ગરુડપુરાણમ્

અવતારા હ્યસંખ્યાતા વિષ્ણોર્નારાયણસ્ય ચ । સ્વયં નારાયણાસ્તે તે નાણુમાત્રં વિભિદ્યતે ॥ ૩,૧૫.

વિષ્ણુ અને નારાયણના અવતારો ખરેખર અણગણ્ય છે; જે પોતે નારાયણ છે, તેઓ તો રેતીના કણ જેટલા પણ અલગ પડતા નથી.

બલતોરૂપતશ્ચાપિ ગુણતશ્ચ કથઞ્ચન । અનન્તોનન્તગુણતઃ પૂર્ણો વિષ્ણુર્ન ચાન્યથા ॥ ૩,૧૫.

શક્તિથી, સ્વરૂપથી અને ગુણોથી દરેક રીતે, વિષ્ણુ અનંત છે અને અનંત ગુણોથી પૂર્ણ છે, અને ક્યારેય અલગ નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । મહાલક્ષ્મ્યાઃ સ્વરૂપં ચ અવતારાન્ખગેશ્વર । શૃણુ સમ્યઙ્મહાભાગ તજ્જ્ઞાનસ્ય વિનિર્ણયમ્ ॥ ૩,૧૬.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પંખીઓના રાજા, મહાલક્ષ્મીનું સાચું સ્વરૂપ અને તેમના અવતારો વિશે, અને એ જ્ઞાનનું નિશ્ચય, હે મહાભાગ્યશાળી, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

ઈશાદન્યસ્ય જગતો હ્યાત્મો લોચન એવ તુ । વિષયીકુરુતે તત્સ્યાજ્જ્ઞાનં લક્ષ્મ્યાઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૬.

ભગવાન સિવાય જગતનું આત્મા માત્ર નજર છે; એ જ વસ્તુઓને જાણે છે—આ જ લક્ષ્મીનું જ્ઞાન કહેવાય છે.

નિત્યાવિયોગિની દેવી હરિપાદૈકસંશ્રયા । નિત્યમુક્તા નિત્યબુદ્ધા મહાલક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

જે દેવી હંમેશા વિયોગરહિત છે, હરીના ચરણોમાં જ આશ્રય લે છે, સદા મુક્ત અને સદા જ્ઞાની છે, એ મહાલક્ષ્મી તરીકે ઓળખાય છે.

મૂલસ્ય ચ હરેર્ભાર્યા લક્ષ્મીઃ સંપ્રકીર્તિતા । પુંસો હિ ભાર્યા પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતેશ્ચાભિમાનિની ॥ ૩,૧૬.

હરિની પત્ની લક્ષ્મી મૂળરૂપે ઓળખાય છે; પુરુષ માટે પત્ની પ્રકૃતિ છે અને એ પ્રકૃતિને પોતાનું માને છે.

સૃષ્ટિં કર્તું ગુણાન્વીન્દ્ર પુરુષેણ સહ પ્રભો । તમઃ પાનં તથા કર્તું પ્રકૃત્યાખ્યા તદાભવત્ ॥ ૩,૧૬.

હે પ્રભુ, સૃષ્ટિ રચવા માટે ગુણોએ પુરુષ સાથે પ્રવેશ કર્યો; અને અંધકાર પીવા માટે એ વખતે પ્રકૃતિ તરીકે ઓળખાઈ.

વાસુદેવસ્ય ભાર્યા તુ માયા નામ્ની પ્રકીર્તિતા । સંકર્ષણસ્ય ભાર્યા તુ જયેતિ પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

વાસુદેવની પત્ની માયા નામે ઓળખાય છે; સંકર્ષણની પત્ની જય તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

અનિરુદ્ધસ્ય ભાર્યા તુ શાન્તા નામ્નીતિ કીર્તિતા । કૃતિઃ પ્રદ્યુમ્નભાર્યાપિં સૃષ્ટિં કર્તું બભૂવ હ ॥ ૩,૧૬.

અનિરુદ્ધની પત્ની શાંતા નામે ઓળખાય છે; અને કૃતિ પ્રદ્યુમ્નની પત્ની બની, સૃષ્ટિ કરવા માટે.

