ગરુડપુરાણમ્

ત્રિદિનૈશ્ચાતસીપુષ્પં નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । પ્રહરં મલ્લિકા સારં જાતી તુ પ્રહરાર્ધકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ દિવસ પછી આતસીનું ફૂલ નિષ્કાર ગણાય છે; મલ્લિકા ફૂલમાં એક પ્રહર સુધી સાર રહે છે, અને જાતી ફૂલમાં અડધા પ્રહર સુધી.

ત્રિયામં શતપત્રં સ્યાત્કરવીરમહર્નિશમ્ । ઘટિકાવધિ સારં સ્યાત્પારિજાતં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ યામ સુધી શતપત્ર ફૂલ સારવાળું રહે છે; કરવીર ફૂલ રાત-દિવસ સારવાળું ગણાય છે; અને પારિજાત ફૂલ ઘડિકા જેટલો સમય સારવાળું રહે છે, ખગરાજ.

ત્રિવર્ષં કેસરં ફલ્ગ સારમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ । કસ્તૂરી દશવર્ષં તુ કર્પૂરં વર્ષમાત્રકમ્ ॥ ૩,૧૪.

કેસર ત્રણ વર્ષ સુધી સારવાળું ગણાય છે, કસ્તૂરી દસ વર્ષ સુધી અને કપૂર એક વર્ષ સુધી સારવાળું રહે છે.

સસારમિતિ સંપ્રોક્તં ચન્દનં સર્વદા સ્મૃતમ્ । શુદ્ધન્નિઃ સારભૂતાંશ્ચ વક્ષ્યે શૃણુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

ચંદન હંમેશાં સારવાળું માનવામાં આવે છે; હવે, ખગરાજ, હું તને શુદ્ધ પણ નિષ્કાર એવા અન્ન વિષે કહું છું.

તુષા મેધ્યા આરનાલં પુણ્યકં ભિઃ સટા તથા । ઉપોદ્વ્રજી અલાબૂશ્ચ બૃહત્કોશાતકી તથા ॥ ૩,૧૪.

તુષા, મેધ્યા, આરણાળ, પુણ્યક, ભિહ, સટા, ઉપોદ્વ્રજી, અલાબૂ અને બૃહત્કોશાતકી—

વૃન્તાકં ચુક્રશાકશ્ચ બિલ્વમૌદુંવરં તથા । પલાઞ્જુર્લશુનં વૃન્તં કલઞ્જં ચ તથા દ્વિજા ॥ ૩,૧૪.

વૃંતાક, ચૂક્રશાક, બિલ્વ, ઔદુંભર, પલાંજુ, લસણ, વૃંત અને કલંજન—દ્વિજ, આ બધું—

એતત્સર્વત્ર કાલે ચ નિઃ સારમિતિ કીર્તિતમ્ । એકાદશ્યાં વૈશ્વદેવં શ્રાદ્ધં તર્પણમેવ ચ ॥ ૩,૧૪.

આ બધું સર્વકાળે નિષ્કાર ગણાય છે; અને એકાદશી ના દિવસે વૈશ્વદેવ, શ્રાદ્ધ અને તર્પણ પણ.

મન્ત્રેણ પ્રેતદહનમસારં પરિકીર્તિતમ્ । હવિર્નારાયણો દેવો એતાંશ્ચ હ્યશુભાન્ર સાન્ ॥ ૩,૧૪.

મંત્રથી કરાતું મૃતદેહ દાહનનું વિધિ અર્થહીન ગણાયું છે; જે હવન થાય છે, તે ભગવાન નારાયણને અર્પણ થાય છે, પણ એમાં રહેલી અશુભ વસ્તુઓ ભગવાન સ્વીકારતા નથી.

ન ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ હરિઃ સ્વયમ્ । તથાપિ સર્વં જાનાતિ જીવાનાં પાપકર્મણામ્ ॥ ૩,૧૪.

હરિ પોતે એ અશુભ વસ્તુઓ સ્વીકારતા નથી, સ્વીકારતા નથી, સ્વીકારતા નથી; છતાં, જીવોના બધા પાપકર્મો સહિત બધું જ તેમને ખબર છે.

