ગરુડપુરાણમ્

અમુખ્યભોજિનો જીવાઃ કુન્ત્યાદ્યા મુખ્યભોજિનઃ । શુભાનિ ચ પિબેદ્વિષ્ણુરશુભં નો પિબેદ્વિભુઃ ॥ ૩,૧૪.

કુંતી વગેરે મુખ્ય ભોજન કરનાર છે, જ્યારે બીજા જીવો મુખ્ય ભોજન કરનાર નથી; ભગવાન વિષ્ણુ શુભ વસ્તુઓને સ્વીકારે છે, અશુભને કદી સ્વીકારતા નથી.

કો વદેત્તસ્ય ચેષ્ટાં તુ પૂર્ણાનન્દો હરિઃ સ્વયમ્ । ન તેન સદૃશઃ કોપિ દેશે કાલે ચ વિદ્યતે । તસ્યાવતારાન્વક્ષ્યહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૪.

ભગવાનના કાર્યોનું વર્ણન કોણ કરી શકે? હરિ તો પૂર્ણ આનંદરૂપ છે; કોઈ પણ કાળે કે સ્થળે તેમનો સમાન નથી. હવે હું તેમના અવતારોનું વર્ણન કરું છું, હે પંખીઓના રાજા, સાંભળો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથાવતા રાન્પુરુષાખ્યો હરિશ્ચ ગતો ધ્યાનં કર્તુમીશો મહાત્મા । પ્રાદુર્બભૂવાખિલસદ્ગુણાર્ણવઃ સ એવ વિષ્ણુઃ સ ચ બીજભૂતઃ ॥ ૩,૧૫.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પછી પુરુષ નામે અવતાર રૂપે હરિ, મહાત્મા, ધ્યાન કરવા ગયા. એ સર્વ ગુણોના સાગર એવા, એ જ વિષ્ણુ, બીજરૂપે પ્રગટ થયા.

યો બીજભૂતઃ પુરુષાખ્ય વિષ્ણુઃ સ એવાભૂદ્વાસુદેવો મહાત્મા । સૃષ્ટિં કર્તું પુરુષાખ્યસ્ય વાયોર્માયાખ્યાયાં મૂલરૂપો યથાઽસ ॥ ૩,૧૫.

એ બીજરૂપ અને પુરુષ નામે ઓળખાતા વિષ્ણુએ સર્જન માટે મહાત્મા વસુદેવ રૂપ ધારણ કર્યો. પુરુષ નામે માયામાં મૂળરૂપે રહી, સર્જનનું કારણ બન્યા.

યો વાસુદેવસ્તુ સ એવ જાતઃ સંકર્ષણાખ્યો ખિલસદ્ગુણાત્મા । સૃષ્ટિં કર્તું સૂત્રભૂતસ્ય વાયોર્જયાખ્યાયં પૂર્ણસંવિત્પરાત્મા ॥ ૩,૧૫.

એ જ વસુદેવ સર્વ ગુણોથી યુક્ત સંકર્ષણ રૂપે પ્રગટ થયા, સર્જન માટે. જય નામના વાયુમાં સૂત્રરૂપે રહી, પૂર્ણ જ્ઞાન અને પરમાત્મા બન્યા.

સ એવં સંકર્ષણનામધેયઃ પ્રદ્યુમ્નનામા ચ સ એવ વિશ્રુતઃ । સરસ્વતીભારતીસર્જનાર્થં સ એવ દેવ્યા મૂલરૂપો બભૂવ ॥ ૩,૧૫.

એ જ સંકર્ષણ તરીકે જાણીતા, પ્રદ્યુમ્ન નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. સરસ્વતી અને ભારતીની સર્જના માટે એ જ દેવીના મૂળરૂપે પ્રગટ થયા.

સૃષ્ટ્વા યુક્તં ષોડશભિઃ કલાભિર્મહત્તત્ત્વં સૂક્ષ્મરૂપં સ એવ । સાહઙ્કારં ક્રીડયામાસ દેવઃ શૃણુ ત્વં વૈ ષોડશાખ્યાઃ કલાશ્ચ ॥ ૩,૧૫.

એ દેવતાએ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપમાં મહત્તત્વનું સર્જન કર્યું અને તેને સોળ કલાઓથી યુક્ત બનાવ્યું. પછી અહંકાર સાથે રમ્યા. હવે એ સોળ કલાઓ વિશે સાંભળો.

