ગરુડપુરાણમ્

વત્સરાનન્તરં વીન્દ્ર નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । પર્પટઃ પક્ષમાત્રેણ નિઃ સારઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૪.

એક વર્ષ પછી વિન્દ્રાનું ફળ નિષ્કાર બની જાય છે, અને પર્પટાનું પાન પંદર દિવસ પછી સાર ગુમાવે છે.

તુલસી સર્વદા સારા એકાદશ્યામપિ દ્વિજ । આર્દ્રા વાપ્યથવા શુષ્કા સાર્દ્રા સારવતી સ્મૃતા ॥ ૩,૧૪.

તુલસી હંમેશાં સારવાળી ગણાય છે, દ્વિજ, એકાદશી પર પણ. એ તાજી હોય કે સૂકી, તાજી તુલસીમાં જ સાર માનવામાં આવે છે.

એકાદશ્યાં તુ તુલસી સારા ગ્રાહ્યા મનીષિભિઃ । ત્વચા નાસેંદ્રિયેણાપિ ન તુ જિહ્વેન્દ્રિયેણ ચ ॥ ૩,૧૪.

એકાદશી ના દિવસે તુલસીનું પત્ર જ્ઞાની લોકો સ્પર્શ કે સુગંધથી સ્વીકારે, પણ સ્વાદથી નહિ.

એકાદશ્યાં હરેરન્નં નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । એકાદશ્યાં હરેસ્તીર્થં મનુષ્યાણાં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

એકાદશી ના દિવસે હરિનું અન્ન નિષ્કાર ગણાય છે; અને એ દિવસે હરિનું તીર્થ જ મનુષ્યો માટે કહેવાયું છે, ખગરાજ.

એકવારે ચ સારં સ્યાદ્દ્વિવારે ચ તતોધિકમ્ । એકાદશ્યાં મહાભાગ તીર્થં ગન્ધાદિમિશ્રિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એકવાર અર્પણ કરવાથી તીર્થમાં સાર રહે છે, બે વાર કરવાથી એ સાર વધારે થાય છે; એકાદશી ના દિવસે સુગંધ વગેરે મિશ્રિત તીર્થ—

અસારમિતિ સંપ્રોક્તં તથા સ્વાદૂદમિશ્રિતમ્ । એકાદશ્યાં હરેઃ સારં ક્ષીરં સર્પિર્મધૂદકમ્ ॥ ૩,૧૪.

—નિષ્કાર કહેવાય છે, તેમ જ મીઠા પદાર્થો સાથે મિશ્રિત તીર્થ પણ. એકાદશી પર હરિ માટે દૂધ, ઘી, મધ અને પાણીમાં જ સાર માનવામાં આવે છે.

નિઃ સારં મનુજેન્દ્રાણામિતિ વેદવિદાં મતમ્ । આષાઢમાસે ગરુડ શાકો નિઃ સાર ઉચ્યતે ॥ ૩,૧૪.

વેદ જાણનારા કહે છે કે આ બધું મનુષ્યો માટે નિષ્કાર છે; અને આશાઢ માસે શાક પણ નિષ્કાર ગણાય છે, ગરુડ.

માસિ ભાદ્રપદે વીન્દ્ર હ્યસારં દધિ ચોચ્યતે । ક્ષીરં તુ હ્યાશ્વિને માસે નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

ભાદરવા માસે, મનુષ્યોના રાજા, દહીં નિષ્કાર કહેવાય છે; અને આશ્વિન માસે દૂધનું પણ એ જ કહેવાય છે.

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રગદાહીના નાર્યસારેતિ ગીયતે । હરિભક્તિવિહીના યે હ્યસુરાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૪.

જેઓના શરીરે ઊર્ધ્વપુંડ્ર કે ગદાનું ચિહ્ન નથી એવી સ્ત્રીઓ નિષ્કાર કહેવાય છે; અને જે લોકો હરિભક્તિથી વંચિત છે, તેઓ અસુર ગણાય છે.

હરિનામવિહીનં તુ મુખં નિઃ સારમુચ્યતે । હરિનૈવેદ્યહીનસ્તુ પાકો નિઃ સાર ઉચ્યતે ॥ ૩,૧૪.

હરિના નામ વિના મોઢું નિષ્કાર કહેવાય છે; અને હરિને અર્પણ કર્યા વિના પકાવેલું ભોજન પણ નિષ્કાર ગણાય છે.

ત્રિદિનૈશ્ચાતસીપુષ્પં નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । પ્રહરં મલ્લિકા સારં જાતી તુ પ્રહરાર્ધકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ દિવસ પછી આતસીનું ફૂલ નિષ્કાર ગણાય છે; મલ્લિકા ફૂલમાં એક પ્રહર સુધી સાર રહે છે, અને જાતી ફૂલમાં અડધા પ્રહર સુધી.

