ગરુડપુરાણમ્

તતો હરિઃ પ્રાદુરભૂન્મહાત્મા નૃસિંહનામા ભગવાનનન્તઃ । દૈત્યો હિરણ્યકશિપુશ્ચ તથોરુદેશે સંસ્થાપિતઃ કરજૈર્દારિતશ્ચ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, મહાત્મા, અનંત ભગવાન, નરસિંહના રૂપે પ્રગટ થયા અને દૈત્ય હિરણ્યકશિપુને પોતાની જાંઘ પર બેસાડી, પોતાના નખોથી ફાડી નાખ્યા.

તતો હરિર્ભગવાન્વામનોભૂદદિત્યાં વૈ કશ્યપાદ્દવદેવઃ । ઇન્દ્રાયેદં દાતુકામઃ ખગેન્દ્ર તદર્થં વૈ પાવિતું સોવિતું ચ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, ભગવાન, વામનના રૂપે, અદિતિના ગર્ભે કશ્યપથી જન્મ્યા, પંખીઓના રાજા, ઇન્દ્રને પાછું આપવાની ઈચ્છાથી, પવિત્ર કરવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે.

તતો હરિર્જમદગ્નેઃ સુતોભૂલ્લોકે સર્વે પર્શુરામં વદન્તિ । બ્રહ્મદ્વિષાં ક્ષત્રિયાણાં ચ વીન્દ્ર ભૂમિં નિઃ ક્ષત્રાં કર્તુકામો મહેશઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, જગદગ્નિના પુત્ર તરીકે, જેમને આખી દુનિયા પરશુરામ કહે છે, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, મહાદેવ, બ્રાહ્મણોના દુશ્મન એવા ક્ષત્રિયોને પૃથ્વી પરથી દૂર કરવા ઇચ્છ્યા.

તતોભવદ્વ્યાસરૂપી સ વિષ્ણુશ્ચતુર્વારં રાઘવાસ્યાપિ પૂર્ણઃ । પરાશરાત્સત્યવત્યાં બભૂવ પૈલાદિભિર્વેદભાગાંશ્ચ કર્તુમ્ ॥ ૩,૧૫.

પછી વિષ્ણુએ વ્યાસનું રૂપ ધારણ કર્યું, ચાર વખત રાઘવના ઘરમાં, અને પરાશરથી સત્યવતીને જન્મ્યા, પૈલ અને અન્ય ઋષિઓ સાથે વેદોને વિભાજિત કરવા માટે.

તતો હરી રઘુવંશેવતીર્ણઃ કૌસલ્યાયાં રાઘવઃ સૂર્યવંશે । સમુદ્રાદોર્વિગ્રહં કર્તુમીશો હં તું ભૂમ્યાં રાવણાદીંશ્ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ રઘુવંશમાં અવતર્યા, કૌશલ્યામાં જન્મ્યા, સૂર્યવંશમાં, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, સમુદ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા અને રાવણ તથા અન્ય દુષ્ટોને પૃથ્વી પર નાશ કરવા માટે.

તતો હરિર્વ્યાસરૂપી બભૂવ અષ્ટાવિંશે દ્વપરે જ્ઞાનરૂપી । પરાશરાત્સત્યવત્યાં મહાત્મા સ્વયં વેદાન્ સંવિભક્તું ચ દેવઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, વ્યાસના રૂપે, અષ્ટાવિંશ દ્વાપરમાં, જ્ઞાનમય સ્વરૂપે, મહાત્મા, પરાશરથી સત્યવતીને જન્મ્યા અને પોતે જ વેદોનું વિભાજન કર્યું.

તતો હરિઃ કૃષ્ણરૂપી બભૂવ દેવક્યાં વૈ વસુદેવાત્સ વિષ્ણુઃ । કંસાદીન્વૈ નિતરાં હન્તુકામઃ સમ્યક્પાતું પાણ્ડવાંશ્ચાપિ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ કૃષ્ણના રૂપે, દેવકીના ગર્ભે વસુદેવથી જન્મ્યા, એ વિષ્ણુ, કંસ અને અન્ય દુષ્ટોને સંપૂર્ણપણે નાશ કરવા અને પાંડવોની સંપૂર્ણ રીતે રક્ષા કરવા ઇચ્છતા હતા, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર.

તતઃ કલૌ સંપ્રવૃત્તે હરિસ્તુ સંમોહનાર્થં ચાસુરાણાં ખગેન્દ્ર । નામ્ના બુદ્ધો કીકટેષુ પ્રજાતો વેદપ્રમાણં નિરાકર્તુમેવ ॥ ૩,૧૫.

