત્ર નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે; અને બદરીમાં વસતા વિષ્ણુની અડગતા વડે તેનું સ્તવન થાય છે.

ધૃતિરૂપં યયૌ વાયુસ્તસ્માદ્ધૃતિરિતિ સ્મૃતઃ । યોગ્યાનાં હરિભક્તાનાં ધૃતિરૂપેણ સંસ્થિતઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુએ ધૈર્યનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, તેથી તેને ધૃતિ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; અને જે યોગ્ય છે એવા હરિભક્તોમાં તે ધૈર્યરૂપે સ્થિત રહે છે.

યતો હૃદિ સ્થિતો વાયુસ્તતો વૈ ધૃતિસંજ્ઞકઃ । સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા સ્મરતે સર્વદા હરિમ્ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ હૃદયમાં વસે છે, તેથી તેને ધૃતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; તે બધાના હૃદયમાં રહીને હંમેશા હરિનું સ્મરણ કરે છે.

અતો વાયુઃસ્થિતિર્નામ બભૂવ ખગસત્તમ । અથવા વાયુરેવૈકઃ શ્વેતદ્વીપગતં હરિમ્ ॥ ૩,૧૬.

આથી, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, વાયુને સ્થિતિ નામ મળ્યું; અથવા તો વાયુ એકલાએ જ હંમેશા શ્વેતદ્વીપમાં રહેલા હરિનું સ્મરણ કરે છે.

સદા સ્મરતિ વૈ વીન્દ્ર અતોસૌ સ્મૃતિસંજ્ઞકઃ । સર્વેષાં ચ હૃદિસ્થિત્વા જ્ઞાતો વિષ્ણોરુદીરણાત્ ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, તે હંમેશા સ્મરણ કરે છે, તેથી તેને સ્મૃતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; બધાના હૃદયમાં રહીને તે વિષ્ણુના ઉચ્ચારથી ઓળખાય છે.

અતો મે મુક્તિનામાભૂદ્વાયુરેવ ન સંશયઃ । જ્ઞાનદ્વારેણ ભક્તાનાં મુક્તિદો મદનુજ્ઞયા ॥ ૩,૧૬.

આથી, વાયુને મુક્તિ નામ મળ્યું — તેમાં કોઈ શંકા નથી; જ્ઞાનના દ્વારથી તે ભક્તોને મારી અનુમતિથી મુક્તિ આપે છે.

યતો સૌ વાયુરેવૈકો મુક્તિનામા ભૂવહ । વિષ્ણૌ ભક્તિં વર્ધ્યતિ ભક્તાનાં હૃદિ સંસ્થિતઃ ॥ ૩,૧૬.

કારણ કે વાયુને મુક્તિ નામ મળ્યું છે, તે ભક્તોના હૃદયમાં રહીને વિષ્ણુપ્રતિ ભક્તિ વધારતો રહે છે.

અતોસૌ વિષ્ણુભક્તશ્ચ કીર્તિતો નાત્ર સંશયઃ । એષોસૌ સર્વજીવાનાં ચિત્તસંજ્ઞાનમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

આથી, તેને વિષ્ણુભક્ત કહેવામાં આવે છે — તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને તે સર્વ જીવોમાં ચેતના તરીકે પણ ઓળખાય છે.

ચિત્તરૂપો યતો વાયુરતશ્ચિત્તમિતિ સ્મૃતઃ । પ્રભુઃ પ્રભૂણાં ગરુડ સોદરાણાં ચ સર્વશઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે, તેથી તેને ચિત્ત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; હે ગરુડ, તે સર્વ પ્રભુઓનો અને બધા ભાઈઓનો પણ સ્વામી છે.

અતસ્તુ વાયુરેવૈકો મહાપ્રભુરિતિ સ્મૃતઃ । સર્વેષાં ચ હૃહિ સ્થિત્વા બલં પશ્યતિ સત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આથી, વાયુને મહાપ્રભુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; તે બધાના હૃદયમાં રહીને તેમનું બળ જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ.

અતો બલમિતિ હ્યાખ્યામવાપ વિનતાસુત । સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા પુત્રપૌત્રાદિકૈર્જનૈઃ ॥ ૩,૧૬.

આથી, હે વિનતાના પુત્ર, તેને બળ નામ મળ્યું; તે બધાના હૃદયમાં રહીને પુત્ર, પૌત્ર અને અન્ય લોકો દ્વારા ઓળખાય છે.

યાજનં કુરુતે નિત્યમતોસૌ યષ્ટૃસંજ્ઞકઃ । અનન્તકલ્પમારભ્ય વાયુપર્યન્તમેવ ચ ॥ ૩,૧૬.

તે હંમેશા યજ્ઞ કરે છે, તેથી તેને યષ્ટૃ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; અનંત કાલના આરંભથી લઈ વાયુ સુધી.

વક્રત્વં નાસ્તિ યોગસ્ય ઋજુર્યોગ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ । યોગસ્ય વક્રતા નામ કામ્યતા હરિપૂજને । ઈશરુદ્રાદિકાનાં ચ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ॥ ૩,૧૬.

યોગમાં ક્યારેય વાંકાપણું નથી, તેથી તેને ઋજુયોગ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; યોગમાં વાંકાપણું એટલે હરિની પૂજા માટે ઈચ્છા રાખવી, અને ઈશ, રુદ્ર વગેરે પણ ઈચ્છા રાખીને હરિની પૂજા કરે છે.

કસ્યચિત્ત્વથ પક્ષીન્દ્ર હ્યતસ્ત્વનૃજવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૬.

પણ, હે પંખીઓના રાજા, કેટલાકને તેથી અનૃજવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઋષ્યાદીનાં ચ મધ્યેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ । અતો ન ઋજવો જ્ઞેયા મનુષ્યાણાં ચ કા કથા ॥ ૩,૧૬.

અહીં સુધી કે ઋષિ વગેરે પણ ઈચ્છા સાથે હરિની પૂજા કરે છે; તેથી તેઓ ઋજુ નથી ગણાતા, તો મનુષ્યોની તો વાત જ શું?

યાવત્કામ્યસપર્યાં વૈ ન જહાતિ નરોત્તમઃ । તથા ઋષ્યાદયશ્ચૈવ મોક્ષસ્ય પરિપન્થિનીમ્ ॥ ૩,૧૬.

જ્યાં સુધી શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય ઈચ્છાથી કરાતી સેવા છોડતો નથી, ત્યાં સુધી ઋષિ અને અન્ય લોકો પણ મુક્તિમાં અવરોધરૂપ રહે છે.