આસ્વાદનં કારયતિ સ્વયં નાસ્વાદતે હરિઃ । અસારભોજનં ચૈવ જીવાનાં કર્મજં ફલમ્ ॥ ૩,૧૪.

હરિ સ્વયં રસ નથી લેતા, માત્ર ચાખવાનું કરાવે છે; આવું નિરસ ભોજન જીવોના કર્મોનું ફળ છે.

અમુખ્યભોજિનો જીવાઃ કુન્ત્યાદ્યા મુખ્યભોજિનઃ । શુભાનિ ચ પિબેદ્વિષ્ણુરશુભં નો પિબેદ્વિભુઃ ॥ ૩,૧૪.

કુંતી વગેરે મુખ્ય ભોજન કરનાર છે, જ્યારે બીજા જીવો મુખ્ય ભોજન કરનાર નથી; ભગવાન વિષ્ણુ શુભ વસ્તુઓને સ્વીકારે છે, અશુભને કદી સ્વીકારતા નથી.

કો વદેત્તસ્ય ચેષ્ટાં તુ પૂર્ણાનન્દો હરિઃ સ્વયમ્ । ન તેન સદૃશઃ કોપિ દેશે કાલે ચ વિદ્યતે । તસ્યાવતારાન્વક્ષ્યહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૪.

ભગવાનના કાર્યોનું વર્ણન કોણ કરી શકે? હરિ તો પૂર્ણ આનંદરૂપ છે; કોઈ પણ કાળે કે સ્થળે તેમનો સમાન નથી. હવે હું તેમના અવતારોનું વર્ણન કરું છું, હે પંખીઓના રાજા, સાંભળો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથાવતા રાન્પુરુષાખ્યો હરિશ્ચ ગતો ધ્યાનં કર્તુમીશો મહાત્મા । પ્રાદુર્બભૂવાખિલસદ્ગુણાર્ણવઃ સ એવ વિષ્ણુઃ સ ચ બીજભૂતઃ ॥ ૩,૧૫.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પછી પુરુષ નામે અવતાર રૂપે હરિ, મહાત્મા, ધ્યાન કરવા ગયા. એ સર્વ ગુણોના સાગર એવા, એ જ વિષ્ણુ, બીજરૂપે પ્રગટ થયા.

યો બીજભૂતઃ પુરુષાખ્ય વિષ્ણુઃ સ એવાભૂદ્વાસુદેવો મહાત્મા । સૃષ્ટિં કર્તું પુરુષાખ્યસ્ય વાયોર્માયાખ્યાયાં મૂલરૂપો યથાઽસ ॥ ૩,૧૫.

એ બીજરૂપ અને પુરુષ નામે ઓળખાતા વિષ્ણુએ સર્જન માટે મહાત્મા વસુદેવ રૂપ ધારણ કર્યો. પુરુષ નામે માયામાં મૂળરૂપે રહી, સર્જનનું કારણ બન્યા.

યો વાસુદેવસ્તુ સ એવ જાતઃ સંકર્ષણાખ્યો ખિલસદ્ગુણાત્મા । સૃષ્ટિં કર્તું સૂત્રભૂતસ્ય વાયોર્જયાખ્યાયં પૂર્ણસંવિત્પરાત્મા ॥ ૩,૧૫.

એ જ વસુદેવ સર્વ ગુણોથી યુક્ત સંકર્ષણ રૂપે પ્રગટ થયા, સર્જન માટે. જય નામના વાયુમાં સૂત્રરૂપે રહી, પૂર્ણ જ્ઞાન અને પરમાત્મા બન્યા.

સ એવં સંકર્ષણનામધેયઃ પ્રદ્યુમ્નનામા ચ સ એવ વિશ્રુતઃ । સરસ્વતીભારતીસર્જનાર્થં સ એવ દેવ્યા મૂલરૂપો બભૂવ ॥ ૩,૧૫.