પછી, જ્યારે કળિયુગ શરૂ થયો, હરિ કીકટ દેશમાં બુદ્ધના રૂપે જન્મ્યા, પંખીઓના રાજા, અસુરોને મોહિત કરવા અને વેદના અધિકારને નકારી કાઢવા માટે.

તતો હરિઃ કલ્કિસંજ્ઞશ્ચ વીન્દ્ર ઉત્પત્સ્યતે યુગયોર્મધ્યસંધૌ । દસ્યુપ્રાયાન્ભૂમિપાન્વૈ નિહન્તું નામ્ના હરિર્વિષ્ણુગુપ્તસ્ય ગેહે ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, કલ્કિ નામે, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, યુગના સંધિ સમયે ઉત્પન્ન થશે, દસ્યુસમાન રાજાઓનો નાશ કરવા માટે, વિષ્ણુગુપ્તના ઘરમાં જન્મ લેશે.

કેશવાદ્યાશ્ચતુર્વિંશતિર્વૈ સંકર્ષણાદયઃ । વિશ્વાદય સહસ્રં ચ પરાદ્યા અમિતાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧૫.

કેશવ વગેરે ચોવીસ અવતાર, સંકર્ષણ વગેરે, વિશ્વ વગેરે હજાર અવતાર, અને પરાદિ અનંત અવતારો, એમ અણગણ્ય ગણાય છે.

અવતારા હ્યસંખ્યાતા વિષ્ણોર્નારાયણસ્ય ચ । સ્વયં નારાયણાસ્તે તે નાણુમાત્રં વિભિદ્યતે ॥ ૩,૧૫.

વિષ્ણુ અને નારાયણના અવતારો ખરેખર અણગણ્ય છે; જે પોતે નારાયણ છે, તેઓ તો રેતીના કણ જેટલા પણ અલગ પડતા નથી.

બલતોરૂપતશ્ચાપિ ગુણતશ્ચ કથઞ્ચન । અનન્તોનન્તગુણતઃ પૂર્ણો વિષ્ણુર્ન ચાન્યથા ॥ ૩,૧૫.

શક્તિથી, સ્વરૂપથી અને ગુણોથી દરેક રીતે, વિષ્ણુ અનંત છે અને અનંત ગુણોથી પૂર્ણ છે, અને ક્યારેય અલગ નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । મહાલક્ષ્મ્યાઃ સ્વરૂપં ચ અવતારાન્ખગેશ્વર । શૃણુ સમ્યઙ્મહાભાગ તજ્જ્ઞાનસ્ય વિનિર્ણયમ્ ॥ ૩,૧૬.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પંખીઓના રાજા, મહાલક્ષ્મીનું સાચું સ્વરૂપ અને તેમના અવતારો વિશે, અને એ જ્ઞાનનું નિશ્ચય, હે મહાભાગ્યશાળી, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

ઈશાદન્યસ્ય જગતો હ્યાત્મો લોચન એવ તુ । વિષયીકુરુતે તત્સ્યાજ્જ્ઞાનં લક્ષ્મ્યાઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૬.

ભગવાન સિવાય જગતનું આત્મા માત્ર નજર છે; એ જ વસ્તુઓને જાણે છે—આ જ લક્ષ્મીનું જ્ઞાન કહેવાય છે.

નિત્યાવિયોગિની દેવી હરિપાદૈકસંશ્રયા । નિત્યમુક્તા નિત્યબુદ્ધા મહાલક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

જે દેવી હંમેશા વિયોગરહિત છે, હરીના ચરણોમાં જ આશ્રય લે છે, સદા મુક્ત અને સદા જ્ઞાની છે, એ મહાલક્ષ્મી તરીકે ઓળખાય છે.

મૂલસ્ય ચ હરેર્ભાર્યા લક્ષ્મીઃ સંપ્રકીર્તિતા । પુંસો હિ ભાર્યા પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતેશ્ચાભિમાનિની ॥ ૩,૧૬.

હરિની પત્ની લક્ષ્મી મૂળરૂપે ઓળખાય છે; પુરુષ માટે પત્ની પ્રકૃતિ છે અને એ પ્રકૃતિને પોતાનું માને છે.

સૃષ્ટિં કર્તું ગુણાન્વીન્દ્ર પુરુષેણ સહ પ્રભો । તમઃ પાનં તથા કર્તું પ્રકૃત્યાખ્યા તદાભવત્ ॥ ૩,૧૬.

હે પ્રભુ, સૃષ્ટિ રચવા માટે ગુણોએ પુરુષ સાથે પ્રવેશ કર્યો; અને અંધકાર પીવા માટે એ વખતે પ્રકૃતિ તરીકે ઓળખાઈ.