વિષ્ણુપત્ની કીર્તિતા ચ શ્રીદેવી સત્ત્વમાનિની । તમોભિમાનિની દુર્ગા કન્યકેતિ પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

વિષ્ણુપત્ની શ્રીદેવી તરીકે ઓળખાય છે, જે સત્વગુણને પોતાનું માને છે; અને દુર્ગા, જે તમોગુણને ધારણ કરે છે, કન્યકા તરીકે ઓળખાય છે.

કૃષ્ણાવતારે કન્યેવ નન્દપુત્રાનુજા હિ સા । રજોભિમાનિભૂદેવી ભાર્યા સા સૂકરસ્ય ચ ॥ ૩,૧૬.

કૃષ્ણ અવતારમાં એ કન્યા છે, નંદપુત્રની બહેન છે; અને રજોગુણને ધારણ કરનારી દેવી વરાહની પણ પત્ની છે.

વેદાભિમાનિની વીન્દ્ર અન્નપૂર્ણા પ્રકીર્તિતા । નારાયણસ્ય ભાર્યા તુ લક્ષ્મીરૂપા ત્વજા સ્મૃતા ॥ ૩,૧૬.

વેદોને પોતાનું માનનારી એ અન્નપૂર્ણા તરીકે ઓળખાય છે; નારાયણની પત્ની અજારૂપે લક્ષ્મી તરીકે સ્મરણ થાય છે.

યજ્ઞાખ્યસ્ય હરેર્ભાર્યા દક્ષિણા સંપ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

યજ્ઞરૂપ હરીની પત્ની દક્ષિણા તરીકે ઓળખાય છે.

જયન્તી વૃષભસ્યૈવ પત્ની સંપરિકીર્તિતા । વિદેહપુત્રી સીતા તુ રામભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

જયંતી વૃષભની પત્ની તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને વિદેહપુત્રી સીતાને રામની પત્ની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રુક્મિણીસત્યભામા ચ ભાર્યે કૃષ્ણસ્ય કીર્તિતે । ઇત્યાદિકા હ્યનન્તાશ્ચાપ્યાવતારાઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥ ૩,૧૬.

રુક્મિણી અને સત્યભામા કૃષ્ણની પત્નીઓ તરીકે જાણીતી છે; અને આવી અનેક પ્રકારની અનંત અવતારો છે.

રમાયાઃ સંતિ વિપ્રેન્દ્ર ભેદહીનાઃ પરસ્પરમ્ । અનન્તાનન્તગુણકાદ્વિષ્ણોર્ન્યૂનાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૬.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, રમાની મૂર્તિઓ એકબીજાથી અલગ નથી; એ અનંત ગુણોથી યુક્ત છે, પણ વિષ્ણુ કરતાં ઓછી ગણાય છે.

અથ બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ શ્રિયઃ કોટિગુણાધમૌ । વક્ષ્યે ચ બ્રહ્મણો રૂપં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

હવે, બ્રહ્મા અને વાયુ શ્રી કરતાં કરોડગણો ઓછા છે; હવે હું બ્રહ્માનું રૂપ કહું છું—હે પંખીરાજ, સાંભળ.

વાસુદેવાત્સમુત્પન્નો માયાયાં ચ ખગેશ્વર । સ એવ પુરુષોનામ વિરિઞ્ચ ઇતિ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

વાસુદેવમાંથી, માયામાંથી, જે પુરુષ જન્મ્યો, એ જ વિરિંચ તરીકે ઓળખાય છે, હે ખગેશ્વર.

અનિરુદ્ધાત્તુ શાન્તાયાં મહત્તત્ત્વતનુસ્ત્વભૂત્ । તદા મહાન્વિરિઞ્ચેતિ સંજ્ઞામાપ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

અનિરુદ્ધમાંથી, શાંતા માંથી, મહત્તત્વ સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થયું; ત્યારે, હે પંખીરાજ, એ મહાન વિરિંચ નામે ઓળખાયો.

રજસાત્ર સમુત્પન્નો માયાયાં વાસુદેવતઃ । વિધિસંજ્ઞો વિરિઞ્ચઃ સ જ્ઞાતવ્યઃ પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

અહીં, રજોગુણથી, માયામાંથી, વાસુદેવમાંથી જે વિધી નામે વિરિંચ જન્મ્યો, એ જ જાણવાનો છે, હે શ્રેષ્ઠ પંખી.

બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ પદ્મનાભો યો જાતઃ કમલાસનઃ । સ ચર્તુમુખસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ ખગસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

બ્રહ્માંડની અંદર, કમળનાભ જે કમળ પર બેસેલા જન્મ્યા, એ ચારમુખ નામ પણ પામ્યા, હે શ્રેષ્ઠ પંખી.

એવં ચત્વારિરૂપાણિ બ્રહ્મણઃ કીર્તિતાનિ ચ । વાયોર્નામાનિ વક્ષ્યેહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

આ રીતે બ્રહ્માના ચાર સ્વરૂપોનું વર્ણન થયું છે; હવે હું વાયુના નામો કહું છું, હે પંખીઓના રાજા, ધ્યાનથી સાંભળો.

સંકર્ષણાચ્ચ ગરુડ જયાયાં યો વભૂવ હ । સ વાયુઃ પ્રથમો જ્ઞેયો પ્રધાન ઇતિ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

હે ગરુડ, સંકર્ષણમાંથી જયામાં જે જન્મ્યો હતો, એ પ્રથમ વાયુ કહેવાય છે, જેને પ્રધાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

લોકચેષ્ટાપ્રદત્વાત્સ સૂત્રનામ્નાપિ કીર્તિતઃ । બદરીસ્થસ્ય વિષ્ણોશ્ચ ધૈર્યેણ સ્તવનાય સઃ ॥ ૩,૧૬.

જે worldsને ચલાવવાનો સામર્થ્ય આપે છે, તેથી તેને સૂત્ર નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે; અને બદરીમાં વસતા વિષ્ણુની અડગતા વડે તેનું સ્તવન થાય છે.

ધૃતિરૂપં યયૌ વાયુસ્તસ્માદ્ધૃતિરિતિ સ્મૃતઃ । યોગ્યાનાં હરિભક્તાનાં ધૃતિરૂપેણ સંસ્થિતઃ ॥ ૩,૧૬.

વાયુએ ધૈર્યનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, તેથી તેને ધૃતિ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; અને જે યોગ્ય છે એવા હરિભક્તોમાં તે ધૈર્યરૂપે સ્થિત રહે છે.

યતો હૃદિ સ્થિતો વાયુસ્તતો વૈ ધૃતિસંજ્ઞકઃ । સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા સ્મરતે સર્વદા હરિમ્ ॥ ૩,૧૬.

વાયુ હૃદયમાં વસે છે, તેથી તેને ધૃતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; તે બધાના હૃદયમાં રહીને હંમેશા હરિનું સ્મરણ કરે છે.

અતો વાયુઃસ્થિતિર્નામ બભૂવ ખગસત્તમ । અથવા વાયુરેવૈકઃ શ્વેતદ્વીપગતં હરિમ્ ॥ ૩,૧૬.

આથી, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, વાયુને સ્થિતિ નામ મળ્યું; અથવા તો વાયુ એકલાએ જ હંમેશા શ્વેતદ્વીપમાં રહેલા હરિનું સ્મરણ કરે છે.

સદા સ્મરતિ વૈ વીન્દ્ર અતોસૌ સ્મૃતિસંજ્ઞકઃ । સર્વેષાં ચ હૃદિસ્થિત્વા જ્ઞાતો વિષ્ણોરુદીરણાત્ ॥ ૩,૧૬.

હે પંખીઓના રાજા, તે હંમેશા સ્મરણ કરે છે, તેથી તેને સ્મૃતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; બધાના હૃદયમાં રહીને તે વિષ્ણુના ઉચ્ચારથી ઓળખાય છે.

અતો મે મુક્તિનામાભૂદ્વાયુરેવ ન સંશયઃ । જ્ઞાનદ્વારેણ ભક્તાનાં મુક્તિદો મદનુજ્ઞયા ॥ ૩,૧૬.

આથી, વાયુને મુક્તિ નામ મળ્યું — તેમાં કોઈ શંકા નથી; જ્ઞાનના દ્વારથી તે ભક્તોને મારી અનુમતિથી મુક્તિ આપે છે.