ગરુડપુરાણમ્

અંશાવતરણં નાસ્તિ સરસ્વત્યાઃ કદાચન । અંશાવતરણં નાસ્તિ મમાપિ મધુસૂદન ॥ ૩,૧૨.

સરસ્વતીનો ક્યારેય ભાગાવતાર થતો નથી; અને હે મધુસૂદન, મારું પણ ભાગાવતાર ક્યારેય થતો નથી.

તથૈવ જ્ઞાનમસ્ત્યેવ હરેર્નારાયણસ્ય ચ । વાયોરંશાવતારોસ્તિ યથા મૂલે તથૈવ ચ ॥ ૩,૧૨.

એ જ રીતે, હરિ અને નારાયણમાં હંમેશા જ્ઞાન રહે છે; પરંતુ વાયુમાં, મૂળ સ્વરૂપની જેમ ભાગાવતાર થાય છે.

બલજ્ઞાનાદિકં સર્વં ચિન્તનીયં ન સંશયઃ । તથાપિ વાયૌ દૃશ્યન્તે બલજ્ઞાનાદિવ્યક્તયઃ ॥ ૩,૧૨.

બળ, જ્ઞાન વગેરે બધું વિચારવા યોગ્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; છતાં પણ, વાયુમાં બળ અને જ્ઞાનની પ્રગટતા જોવા મળે છે.

અવતારેષુ વાયોસ્તુ સમ્યક્શક્ત્યાત્મનાસ્તિ હિ । અપરોક્ષતિરોભાવૌ નાંશાવતરણેષ્વપિ ॥ ૩,૧૨.

વાયુના અવતારોમાં સાચી શક્તિ હાજર રહે છે; પણ સીધું આવરણ થતું નથી, અને ભાગાવતાર પણ નથી.

બલજ્ઞાનાદિકં યાવન્મૂલરૂપે પ્રદૃશ્યતે । ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ ન દર્શયતિ તાદૃશમ્ ॥ ૩,૧૨.

મૂળ સ્વરૂપમાં જેટલું બળ અને જ્ઞાન દેખાય છે, ત્રેતાયુગના સ્વરૂપમાં એવાં ગુણો દેખાતા નથી.

ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ યાદૃક્ચાદર્શયત્પ્રભો । દ્વાપરસ્થે સ્વરૂપે તત્તદ્દર્શયતિ તાદૃશમ્ । ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ યાદૃક્ચાદર્શયત્પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

પ્રભુએ ત્રેતાયુગના સ્વરૂપમાં જે ગુણો દર્શાવ્યા, એ જ ગુણો દ્વાપરયુગના સ્વરૂપમાં પણ દેખાય છે, જેમ ત્રેતાયુગમાં દર્શાવ્યા હતા.

દ્વાપરસ્થે વાયુરૂપે યાદૃગ્વા દર્શયત્પ્રભુઃ । વાયુઃ કલિયુગે રૂપે તદ્દર્શયતિ તાદૃશમ્ ॥ ૩,૧૨.

દ્વાપરયુગમાં વાયુના સ્વરૂપે પ્રભુએ જે ગુણો દર્શાવ્યા, વાયુ એ જ ગુણો કળિયુગના સ્વરૂપમાં પણ દર્શાવે છે.

તથા દર્શયતે વાયુર્દૈત્યાનાં મોહનાય ચ । અવતારેષુ વાયોશ્ચ અન્તરં યે વિદુઃ પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

આ રીતે, વાયુ દૈત્યોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે પોતાનું દર્શન કરાવે છે; અને જે લોકો વાયુના અવતારોમાં ફરક જાણે છે, હે પ્રભુ,

તેઽધં તમઃ પ્રવિશન્તે તે દૈત્યા ન ચ તે સુરાઃ । વાયાવપ્યન્તરં નાસ્તિ હરિતત્ત્વવિનિર્ણયે ॥ ૩,૧૨.

એ લોકો ઘોર અંધકારમાં જાય છે—એ દૈત્ય છે, દેવ નથી; અને હરિના તત્વના નિર્ધારણમાં, વાયુમાં પણ કોઈ ફરક નથી.

