ગરુડપુરાણમ્

તે વૈ સદા સારભોક્તાર એવ જ્ઞેયાસ્ત્વતો વિષ્ણુરેકો મહાત્મા । સારાંશભોક્તા ન તુ સર્વસ્ય ભોક્તા ભુનક્તિ સર્વં ત્વવિરુદ્ધશક્તિઃ ॥ ૩,૧૪.

એ લોકો હંમેશા સાર ભોજન કરનાર માનવા, તેથી વિષ્ણુ જ એકમાત્ર મહાત્મા છે, જે સારના અંશનો ભોગ લે છે, બધું નહીં. છતાં, અવરોધરહિત શક્તિથી, તે બધું ભોગવે છે.

વક્ષ્યે હ સારાન્પુનરન્યાન્ખગેન્દ્ર શૃણુષ્વ ગુહ્યં પરમાદરેણ । દ્રાક્ષાદયઃ સર્વ એવ ત્વસારાઃ કાલાદિદુષ્ટા ભાવદુષ્ટાઃ પદાર્થાઃ ॥ ૩,૧૪.

હવે હું બીજા સાર વિષે કહું છું, હે પંખિરાજ, આ ગુપ્ત વાત પરમ આદરથી સાંભળ. દ્રાક્ષ વગેરે બધું સારવિહિન છે; જે વસ્તુઓ સમયથી કે સ્વભાવથી બગડી ગઈ હોય, તે અપવિત્ર ગણાય.

અતિપક્વાનન્તરં તુ તથા દિનચતુષ્ટયે । અસારાઃ કલુષા જ્ઞેયાસ્તથા જંબૂફલં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧૪.

અતિપક્વ થયા પછી, અથવા ચાર દિવસ પછી, અથવા જાંબુ ફળ—આ બધું સારવિહિન અને અપવિત્ર ગણાય છે.

માસસ્યાનન્તરં વીન્દ્ર ત્વસારં પનસં સ્મૃતમ્ । ષણ્માસાનન્તરં વીન્દ્ર ખર્જૂરં તિક્તવત્સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એક મહિનો પસાર થાય પછી, હે પંખિરાજ, પનસ સારવિહિન ગણાય છે; છ મહિના પછી, ખજુર કડવું અને સારવિહિન ગણાય છે.

આર્દ્રં પૂતં નારિકેલં સ્ફોટનાનન્તરં પ્રભો । અહોરાત્રાનન્તરં તુ અસારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

તાજું, શુદ્ધ નાળિયેર, પ્રભુ, ફાટી જાય પછી અને એક દિવસ-રાત પછી, સારવિહિન ગણાય છે.

શુષ્કભૂતં નારિકેલં ખજૂરં તુ યથા તથા । પક્ષસ્યાનન્તરં ચૂતમસારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

સૂકું થયેલું નાળિયેર, અને એ જ રીતે ખજુર, પંદર દિવસ પછી, અને કેરી પણ પંદર દિવસ પછી, સારવિહિન ગણાય છે.

વર્ષસ્યાનન્તરં વીન્દ્ર પૂગીફલમુદાહૃતમ્ । ઘટિકાનન્તરં વીન્દ્ર તાંબૂલં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એક વર્ષ પછી, હે પંખિરાજ, સુપારી સારવિહિન કહેવાય છે; એક ઘડિકા પછી, પાન પણ સારવિહિન કહેવાય છે.

યામસ્યાનન્તરં ચાન્નં સૂપાન્નં પાયસં તથા । ભક્ષ્યં ચ ક્વથિતં વીન્દ્ર અસારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એક યામ (ત્રણ કલાક) પછી, ભાત, સૂપ, પાયસ અને રસોઈ કરેલું કે ઉકાળેલું ખોરાક, હે પંખિરાજ, સારવિહિન કહેવાય છે.

ત્રિપક્ષાનન્તરં વીન્દ્ર તૈલપક્વં તથા સ્મૃતમ્ । ચતુર્યામાનન્તરં ચ ત્વસારં ઘૃતપક્વકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ પખવાડિયા પછી, હે પંખિરાજ, તેલમાં પકાવેલું ભોજન સારવિહિન ગણાય છે; ચાર યામ પછી, ઘીમાં પકાવેલું પણ સારવિહિન કહેવાય છે.