એ જ સંકર્ષણ તરીકે જાણીતા, પ્રદ્યુમ્ન નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. સરસ્વતી અને ભારતીની સર્જના માટે એ જ દેવીના મૂળરૂપે પ્રગટ થયા.

સૃષ્ટ્વા યુક્તં ષોડશભિઃ કલાભિર્મહત્તત્ત્વં સૂક્ષ્મરૂપં સ એવ । સાહઙ્કારં ક્રીડયામાસ દેવઃ શૃણુ ત્વં વૈ ષોડશાખ્યાઃ કલાશ્ચ ॥ ૩,૧૫.

એ દેવતાએ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપમાં મહત્તત્વનું સર્જન કર્યું અને તેને સોળ કલાઓથી યુક્ત બનાવ્યું. પછી અહંકાર સાથે રમ્યા. હવે એ સોળ કલાઓ વિશે સાંભળો.

ભૂતાનિ કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકાનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણીહ તથા મનશ્ચ । તતો બભૂવ હ્યનિરુદ્ધસંજ્ઞકો જીવાંશ્ચ સંગૃહ્ય સુપૂર્ણશક્તિઃ ॥ ૩,૧૫.

પાંચ ભૂતો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને મન—પછી અનિરુદ્ધ નામે, સર્વ શક્તિથી યુક્ત, જીવોને એકત્રિત કરીને પ્રગટ થયા.

સોયં વિરિઞ્ચ્યાદિસમસ્તદેવાન્ સ્થૂલેન દેહેન સસર્જ નાથઃ । તથા સ વિષ્ણુઃ પુરુષાભિધસ્તુ સનત્કુમારત્વમવાપ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ નાથે સ્થૂળ દેહ ધારણ કરીને વિરીંચિ વગેરે બધા દેવતાઓનું સર્જન કર્યું. એ રીતે વિષ્ણુ, પુરુષ નામે, હે પંખીઓના રાજા, સનત્કુમાર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.

અનન્યસાધ્યં બ્રહ્મચર્યં ચ કર્તું દશેન્દ્રિયાણાં શોષણાર્થં સદૈવ । સનન્દનાદૌ પઠિતઃ કુમારસ્તસ્માન્નાન્યો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૧૫.

અપ્રાપ્ય બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવા અને દસેન્દ્રિયોનું શોષણ કરવા માટે, સનંદન વગેરેમાં કુમારનું નામ લેવાયું છે; અહીં બીજું કોઈ વિચારવાનું નથી.

સ એવ વિષ્ણુઃ સૂકરત્વં હ્યવાપ ક્ષોપણીમુદ્ધર્તું દૈત્યવપુર્નિહન્તુમ્ । હિરણ્યાક્ષં સજ્જનાનાં ખગેન્દ્ર તથા ભૂમેઃ સ્થાપનાર્થં ચ દેવઃ ॥ ૩,૧૫.

એ જ વિષ્ણુએ ભૂમિને ઉપાડવા, હિરણ્યાક્ષ નામના દૈત્યનો વધ કરવા અને સજ્જનો માટે ધરતીની સ્થાપના કરવા માટે વારાહ રૂપ ધારણ કર્યો, હે પંખીઓના રાજા.

તતો હરિર્મદ્વિદાસત્વમાપાનૃષેર્ભાર્યાયાં યામિન્યાં યો મહાત્મા । તત્રાવતારે પઞ્ચરાત્રં સમગ્રમુપાદેષ્ટું નાપ દાનં સ્વતન્ત્રઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ મહાત્માએ યામી નામની ઋષિ પત્નીમાં મદ્વિદાસ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, અને એ અવતારમાં સંપૂર્ણ પંચરાત્ર શાસ્ત્રનું ઉપદેશ આપ્યો, સ્વતંત્ર રહીને.

સ એવ વિષ્ણુઃ સમભૂદ્બ્રદર્યાં નારાયણાખ્યઃ શમલાપહશ્ચ । તપસ્તપ્તું શિક્ષયિતું ત્વૃષીણાં તિરસ્કર્તું હ્યપ્સરસાં સહસ્રમ્ ॥ ૩,૧૫.