ભૂતાનિ કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકાનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણીહ તથા મનશ્ચ । તતો બભૂવ હ્યનિરુદ્ધસંજ્ઞકો જીવાંશ્ચ સંગૃહ્ય સુપૂર્ણશક્તિઃ ॥ ૩,૧૫.

પાંચ ભૂતો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને મન—પછી અનિરુદ્ધ નામે, સર્વ શક્તિથી યુક્ત, જીવોને એકત્રિત કરીને પ્રગટ થયા.

સોયં વિરિઞ્ચ્યાદિસમસ્તદેવાન્ સ્થૂલેન દેહેન સસર્જ નાથઃ । તથા સ વિષ્ણુઃ પુરુષાભિધસ્તુ સનત્કુમારત્વમવાપ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ નાથે સ્થૂળ દેહ ધારણ કરીને વિરીંચિ વગેરે બધા દેવતાઓનું સર્જન કર્યું. એ રીતે વિષ્ણુ, પુરુષ નામે, હે પંખીઓના રાજા, સનત્કુમાર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.

અનન્યસાધ્યં બ્રહ્મચર્યં ચ કર્તું દશેન્દ્રિયાણાં શોષણાર્થં સદૈવ । સનન્દનાદૌ પઠિતઃ કુમારસ્તસ્માન્નાન્યો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૧૫.

અપ્રાપ્ય બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવા અને દસેન્દ્રિયોનું શોષણ કરવા માટે, સનંદન વગેરેમાં કુમારનું નામ લેવાયું છે; અહીં બીજું કોઈ વિચારવાનું નથી.

સ એવ વિષ્ણુઃ સૂકરત્વં હ્યવાપ ક્ષોપણીમુદ્ધર્તું દૈત્યવપુર્નિહન્તુમ્ । હિરણ્યાક્ષં સજ્જનાનાં ખગેન્દ્ર તથા ભૂમેઃ સ્થાપનાર્થં ચ દેવઃ ॥ ૩,૧૫.

એ જ વિષ્ણુએ ભૂમિને ઉપાડવા, હિરણ્યાક્ષ નામના દૈત્યનો વધ કરવા અને સજ્જનો માટે ધરતીની સ્થાપના કરવા માટે વારાહ રૂપ ધારણ કર્યો, હે પંખીઓના રાજા.

તતો હરિર્મદ્વિદાસત્વમાપાનૃષેર્ભાર્યાયાં યામિન્યાં યો મહાત્મા । તત્રાવતારે પઞ્ચરાત્રં સમગ્રમુપાદેષ્ટું નાપ દાનં સ્વતન્ત્રઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ મહાત્માએ યામી નામની ઋષિ પત્નીમાં મદ્વિદાસ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, અને એ અવતારમાં સંપૂર્ણ પંચરાત્ર શાસ્ત્રનું ઉપદેશ આપ્યો, સ્વતંત્ર રહીને.

સ એવ વિષ્ણુઃ સમભૂદ્બ્રદર્યાં નારાયણાખ્યઃ શમલાપહશ્ચ । તપસ્તપ્તું શિક્ષયિતું ત્વૃષીણાં તિરસ્કર્તું હ્યપ્સરસાં સહસ્રમ્ ॥ ૩,૧૫.

એ જ વિષ્ણુ બદરિમાં નારાયણ રૂપે, પાપ દૂર કરનાર બની, તપ કરવા, ઋષિઓને શીખવવા અને હજાર અપ્સરાઓને દૂર કરવા માટે પ્રગટ થયા.

તતો હરિઃ કપિલત્વં હ્યવાપ્ય તિરોહિતાન્કાલબલેન તત્ત્વાન્ । ચતુર્વિશતિં સંશયં ચોદ્ધરિષ્યન્નુપાદિશચ્ચાસુરયે મહાત્મા ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિએ કપિલ રૂપ ધારણ કર્યું, સમયના પ્રભાવથી તત્ત્વોને છુપાવ્યા, ચોવીસ તત્ત્વોમાં સંશય દૂર કરવા અને મહાન અસુરીને ઉપદેશ આપ્યો.

સ એવ દતઃ સમભૂદ્રમેશોનસૂયાયામત્રિરૂપઃ પરાત્મા । આન્વીક્ષિકિં નામ સુતર્કવિદ્યામલર્કનામ્ને પ્રદદાત્તાં મહાત્મા ॥ ૩,૧૫.