ત્રિયામં શતપત્રં સ્યાત્કરવીરમહર્નિશમ્ । ઘટિકાવધિ સારં સ્યાત્પારિજાતં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ યામ સુધી શતપત્ર ફૂલ સારવાળું રહે છે; કરવીર ફૂલ રાત-દિવસ સારવાળું ગણાય છે; અને પારિજાત ફૂલ ઘડિકા જેટલો સમય સારવાળું રહે છે, ખગરાજ.

ત્રિવર્ષં કેસરં ફલ્ગ સારમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ । કસ્તૂરી દશવર્ષં તુ કર્પૂરં વર્ષમાત્રકમ્ ॥ ૩,૧૪.

કેસર ત્રણ વર્ષ સુધી સારવાળું ગણાય છે, કસ્તૂરી દસ વર્ષ સુધી અને કપૂર એક વર્ષ સુધી સારવાળું રહે છે.

સસારમિતિ સંપ્રોક્તં ચન્દનં સર્વદા સ્મૃતમ્ । શુદ્ધન્નિઃ સારભૂતાંશ્ચ વક્ષ્યે શૃણુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

ચંદન હંમેશાં સારવાળું માનવામાં આવે છે; હવે, ખગરાજ, હું તને શુદ્ધ પણ નિષ્કાર એવા અન્ન વિષે કહું છું.

તુષા મેધ્યા આરનાલં પુણ્યકં ભિઃ સટા તથા । ઉપોદ્વ્રજી અલાબૂશ્ચ બૃહત્કોશાતકી તથા ॥ ૩,૧૪.

તુષા, મેધ્યા, આરણાળ, પુણ્યક, ભિહ, સટા, ઉપોદ્વ્રજી, અલાબૂ અને બૃહત્કોશાતકી—

વૃન્તાકં ચુક્રશાકશ્ચ બિલ્વમૌદુંવરં તથા । પલાઞ્જુર્લશુનં વૃન્તં કલઞ્જં ચ તથા દ્વિજા ॥ ૩,૧૪.

વૃંતાક, ચૂક્રશાક, બિલ્વ, ઔદુંભર, પલાંજુ, લસણ, વૃંત અને કલંજન—દ્વિજ, આ બધું—

એતત્સર્વત્ર કાલે ચ નિઃ સારમિતિ કીર્તિતમ્ । એકાદશ્યાં વૈશ્વદેવં શ્રાદ્ધં તર્પણમેવ ચ ॥ ૩,૧૪.

આ બધું સર્વકાળે નિષ્કાર ગણાય છે; અને એકાદશી ના દિવસે વૈશ્વદેવ, શ્રાદ્ધ અને તર્પણ પણ.

મન્ત્રેણ પ્રેતદહનમસારં પરિકીર્તિતમ્ । હવિર્નારાયણો દેવો એતાંશ્ચ હ્યશુભાન્ર સાન્ ॥ ૩,૧૪.

મંત્રથી કરાતું મૃતદેહ દાહનનું વિધિ અર્થહીન ગણાયું છે; જે હવન થાય છે, તે ભગવાન નારાયણને અર્પણ થાય છે, પણ એમાં રહેલી અશુભ વસ્તુઓ ભગવાન સ્વીકારતા નથી.

ન ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ હરિઃ સ્વયમ્ । તથાપિ સર્વં જાનાતિ જીવાનાં પાપકર્મણામ્ ॥ ૩,૧૪.

હરિ પોતે એ અશુભ વસ્તુઓ સ્વીકારતા નથી, સ્વીકારતા નથી, સ્વીકારતા નથી; છતાં, જીવોના બધા પાપકર્મો સહિત બધું જ તેમને ખબર છે.

આસ્વાદનં કારયતિ સ્વયં નાસ્વાદતે હરિઃ । અસારભોજનં ચૈવ જીવાનાં કર્મજં ફલમ્ ॥ ૩,૧૪.

હરિ સ્વયં રસ નથી લેતા, માત્ર ચાખવાનું કરાવે છે; આવું નિરસ ભોજન જીવોના કર્મોનું ફળ છે.

અમુખ્યભોજિનો જીવાઃ કુન્ત્યાદ્યા મુખ્યભોજિનઃ । શુભાનિ ચ પિબેદ્વિષ્ણુરશુભં નો પિબેદ્વિભુઃ ॥ ૩,૧૪.

કુંતી વગેરે મુખ્ય ભોજન કરનાર છે, જ્યારે બીજા જીવો મુખ્ય ભોજન કરનાર નથી; ભગવાન વિષ્ણુ શુભ વસ્તુઓને સ્વીકારે છે, અશુભને કદી સ્વીકારતા નથી.