વાસુદેવસ્ય ભાર્યા તુ માયા નામ્ની પ્રકીર્તિતા । સંકર્ષણસ્ય ભાર્યા તુ જયેતિ પરિકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

વાસુદેવની પત્ની માયા નામે ઓળખાય છે; સંકર્ષણની પત્ની જય તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

અનિરુદ્ધસ્ય ભાર્યા તુ શાન્તા નામ્નીતિ કીર્તિતા । કૃતિઃ પ્રદ્યુમ્નભાર્યાપિં સૃષ્ટિં કર્તું બભૂવ હ ॥ ૩,૧૬.

અનિરુદ્ધની પત્ની શાંતા નામે ઓળખાય છે; અને કૃતિ પ્રદ્યુમ્નની પત્ની બની, સૃષ્ટિ કરવા માટે.

વિષ્ણુપત્ની કીર્તિતા ચ શ્રીદેવી સત્ત્વમાનિની । તમોભિમાનિની દુર્ગા કન્યકેતિ પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

વિષ્ણુપત્ની શ્રીદેવી તરીકે ઓળખાય છે, જે સત્વગુણને પોતાનું માને છે; અને દુર્ગા, જે તમોગુણને ધારણ કરે છે, કન્યકા તરીકે ઓળખાય છે.

કૃષ્ણાવતારે કન્યેવ નન્દપુત્રાનુજા હિ સા । રજોભિમાનિભૂદેવી ભાર્યા સા સૂકરસ્ય ચ ॥ ૩,૧૬.

કૃષ્ણ અવતારમાં એ કન્યા છે, નંદપુત્રની બહેન છે; અને રજોગુણને ધારણ કરનારી દેવી વરાહની પણ પત્ની છે.

વેદાભિમાનિની વીન્દ્ર અન્નપૂર્ણા પ્રકીર્તિતા । નારાયણસ્ય ભાર્યા તુ લક્ષ્મીરૂપા ત્વજા સ્મૃતા ॥ ૩,૧૬.

વેદોને પોતાનું માનનારી એ અન્નપૂર્ણા તરીકે ઓળખાય છે; નારાયણની પત્ની અજારૂપે લક્ષ્મી તરીકે સ્મરણ થાય છે.

યજ્ઞાખ્યસ્ય હરેર્ભાર્યા દક્ષિણા સંપ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

યજ્ઞરૂપ હરીની પત્ની દક્ષિણા તરીકે ઓળખાય છે.

જયન્તી વૃષભસ્યૈવ પત્ની સંપરિકીર્તિતા । વિદેહપુત્રી સીતા તુ રામભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૬.

જયંતી વૃષભની પત્ની તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને વિદેહપુત્રી સીતાને રામની પત્ની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રુક્મિણીસત્યભામા ચ ભાર્યે કૃષ્ણસ્ય કીર્તિતે । ઇત્યાદિકા હ્યનન્તાશ્ચાપ્યાવતારાઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥ ૩,૧૬.

રુક્મિણી અને સત્યભામા કૃષ્ણની પત્નીઓ તરીકે જાણીતી છે; અને આવી અનેક પ્રકારની અનંત અવતારો છે.

રમાયાઃ સંતિ વિપ્રેન્દ્ર ભેદહીનાઃ પરસ્પરમ્ । અનન્તાનન્તગુણકાદ્વિષ્ણોર્ન્યૂનાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૬.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, રમાની મૂર્તિઓ એકબીજાથી અલગ નથી; એ અનંત ગુણોથી યુક્ત છે, પણ વિષ્ણુ કરતાં ઓછી ગણાય છે.

અથ બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ શ્રિયઃ કોટિગુણાધમૌ । વક્ષ્યે ચ બ્રહ્મણો રૂપં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૬.

હવે, બ્રહ્મા અને વાયુ શ્રી કરતાં કરોડગણો ઓછા છે; હવે હું બ્રહ્માનું રૂપ કહું છું—હે પંખીરાજ, સાંભળ.

વાસુદેવાત્સમુત્પન્નો માયાયાં ચ ખગેશ્વર । સ એવ પુરુષોનામ વિરિઞ્ચ ઇતિ કીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૬.

વાસુદેવમાંથી, માયામાંથી, જે પુરુષ જન્મ્યો, એ જ વિરિંચ તરીકે ઓળખાય છે, હે ખગેશ્વર.

અનિરુદ્ધાત્તુ શાન્તાયાં મહત્તત્ત્વતનુસ્ત્વભૂત્ । તદા મહાન્વિરિઞ્ચેતિ સંજ્ઞામાપ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૬.

અનિરુદ્ધમાંથી, શાંતા માંથી, મહત્તત્વ સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થયું; ત્યારે, હે પંખીરાજ, એ મહાન વિરિંચ નામે ઓળખાયો.