ગરુડપુરાણમ્

નારઙ્ગસારં ક્રમુકસ્યાપિ સારં ખર્જૂરસારં કદલીફલસ્ય । નારાયણો બીજરૂપસ્ય સારં ગૃહ્ણાતિ નિત્યં ભક્તવર્યો દયાલુઃ ॥ ૩,૧૪.

નારંગીનું સાર, પાનનું સાર, ખજુરનું સાર, કેળાનું સાર — શ્રીનારાયણ, જે દયાળુ અને ભક્તપ્રેમી છે, એ હંમેશા બીજરૂપે રહેલા સારને જ ગ્રહણ કરે છે.

તામ્બૂલસારં ખદિરસ્ય સારં પુષ્પસ્ય સારં ચન્દનસ્યાપિ સારમ્ । ગોધૂમસારં યવાનાં ચ સારં માષસ્ય સારં હરેણોશ્ચ સારમ્ ॥ ૩,૧૪.

પાનનું સાર, ખદિરનું સાર, ફૂલનું સાર, ચંદનનું સાર, ઘઉંનું સાર, જૌનું સાર, મગનું સાર અને હરણની કસ્તૂરીનું સાર—

શુદ્ધં તથા વ્રીહિનીવારસારં શ્યામાકસારં શુદ્ધધાન્યસ્ય સારમ્ ॥ ૩,૧૪.

એ જ રીતે, શુદ્ધ ચોખાનું સાર, નિવાર ચોખાનું સાર, શ્યામાકનું સાર અને શુદ્ધ અનાજનું સાર—

નિષિદ્ધાન્સર્વશાકસ્ય સારાંસ્તથા નિપિદ્ધાલ્લાંવણસ્વાપિ સારાન્ । ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણુઃ પરમાદરેણ અન્નસ્ય સારં ભક્ષ્યભોજ્યસ્ય સારમ્ ॥ ૩,૧૪.

બધા નિષિદ્ધ શાકભાજીનું સાર અને નિષિદ્ધ મીઠાંનું સાર પણ, ભગવાન વિષ્ણુ પરમ આદરથી સ્વીકાર કરે છે—અન્નનું સાર અને જે ખાવાનું હોય તેનું સાર.

સૂપસ્ય સારં પરમાન્નસ્ય સારં દુગ્ધસ્ય સારં દધિતક્રસ્ય સારમ્ । ઘૃતસ્ય સારં રામઠસ્યાપિ સારં ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણુઃ સર્ષપસ્યાપિ સારમ્ ॥ ૩,૧૪.

સૂપનું સાર, ઉત્તમ ભાતનું સાર, દૂધનું સાર, દહીં અને છાસનું સાર, ઘીનું સાર, માખણનું સાર અને સરસવનું સાર પણ, ભગવાન વિષ્ણુ સ્વીકાર કરે છે.

મરીચસારં જીરકસ્યાપિ સારં તથા હવિર્ઘૃતપક્વસ્ય સારમ્ । તૈલેષુ પક્વસ્ય ચ ભર્જિતસ્ય ગુડસ્ય સારં નવનીતસ્ય સારમ્ ॥ ૩,૧૪.

મરીનું સાર, જીરુંનું સાર, હવિષ્ય ઘીમાં પકાવેલું ભોજનનું સાર, તેલમાં પકાવેલું અને તળેલું ભોજનનું સાર, ગોળનું સાર અને તાજા માખણનું સાર—

લવઙ્ગસારં શર્કરાયાશ્ચ સારમિત્યાદિસારાન્ વાસુદેવસ્તુ ભુક્તે । લક્ષ્મીપતિઃ સર્વજગન્નિવા સસ્તસ્યાજ્ઞયા વાસુદેવોપિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૪.

લવિંગનું સાર, ખાંડનું સાર અને આવા બધા સાર, વાસુદેવ ગ્રહણ કરે છે. લક્ષ્મીપતિ, સર્વ જગતના વાસી, પોતાની આજ્ઞાથી હંમેશા આવું કરે છે.

તચ્છેષસારાનપિ ચાવનીશો મહાત્મનોંશાઞ્છૃણુ શિષ્યવર્ય । એવં વિમૂઢા વાસુદેવસ્ય ભક્તાઃ કિં વક્તવ્યં વિષ્ણુભક્તા હિ લોકે ॥ ૩,૧૪.

હવે, શ્રેષ્ઠ શિષ્ય, ભગવાન પૃથ્વીનાથના બચેલા સાર અને મહાન આત્માના અંશ વિશે પણ સાંભળ. આવું જ, વાસુદેવના ભ્રમિત ભક્તો—તો પછી જગતમાં વિષ્ણુભક્તો વિશે શું કહેવું?

કલ્યાણાસ્તે સારભોક્તાર એવ નૈષાં ભવેત્તેન દુઃ ખાભિવૃદ્ધિઃ । ભુઞ્જન્તિ યે વૈશ્વદેવં વિહાય દુષ્ટાંસ્તાન્વૈ ભુક્તિચિન્ત્તાંશ્ચ વિદ્ધિ ॥ ૩,૧૪.