નિન્દાં કુર્વન્તિ યે વિષ્ણોર્જિહ્વાછેદં કરોમ્યહમ્ । તદર્થમેવ વાયોશ્ચ અવતારઃ સદા ભુવિ ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો વિષ્ણુની નિંદા કરે છે—હું એમની જીભ કાપી નાખીશ; અને એ માટે જ વાયુનો અવતાર હંમેશા પૃથ્વી પર થાય છે.

ગુણપૂર્ણસ્ય વિષ્ણોસ્તુ નિર્ગુણત્વવિચિન્તનમ્ । જાતાનન્દાદિપૂર્ણાઙ્ખ્યં સોહમિત્યાદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

સર્વ ગુણોથી ભરપૂર વિષ્ણુમાં ગુણરહિતપણાની કલ્પના કરવી, કે 'હું એ જ છું' એમ વિચારવું—જેમ કે જે સ્વાભાવિક આનંદથી ભરેલો છે—

ચિદાનન્દાત્મકે દેહે ઉત્પત્ત્યાદિવિચિન્તનમ્ । અચ્છેદ્યાભેદ્યગાત્રેષુ ચ્છેદભેદાદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

ચેતન અને આનંદમય શરીરમાં ઉત્પત્તિ વગેરેની કલ્પના કરવી, કે જે અવ્યાખ્યેય અંગોમાં કપાઈ જવું કે અલગ થવું એવું વિચારવું—

દેવ્યા નિત્યાવિયોગિન્યા વિયોગાદિવિચિન્તનમ્ । ક્લેશશોકાદિશૂન્યસ્ય હરેઃ ક્લેશાદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

સદા અવિયોગી દેવીમાં વિયોગની કલ્પના કરવી, કે જે હરે દુઃખ અને શોકથી સદાય રહિત છે, તેમાં દુઃખ વગેરેની કલ્પના કરવી—

વ્યાસરામાદિરૂપેષ્વનૃષિવિપ્રત્વચિન્તનમ્ । કૃષ્ણરામાદિરૂપેષુ અન્તરસ્ય વિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

વ્યાસ, રામ વગેરેના રૂપોમાં જો કોઈ એમ વિચારે કે એ લોકો ઋષિ કે બ્રાહ્મણ નથી, અથવા કૃષ્ણ, રામ વગેરેના રૂપોમાં અંદરની સચ્ચાઈ વિશે વિચાર કરે, તો એ યોગ્ય નથી.

રામકૃષ્ણાદિરૂપેષુ અન્તરસ્ય વિચિન્તનમ્ । રામકૃષ્ણાદિરૂપેષુ પરાજયવિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

રામ, કૃષ્ણ વગેરેના રૂપોમાં અંદરની સચ્ચાઈ વિશે વિચારવું, અથવા એમાં હાર-જીત વિશે વિચારવું, એ યોગ્ય નથી.

સન્તાનાર્થં તુ કૃષ્ણે ન શિવપૂજાદિચિન્તનમ્ । રામેણ દુઃ ખયુક્તેન લિઙ્ગસ્ય સ્થાપનં કૃતમ્ ॥ ૩,૧૨.

સંતાન માટે કૃષ્ણમાં શિવપૂજા વગેરેનું ધ્યાન કરવું યોગ્ય નથી; રામે દુઃખી થઈને લિંગની સ્થાપના કરી હતી.

પઞ્ચધાતુમયે કૃષ્ણે હરિરૂપવિચિન્તનમ્ । સ્વયં વ્યક્તસ્થલે ચાપિ ચિદાનન્દત્વકલ્પનમ્ ॥ ૩,૧૨.

પાંચ ધાતુમાંથી બનેલા કૃષ્ણમાં હરિના રૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; અને જ્યાં સ્વયં પ્રગટ સ્થાન હોય, ત્યાં ચેતન્ય અને આનંદના સ્વરૂપનું કલ્પન કરવું.