ત્રિયામાનન્તરં શાકા નિઃ સારાઃ પરિકીર્તિતાઃ । જંબીરં શૃઙ્ગબેરે ધાત્રી કર્પૂરં ચ ચૂતકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ યામ પછી જાંબીરું, શ્રુંગવેરું, ધાત્રી, કપૂર અને ચૂતકાં ફળોમાંથી સાર જતો રહે છે.

વત્સરાનન્તરં વીન્દ્ર નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । પર્પટઃ પક્ષમાત્રેણ નિઃ સારઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૪.

એક વર્ષ પછી વિન્દ્રાનું ફળ નિષ્કાર બની જાય છે, અને પર્પટાનું પાન પંદર દિવસ પછી સાર ગુમાવે છે.

તુલસી સર્વદા સારા એકાદશ્યામપિ દ્વિજ । આર્દ્રા વાપ્યથવા શુષ્કા સાર્દ્રા સારવતી સ્મૃતા ॥ ૩,૧૪.

તુલસી હંમેશાં સારવાળી ગણાય છે, દ્વિજ, એકાદશી પર પણ. એ તાજી હોય કે સૂકી, તાજી તુલસીમાં જ સાર માનવામાં આવે છે.

એકાદશ્યાં તુ તુલસી સારા ગ્રાહ્યા મનીષિભિઃ । ત્વચા નાસેંદ્રિયેણાપિ ન તુ જિહ્વેન્દ્રિયેણ ચ ॥ ૩,૧૪.

એકાદશી ના દિવસે તુલસીનું પત્ર જ્ઞાની લોકો સ્પર્શ કે સુગંધથી સ્વીકારે, પણ સ્વાદથી નહિ.

એકાદશ્યાં હરેરન્નં નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । એકાદશ્યાં હરેસ્તીર્થં મનુષ્યાણાં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

એકાદશી ના દિવસે હરિનું અન્ન નિષ્કાર ગણાય છે; અને એ દિવસે હરિનું તીર્થ જ મનુષ્યો માટે કહેવાયું છે, ખગરાજ.

એકવારે ચ સારં સ્યાદ્દ્વિવારે ચ તતોધિકમ્ । એકાદશ્યાં મહાભાગ તીર્થં ગન્ધાદિમિશ્રિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એકવાર અર્પણ કરવાથી તીર્થમાં સાર રહે છે, બે વાર કરવાથી એ સાર વધારે થાય છે; એકાદશી ના દિવસે સુગંધ વગેરે મિશ્રિત તીર્થ—

અસારમિતિ સંપ્રોક્તં તથા સ્વાદૂદમિશ્રિતમ્ । એકાદશ્યાં હરેઃ સારં ક્ષીરં સર્પિર્મધૂદકમ્ ॥ ૩,૧૪.

—નિષ્કાર કહેવાય છે, તેમ જ મીઠા પદાર્થો સાથે મિશ્રિત તીર્થ પણ. એકાદશી પર હરિ માટે દૂધ, ઘી, મધ અને પાણીમાં જ સાર માનવામાં આવે છે.

નિઃ સારં મનુજેન્દ્રાણામિતિ વેદવિદાં મતમ્ । આષાઢમાસે ગરુડ શાકો નિઃ સાર ઉચ્યતે ॥ ૩,૧૪.

વેદ જાણનારા કહે છે કે આ બધું મનુષ્યો માટે નિષ્કાર છે; અને આશાઢ માસે શાક પણ નિષ્કાર ગણાય છે, ગરુડ.

માસિ ભાદ્રપદે વીન્દ્ર હ્યસારં દધિ ચોચ્યતે । ક્ષીરં તુ હ્યાશ્વિને માસે નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

ભાદરવા માસે, મનુષ્યોના રાજા, દહીં નિષ્કાર કહેવાય છે; અને આશ્વિન માસે દૂધનું પણ એ જ કહેવાય છે.

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રગદાહીના નાર્યસારેતિ ગીયતે । હરિભક્તિવિહીના યે હ્યસુરાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૪.

જેઓના શરીરે ઊર્ધ્વપુંડ્ર કે ગદાનું ચિહ્ન નથી એવી સ્ત્રીઓ નિષ્કાર કહેવાય છે; અને જે લોકો હરિભક્તિથી વંચિત છે, તેઓ અસુર ગણાય છે.

હરિનામવિહીનં તુ મુખં નિઃ સારમુચ્યતે । હરિનૈવેદ્યહીનસ્તુ પાકો નિઃ સાર ઉચ્યતે ॥ ૩,૧૪.