જે લોકો સાર ભોજન કરે છે, તેઓ ધન્ય છે; તેમને દુઃખ ક્યારેય વધતું નથી. પણ જે લોકો વૈશ્વદેવ અર્પણ વિના ખોટું ખાય છે, તેમને ભોજનની ચિંતા હંમેશા સતાવે છે.

વક્ષ્યે વિશેષં વૈશ્વદેવે ખગેન્દ્ર ગોપ્યં નો વદાન્યત્ર વિદ્વાન્ । સૂર્યાદીનાં યે ચ દાને ચ દદ્યુર્વિના વાયોરન્તરસ્થં હરિં ચ ॥ ૩,૧૪.

હું હવે વૈશ્વદેવ વિધિનું વિશેષ કહું છું, હે પંખિરાજ, આ બીજે ક્યાંય ન કહેવું, હે વિદ્વાન. જે લોકો સૂર્યાદિ દેવતાઓને અર્પણ કરે છે પણ વાયુમાં રહેલા હરિને અર્પણ કરતા નથી—

તે વૈ સદા સારભોક્તાર એવ જ્ઞેયાસ્ત્વતો વિષ્ણુરેકો મહાત્મા । સારાંશભોક્તા ન તુ સર્વસ્ય ભોક્તા ભુનક્તિ સર્વં ત્વવિરુદ્ધશક્તિઃ ॥ ૩,૧૪.

એ લોકો હંમેશા સાર ભોજન કરનાર માનવા, તેથી વિષ્ણુ જ એકમાત્ર મહાત્મા છે, જે સારના અંશનો ભોગ લે છે, બધું નહીં. છતાં, અવરોધરહિત શક્તિથી, તે બધું ભોગવે છે.

વક્ષ્યે હ સારાન્પુનરન્યાન્ખગેન્દ્ર શૃણુષ્વ ગુહ્યં પરમાદરેણ । દ્રાક્ષાદયઃ સર્વ એવ ત્વસારાઃ કાલાદિદુષ્ટા ભાવદુષ્ટાઃ પદાર્થાઃ ॥ ૩,૧૪.

હવે હું બીજા સાર વિષે કહું છું, હે પંખિરાજ, આ ગુપ્ત વાત પરમ આદરથી સાંભળ. દ્રાક્ષ વગેરે બધું સારવિહિન છે; જે વસ્તુઓ સમયથી કે સ્વભાવથી બગડી ગઈ હોય, તે અપવિત્ર ગણાય.

અતિપક્વાનન્તરં તુ તથા દિનચતુષ્ટયે । અસારાઃ કલુષા જ્ઞેયાસ્તથા જંબૂફલં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧૪.

અતિપક્વ થયા પછી, અથવા ચાર દિવસ પછી, અથવા જાંબુ ફળ—આ બધું સારવિહિન અને અપવિત્ર ગણાય છે.

માસસ્યાનન્તરં વીન્દ્ર ત્વસારં પનસં સ્મૃતમ્ । ષણ્માસાનન્તરં વીન્દ્ર ખર્જૂરં તિક્તવત્સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એક મહિનો પસાર થાય પછી, હે પંખિરાજ, પનસ સારવિહિન ગણાય છે; છ મહિના પછી, ખજુર કડવું અને સારવિહિન ગણાય છે.

આર્દ્રં પૂતં નારિકેલં સ્ફોટનાનન્તરં પ્રભો । અહોરાત્રાનન્તરં તુ અસારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

તાજું, શુદ્ધ નાળિયેર, પ્રભુ, ફાટી જાય પછી અને એક દિવસ-રાત પછી, સારવિહિન ગણાય છે.

શુષ્કભૂતં નારિકેલં ખજૂરં તુ યથા તથા । પક્ષસ્યાનન્તરં ચૂતમસારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

સૂકું થયેલું નાળિયેર, અને એ જ રીતે ખજુર, પંદર દિવસ પછી, અને કેરી પણ પંદર દિવસ પછી, સારવિહિન ગણાય છે.

વર્ષસ્યાનન્તરં વીન્દ્ર પૂગીફલમુદાહૃતમ્ । ઘટિકાનન્તરં વીન્દ્ર તાંબૂલં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એક વર્ષ પછી, હે પંખિરાજ, સુપારી સારવિહિન કહેવાય છે; એક ઘડિકા પછી, પાન પણ સારવિહિન કહેવાય છે.

યામસ્યાનન્તરં ચાન્નં સૂપાન્નં પાયસં તથા । ભક્ષ્યં ચ ક્વથિતં વીન્દ્ર અસારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એક યામ (ત્રણ કલાક) પછી, ભાત, સૂપ, પાયસ અને રસોઈ કરેલું કે ઉકાળેલું ખોરાક, હે પંખિરાજ, સારવિહિન કહેવાય છે.