એ જ દત્તાત્રેયે અનસૂયા પુત્ર અત્રિ રૂપે રામેશ બન્યા, પરમાત્મા તરીકે, અને અન્વીક્ષિકી નામની તર્કવિદ્યા અલર્કને આપી, હે મહાત્મા.

સ એવ વંશેપ્યભવદ્રવેશ્ચ આકૂત્યાં યઃ સચ્ચિદાનન્દરૂપઃ । સ્વાયંભુવં યત્તુ મન્વન્તરં ચ દેવૈઃ સાકં પાલયામાસ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ જ વંશમાં જન્મેલા અને દ્રવેના રૂપે, જે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, એ જ, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, દેવતાઓ સાથે મળીને સ્વાયંભુવ મન્વંતરનું પાલન કર્યુ હતું.

સ એવ વિષ્ણુઃ સ ઉરુક્રમોભૂદાગ્નીધ્રપુત્ર્યાં મેરુદેવ્યાં ચ નાભેઃ । વિદ્યારતાનાં માનિનાં સર્વદૈવમત્યાશ્ચર્યં દર્શયિતું ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ જ વિષ્ણુ, જે પોતાના વિશાળ પગલાંઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે, અગ્નીધ્રની પુત્રી મેરુદેવીમાંથી નાભીને જન્મ્યા, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, જેઓ પોતાના જ્ઞાન પર ગર્વ કરે છે અને તમામ દેવતાઓને અદ્ભુત કાર્યો બતાવવા માટે.

તતો હરિર્જગૃહે કૂર્મરૂપં સુરાસુરાણામુદધિં વિમથ્નતામ્ । પૃષ્ઠે ધર્તું મન્દરં પર્વતં ચ બ્રહ્માણ્ડં વા ધર્તુમીશો મહાત્મા ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિએ કચ્છપનું રૂપ ધારણ કર્યું, જ્યારે દેવો અને દાનવો સાગરનું મથન કરતા હતા, ત્યારે મહાત્માએ પોતાના પીઠ પર મંદર પર્વત અને આખું બ્રહ્માંડ પણ સહન કર્યું.

તતો હરિઃ પ્રાદુરભૂન્મહાત્મા ધન્વન્તરિર્નામ હરિન્મણિદ્યુતિઃ । અપથ્યદોષાન્પરિહર્તુમેવ હસ્તે ગૃહીત્વા પૂર્ણકુભં સુધાભિઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, મહાત્મા, ધન્વંતરીના રૂપે પ્રગટ થયા, જેમના શરીર પર હરિમણિ જેવી કાંતિ હતી, અને હાથમાં અમૃતથી ભરેલું કુંભ લઈને, અહિતકારક વસ્તુઓના દોષ દૂર કરવા આવ્યા.

તતો હરિર્જગૃહે શ્રીવપુશ્ચ યન્મોહિનીતિ પ્રવદન્તિ લોકે । ઉદ્વૃત્તાનાં દિતિજાનાં મહાત્મા સમ્યક્તેષાં વઞ્ચયિતું હરિર્બલમ્ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિએ શ્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું, જેને લોકમાં મોહિની કહે છે, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, દિતિના અહંકારી પુત્રોને ચતુરાઈથી છેતરવા અને તેમનો બળ હટાવવા માટે.

તતો હરિઃ પ્રાદુરભૂન્મહાત્મા નૃસિંહનામા ભગવાનનન્તઃ । દૈત્યો હિરણ્યકશિપુશ્ચ તથોરુદેશે સંસ્થાપિતઃ કરજૈર્દારિતશ્ચ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, મહાત્મા, અનંત ભગવાન, નરસિંહના રૂપે પ્રગટ થયા અને દૈત્ય હિરણ્યકશિપુને પોતાની જાંઘ પર બેસાડી, પોતાના નખોથી ફાડી નાખ્યા.

તતો હરિર્ભગવાન્વામનોભૂદદિત્યાં વૈ કશ્યપાદ્દવદેવઃ । ઇન્દ્રાયેદં દાતુકામઃ ખગેન્દ્ર તદર્થં વૈ પાવિતું સોવિતું ચ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, ભગવાન, વામનના રૂપે, અદિતિના ગર્ભે કશ્યપથી જન્મ્યા, પંખીઓના રાજા, ઇન્દ્રને પાછું આપવાની ઈચ્છાથી, પવિત્ર કરવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે.