હરિના નામ વિના મોઢું નિષ્કાર કહેવાય છે; અને હરિને અર્પણ કર્યા વિના પકાવેલું ભોજન પણ નિષ્કાર ગણાય છે.

ત્રિદિનૈશ્ચાતસીપુષ્પં નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । પ્રહરં મલ્લિકા સારં જાતી તુ પ્રહરાર્ધકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ દિવસ પછી આતસીનું ફૂલ નિષ્કાર ગણાય છે; મલ્લિકા ફૂલમાં એક પ્રહર સુધી સાર રહે છે, અને જાતી ફૂલમાં અડધા પ્રહર સુધી.

ત્રિયામં શતપત્રં સ્યાત્કરવીરમહર્નિશમ્ । ઘટિકાવધિ સારં સ્યાત્પારિજાતં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ યામ સુધી શતપત્ર ફૂલ સારવાળું રહે છે; કરવીર ફૂલ રાત-દિવસ સારવાળું ગણાય છે; અને પારિજાત ફૂલ ઘડિકા જેટલો સમય સારવાળું રહે છે, ખગરાજ.

ત્રિવર્ષં કેસરં ફલ્ગ સારમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ । કસ્તૂરી દશવર્ષં તુ કર્પૂરં વર્ષમાત્રકમ્ ॥ ૩,૧૪.

કેસર ત્રણ વર્ષ સુધી સારવાળું ગણાય છે, કસ્તૂરી દસ વર્ષ સુધી અને કપૂર એક વર્ષ સુધી સારવાળું રહે છે.

સસારમિતિ સંપ્રોક્તં ચન્દનં સર્વદા સ્મૃતમ્ । શુદ્ધન્નિઃ સારભૂતાંશ્ચ વક્ષ્યે શૃણુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

ચંદન હંમેશાં સારવાળું માનવામાં આવે છે; હવે, ખગરાજ, હું તને શુદ્ધ પણ નિષ્કાર એવા અન્ન વિષે કહું છું.

તુષા મેધ્યા આરનાલં પુણ્યકં ભિઃ સટા તથા । ઉપોદ્વ્રજી અલાબૂશ્ચ બૃહત્કોશાતકી તથા ॥ ૩,૧૪.

તુષા, મેધ્યા, આરણાળ, પુણ્યક, ભિહ, સટા, ઉપોદ્વ્રજી, અલાબૂ અને બૃહત્કોશાતકી—

વૃન્તાકં ચુક્રશાકશ્ચ બિલ્વમૌદુંવરં તથા । પલાઞ્જુર્લશુનં વૃન્તં કલઞ્જં ચ તથા દ્વિજા ॥ ૩,૧૪.

વૃંતાક, ચૂક્રશાક, બિલ્વ, ઔદુંભર, પલાંજુ, લસણ, વૃંત અને કલંજન—દ્વિજ, આ બધું—

એતત્સર્વત્ર કાલે ચ નિઃ સારમિતિ કીર્તિતમ્ । એકાદશ્યાં વૈશ્વદેવં શ્રાદ્ધં તર્પણમેવ ચ ॥ ૩,૧૪.

આ બધું સર્વકાળે નિષ્કાર ગણાય છે; અને એકાદશી ના દિવસે વૈશ્વદેવ, શ્રાદ્ધ અને તર્પણ પણ.

મન્ત્રેણ પ્રેતદહનમસારં પરિકીર્તિતમ્ । હવિર્નારાયણો દેવો એતાંશ્ચ હ્યશુભાન્ર સાન્ ॥ ૩,૧૪.

મંત્રથી કરાતું મૃતદેહ દાહનનું વિધિ અર્થહીન ગણાયું છે; જે હવન થાય છે, તે ભગવાન નારાયણને અર્પણ થાય છે, પણ એમાં રહેલી અશુભ વસ્તુઓ ભગવાન સ્વીકારતા નથી.

ન ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ હરિઃ સ્વયમ્ । તથાપિ સર્વં જાનાતિ જીવાનાં પાપકર્મણામ્ ॥ ૩,૧૪.

હરિ પોતે એ અશુભ વસ્તુઓ સ્વીકારતા નથી, સ્વીકારતા નથી, સ્વીકારતા નથી; છતાં, જીવોના બધા પાપકર્મો સહિત બધું જ તેમને ખબર છે.