એ જ વિષ્ણુ બદરિમાં નારાયણ રૂપે, પાપ દૂર કરનાર બની, તપ કરવા, ઋષિઓને શીખવવા અને હજાર અપ્સરાઓને દૂર કરવા માટે પ્રગટ થયા.

તતો હરિઃ કપિલત્વં હ્યવાપ્ય તિરોહિતાન્કાલબલેન તત્ત્વાન્ । ચતુર્વિશતિં સંશયં ચોદ્ધરિષ્યન્નુપાદિશચ્ચાસુરયે મહાત્મા ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિએ કપિલ રૂપ ધારણ કર્યું, સમયના પ્રભાવથી તત્ત્વોને છુપાવ્યા, ચોવીસ તત્ત્વોમાં સંશય દૂર કરવા અને મહાન અસુરીને ઉપદેશ આપ્યો.

સ એવ દતઃ સમભૂદ્રમેશોનસૂયાયામત્રિરૂપઃ પરાત્મા । આન્વીક્ષિકિં નામ સુતર્કવિદ્યામલર્કનામ્ને પ્રદદાત્તાં મહાત્મા ॥ ૩,૧૫.

એ જ દત્તાત્રેયે અનસૂયા પુત્ર અત્રિ રૂપે રામેશ બન્યા, પરમાત્મા તરીકે, અને અન્વીક્ષિકી નામની તર્કવિદ્યા અલર્કને આપી, હે મહાત્મા.

સ એવ વંશેપ્યભવદ્રવેશ્ચ આકૂત્યાં યઃ સચ્ચિદાનન્દરૂપઃ । સ્વાયંભુવં યત્તુ મન્વન્તરં ચ દેવૈઃ સાકં પાલયામાસ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ જ વંશમાં જન્મેલા અને દ્રવેના રૂપે, જે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, એ જ, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, દેવતાઓ સાથે મળીને સ્વાયંભુવ મન્વંતરનું પાલન કર્યુ હતું.

સ એવ વિષ્ણુઃ સ ઉરુક્રમોભૂદાગ્નીધ્રપુત્ર્યાં મેરુદેવ્યાં ચ નાભેઃ । વિદ્યારતાનાં માનિનાં સર્વદૈવમત્યાશ્ચર્યં દર્શયિતું ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ જ વિષ્ણુ, જે પોતાના વિશાળ પગલાંઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે, અગ્નીધ્રની પુત્રી મેરુદેવીમાંથી નાભીને જન્મ્યા, મનુષ્યોમાં ઇન્દ્ર, જેઓ પોતાના જ્ઞાન પર ગર્વ કરે છે અને તમામ દેવતાઓને અદ્ભુત કાર્યો બતાવવા માટે.

તતો હરિર્જગૃહે કૂર્મરૂપં સુરાસુરાણામુદધિં વિમથ્નતામ્ । પૃષ્ઠે ધર્તું મન્દરં પર્વતં ચ બ્રહ્માણ્ડં વા ધર્તુમીશો મહાત્મા ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિએ કચ્છપનું રૂપ ધારણ કર્યું, જ્યારે દેવો અને દાનવો સાગરનું મથન કરતા હતા, ત્યારે મહાત્માએ પોતાના પીઠ પર મંદર પર્વત અને આખું બ્રહ્માંડ પણ સહન કર્યું.

તતો હરિઃ પ્રાદુરભૂન્મહાત્મા ધન્વન્તરિર્નામ હરિન્મણિદ્યુતિઃ । અપથ્યદોષાન્પરિહર્તુમેવ હસ્તે ગૃહીત્વા પૂર્ણકુભં સુધાભિઃ ॥ ૩,૧૫.

પછી હરિ, મહાત્મા, ધન્વંતરીના રૂપે પ્રગટ થયા, જેમના શરીર પર હરિમણિ જેવી કાંતિ હતી, અને હાથમાં અમૃતથી ભરેલું કુંભ લઈને, અહિતકારક વસ્તુઓના દોષ દૂર કરવા આવ્યા.