ત્રિપક્ષાનન્તરં વીન્દ્ર તૈલપક્વં તથા સ્મૃતમ્ । ચતુર્યામાનન્તરં ચ ત્વસારં ઘૃતપક્વકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ પખવાડિયા પછી, હે પંખિરાજ, તેલમાં પકાવેલું ભોજન સારવિહિન ગણાય છે; ચાર યામ પછી, ઘીમાં પકાવેલું પણ સારવિહિન કહેવાય છે.

ત્રિયામાનન્તરં શાકા નિઃ સારાઃ પરિકીર્તિતાઃ । જંબીરં શૃઙ્ગબેરે ધાત્રી કર્પૂરં ચ ચૂતકમ્ ॥ ૩,૧૪.

ત્રણ યામ પછી જાંબીરું, શ્રુંગવેરું, ધાત્રી, કપૂર અને ચૂતકાં ફળોમાંથી સાર જતો રહે છે.

વત્સરાનન્તરં વીન્દ્ર નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । પર્પટઃ પક્ષમાત્રેણ નિઃ સારઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૧૪.

એક વર્ષ પછી વિન્દ્રાનું ફળ નિષ્કાર બની જાય છે, અને પર્પટાનું પાન પંદર દિવસ પછી સાર ગુમાવે છે.

તુલસી સર્વદા સારા એકાદશ્યામપિ દ્વિજ । આર્દ્રા વાપ્યથવા શુષ્કા સાર્દ્રા સારવતી સ્મૃતા ॥ ૩,૧૪.

તુલસી હંમેશાં સારવાળી ગણાય છે, દ્વિજ, એકાદશી પર પણ. એ તાજી હોય કે સૂકી, તાજી તુલસીમાં જ સાર માનવામાં આવે છે.

એકાદશ્યાં તુ તુલસી સારા ગ્રાહ્યા મનીષિભિઃ । ત્વચા નાસેંદ્રિયેણાપિ ન તુ જિહ્વેન્દ્રિયેણ ચ ॥ ૩,૧૪.

એકાદશી ના દિવસે તુલસીનું પત્ર જ્ઞાની લોકો સ્પર્શ કે સુગંધથી સ્વીકારે, પણ સ્વાદથી નહિ.

એકાદશ્યાં હરેરન્નં નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ । એકાદશ્યાં હરેસ્તીર્થં મનુષ્યાણાં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૪.

એકાદશી ના દિવસે હરિનું અન્ન નિષ્કાર ગણાય છે; અને એ દિવસે હરિનું તીર્થ જ મનુષ્યો માટે કહેવાયું છે, ખગરાજ.

એકવારે ચ સારં સ્યાદ્દ્વિવારે ચ તતોધિકમ્ । એકાદશ્યાં મહાભાગ તીર્થં ગન્ધાદિમિશ્રિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

એકવાર અર્પણ કરવાથી તીર્થમાં સાર રહે છે, બે વાર કરવાથી એ સાર વધારે થાય છે; એકાદશી ના દિવસે સુગંધ વગેરે મિશ્રિત તીર્થ—

અસારમિતિ સંપ્રોક્તં તથા સ્વાદૂદમિશ્રિતમ્ । એકાદશ્યાં હરેઃ સારં ક્ષીરં સર્પિર્મધૂદકમ્ ॥ ૩,૧૪.

—નિષ્કાર કહેવાય છે, તેમ જ મીઠા પદાર્થો સાથે મિશ્રિત તીર્થ પણ. એકાદશી પર હરિ માટે દૂધ, ઘી, મધ અને પાણીમાં જ સાર માનવામાં આવે છે.

નિઃ સારં મનુજેન્દ્રાણામિતિ વેદવિદાં મતમ્ । આષાઢમાસે ગરુડ શાકો નિઃ સાર ઉચ્યતે ॥ ૩,૧૪.

વેદ જાણનારા કહે છે કે આ બધું મનુષ્યો માટે નિષ્કાર છે; અને આશાઢ માસે શાક પણ નિષ્કાર ગણાય છે, ગરુડ.

માસિ ભાદ્રપદે વીન્દ્ર હ્યસારં દધિ ચોચ્યતે । ક્ષીરં તુ હ્યાશ્વિને માસે નિઃ સારં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૧૪.

ભાદરવા માસે, મનુષ્યોના રાજા, દહીં નિષ્કાર કહેવાય છે; અને આશ્વિન માસે દૂધનું પણ એ જ કહેવાય છે.

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રગદાહીના નાર્યસારેતિ ગીયતે । હરિભક્તિવિહીના યે હ્યસુરાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૪.

જેઓના શરીરે ઊર્ધ્વપુંડ્ર કે ગદાનું ચિહ્ન નથી એવી સ્ત્રીઓ નિષ્કાર કહેવાય છે; અને જે લોકો હરિભક્તિથી વંચિત છે, તેઓ અસુર ગણાય છે.