તતો હરિર્જમદગ્નેઃ સુતોભૂલ્લોકે સર્વે પર્શુરામં વદન્તિ । બ્રહ્મદ્વિષાં ક્ષત્રિયાણાં ચ વીન્દ્ર ભૂમિં નિઃ ક્ષત્રાં કર્તુકામો મહેશઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, જગદગ્નિના પુત્ર તરીકે, જેમને આખી દુનિયા પરશુરામ કહે છે, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, મહાદેવ, બ્રાહ્મણોના દુશ્મન એવા ક્ષત્રિયોને પૃથ્વી પરથી દૂર કરવા ઇચ્છ્યા.

તતોભવદ્વ્યાસરૂપી સ વિષ્ણુશ્ચતુર્વારં રાઘવાસ્યાપિ પૂર્ણઃ । પરાશરાત્સત્યવત્યાં બભૂવ પૈલાદિભિર્વેદભાગાંશ્ચ કર્તુમ્ ॥ ૩,૧૫.

પછી વિષ્ણુએ વ્યાસનું રૂપ ધારણ કર્યું, ચાર વખત રાઘવના ઘરમાં, અને પરાશરથી સત્યવતીને જન્મ્યા, પૈલ અને અન્ય ઋષિઓ સાથે વેદોને વિભાજિત કરવા માટે.

તતો હરી રઘુવંશેવતીર્ણઃ કૌસલ્યાયાં રાઘવઃ સૂર્યવંશે । સમુદ્રાદોર્વિગ્રહં કર્તુમીશો હં તું ભૂમ્યાં રાવણાદીંશ્ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ રઘુવંશમાં અવતર્યા, કૌશલ્યામાં જન્મ્યા, સૂર્યવંશમાં, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, સમુદ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા અને રાવણ તથા અન્ય દુષ્ટોને પૃથ્વી પર નાશ કરવા માટે.

તતો હરિર્વ્યાસરૂપી બભૂવ અષ્ટાવિંશે દ્વપરે જ્ઞાનરૂપી । પરાશરાત્સત્યવત્યાં મહાત્મા સ્વયં વેદાન્ સંવિભક્તું ચ દેવઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, વ્યાસના રૂપે, અષ્ટાવિંશ દ્વાપરમાં, જ્ઞાનમય સ્વરૂપે, મહાત્મા, પરાશરથી સત્યવતીને જન્મ્યા અને પોતે જ વેદોનું વિભાજન કર્યું.

તતો હરિઃ કૃષ્ણરૂપી બભૂવ દેવક્યાં વૈ વસુદેવાત્સ વિષ્ણુઃ । કંસાદીન્વૈ નિતરાં હન્તુકામઃ સમ્યક્પાતું પાણ્ડવાંશ્ચાપિ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ કૃષ્ણના રૂપે, દેવકીના ગર્ભે વસુદેવથી જન્મ્યા, એ વિષ્ણુ, કંસ અને અન્ય દુષ્ટોને સંપૂર્ણપણે નાશ કરવા અને પાંડવોની સંપૂર્ણ રીતે રક્ષા કરવા ઇચ્છતા હતા, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર.

તતઃ કલૌ સંપ્રવૃત્તે હરિસ્તુ સંમોહનાર્થં ચાસુરાણાં ખગેન્દ્ર । નામ્ના બુદ્ધો કીકટેષુ પ્રજાતો વેદપ્રમાણં નિરાકર્તુમેવ ॥ ૩,૧૫.

પછી, જ્યારે કળિયુગ શરૂ થયો, હરિ કીકટ દેશમાં બુદ્ધના રૂપે જન્મ્યા, પંખીઓના રાજા, અસુરોને મોહિત કરવા અને વેદના અધિકારને નકારી કાઢવા માટે.

તતો હરિઃ કલ્કિસંજ્ઞશ્ચ વીન્દ્ર ઉત્પત્સ્યતે યુગયોર્મધ્યસંધૌ । દસ્યુપ્રાયાન્ભૂમિપાન્વૈ નિહન્તું નામ્ના હરિર્વિષ્ણુગુપ્તસ્ય ગેહે ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, કલ્કિ નામે, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, યુગના સંધિ સમયે ઉત્પન્ન થશે, દસ્યુસમાન રાજાઓનો નાશ કરવા માટે, વિષ્ણુગુપ્તના ઘરમાં જન્મ લેશે.