કો વદેત્તસ્ય ચેષ્ટાં તુ પૂર્ણાનન્દો હરિઃ સ્વયમ્ । ન તેન સદૃશઃ કોપિ દેશે કાલે ચ વિદ્યતે । તસ્યાવતારાન્વક્ષ્યહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ॥ ૩,૧૪.

ભગવાનના કાર્યોનું વર્ણન કોણ કરી શકે? હરિ તો પૂર્ણ આનંદરૂપ છે; કોઈ પણ કાળે કે સ્થળે તેમનો સમાન નથી. હવે હું તેમના અવતારોનું વર્ણન કરું છું, હે પંખીઓના રાજા, સાંભળો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથાવતા રાન્પુરુષાખ્યો હરિશ્ચ ગતો ધ્યાનં કર્તુમીશો મહાત્મા । પ્રાદુર્બભૂવાખિલસદ્ગુણાર્ણવઃ સ એવ વિષ્ણુઃ સ ચ બીજભૂતઃ ॥ ૩,૧૫.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પછી પુરુષ નામે અવતાર રૂપે હરિ, મહાત્મા, ધ્યાન કરવા ગયા. એ સર્વ ગુણોના સાગર એવા, એ જ વિષ્ણુ, બીજરૂપે પ્રગટ થયા.

યો બીજભૂતઃ પુરુષાખ્ય વિષ્ણુઃ સ એવાભૂદ્વાસુદેવો મહાત્મા । સૃષ્ટિં કર્તું પુરુષાખ્યસ્ય વાયોર્માયાખ્યાયાં મૂલરૂપો યથાઽસ ॥ ૩,૧૫.

એ બીજરૂપ અને પુરુષ નામે ઓળખાતા વિષ્ણુએ સર્જન માટે મહાત્મા વસુદેવ રૂપ ધારણ કર્યો. પુરુષ નામે માયામાં મૂળરૂપે રહી, સર્જનનું કારણ બન્યા.

યો વાસુદેવસ્તુ સ એવ જાતઃ સંકર્ષણાખ્યો ખિલસદ્ગુણાત્મા । સૃષ્ટિં કર્તું સૂત્રભૂતસ્ય વાયોર્જયાખ્યાયં પૂર્ણસંવિત્પરાત્મા ॥ ૩,૧૫.

એ જ વસુદેવ સર્વ ગુણોથી યુક્ત સંકર્ષણ રૂપે પ્રગટ થયા, સર્જન માટે. જય નામના વાયુમાં સૂત્રરૂપે રહી, પૂર્ણ જ્ઞાન અને પરમાત્મા બન્યા.

સ એવં સંકર્ષણનામધેયઃ પ્રદ્યુમ્નનામા ચ સ એવ વિશ્રુતઃ । સરસ્વતીભારતીસર્જનાર્થં સ એવ દેવ્યા મૂલરૂપો બભૂવ ॥ ૩,૧૫.

એ જ સંકર્ષણ તરીકે જાણીતા, પ્રદ્યુમ્ન નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. સરસ્વતી અને ભારતીની સર્જના માટે એ જ દેવીના મૂળરૂપે પ્રગટ થયા.

સૃષ્ટ્વા યુક્તં ષોડશભિઃ કલાભિર્મહત્તત્ત્વં સૂક્ષ્મરૂપં સ એવ । સાહઙ્કારં ક્રીડયામાસ દેવઃ શૃણુ ત્વં વૈ ષોડશાખ્યાઃ કલાશ્ચ ॥ ૩,૧૫.

એ દેવતાએ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપમાં મહત્તત્વનું સર્જન કર્યું અને તેને સોળ કલાઓથી યુક્ત બનાવ્યું. પછી અહંકાર સાથે રમ્યા. હવે એ સોળ કલાઓ વિશે સાંભળો.

ભૂતાનિ કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકાનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણીહ તથા મનશ્ચ । તતો બભૂવ હ્યનિરુદ્ધસંજ્ઞકો જીવાંશ્ચ સંગૃહ્ય સુપૂર્ણશક્તિઃ ॥ ૩,૧૫.

પાંચ ભૂતો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને મન—પછી અનિરુદ્ધ નામે, સર્વ શક્તિથી યુક્ત, જીવોને એકત્રિત કરીને પ્રગટ થયા.

સોયં વિરિઞ્ચ્યાદિસમસ્તદેવાન્ સ્થૂલેન દેહેન સસર્જ નાથઃ । તથા સ વિષ્ણુઃ પુરુષાભિધસ્તુ સનત્કુમારત્વમવાપ વીન્દ્ર ॥ ૩,૧૫.

એ નાથે સ્થૂળ દેહ ધારણ કરીને વિરીંચિ વગેરે બધા દેવતાઓનું સર્જન કર્યું. એ રીતે વિષ્ણુ, પુરુષ નામે, હે પંખીઓના રાજા, સનત્કુમાર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.