પિતૃમાતૃદ્વિજાતીનાં હરિરૂપત્વચિન્તનમ્ । અસ્વતન્ત્રેણ રુદ્રેણ હરેરૈક્યદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

પિતા, માતા અને બ્રાહ્મણોમાં હરિના રૂપનું ધ્યાન કરવું; અને સ્વતંત્ર ન હોય એવા રુદ્રમાં હરિ સાથે એકતાનું ધ્યાન કરવું.

વિષ્ણોઃ સૂર્યેણ સાકં ચ અભેદા દિવિચિન્તનમ્ । સર્વોત્તમઃ સૂર્ય એવ વિષ્ણ્વાદ્યાસ્તસ્ય કિઙ્કરાઃ ॥ ૩,૧૨.

વિષ્ણુ અને સૂર્યમાં એકરૂપતાનું ધ્યાન કરવું; સર્વોત્તમ તો સૂર્ય છે, વિષ્ણુ વગેરે તો એના સેવક છે.

ઇત્યાદિચિન્તનં દોષો હરિનિન્દેતિ ચોચ્યતે । અસ્વયં વ્યક્તિલિઙ્ગેષુ અશ્વત્થતુલસીષુ ચ ॥ ૩,૧૨.

આવો વિચાર કરવો દોષરૂપ છે અને હરિના અપમાન તરીકે ગણાય છે; સ્વયં પ્રગટ લિંગોમાં અને અશ્વત્થ તથા તુલસીમાં પણ આવું કરવું યોગ્ય નથી.

શાલગ્રામં વિહાયૈવ નમનં યે પ્રકુર્વતે । તે સર્વે હરિનિન્દાયામવિકારિણ એવ હિ ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો શાલગ્રામને છોડીને અન્યત્ર નમન કરે છે, એ બધા હરિના અપમાનમાં અડગ રહે છે.

મોક્ષાધિકારિણો યે તુ અજ્ઞાનાત્પરમેશ્વરમ્ । પાર્થક્યનયનં યેષુ કુર્વન્તિ યર્હિ વા પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

જે મુક્તિના અધિકારી છે અને અજ્ઞાનવશ પરમેશ્વરમાં ભેદભાવ રાખે છે, એ કોઈ પણ સમયે, હે પ્રભુ, યોગ્ય નથી.

તર્હિ તેષાં હિ કાલેષુ દુઃ ખં યાતિ ન સંશયઃ । અતઃ પ્રાર્થક્યનયનં યે કુર્વન્ત્યેષુ સર્વદા ॥ ૩,૧૨.

એવા લોકોના જીવનમાં ત્યારે દુઃખ આવે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; તેથી, જે હંમેશા ભેદભાવ રાખે છે, એમણે દુઃખ જ ભોગવવું પડે છે.

તે સર્વે ત્વબુધા જ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા । અસ્વયંવ્યક્તલિઙ્ગેષુ નમનં યે પ્રકુર્વતે ॥ ૩,૧૨.

એ બધા અજ્ઞાનુ જ માનવા, અહીં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી; જે સ્વયં પ્રગટ લિંગોમાં નમન કરે છે, એ પણ યોગ્ય નથી.

તે સર્વે હ્યસુરા જ્ઞેયા નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । વિહાય શૂન્યમશ્વત્થં નમનં યે પ્રકુર્વતે ॥ ૩,૧૨.

એ બધા અસુર જ માનવા, બીજું કંઈ પણ નથી; જે લોકો ખાલી અશ્વત્થને છોડીને નમન કરે છે, એ પણ અસુર છે.

દ્વિમાસહીનાં તુલસીમપ્રસૂતાં ચ ગાં નવામ્ । તે સર્વે હ્યસુરા જ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો બે મહિના ન થયેલી તુલસી અથવા બચ્ચું ન આપેલી ગાયને પૂજે છે, એ બધા અસુર જ માનવા, અહીં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

ગુલ્માદ્યાશ્ચ મનુષ્યાન્તાસ્તે જ્ઞેયા બ્રહ્મબાહવઃ । અસ્મચ્છતાયુઃ પર્યન્તમેક એવ કલિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૨.

ગુલ્મ વગેરે છોડથી લઈને માનવ સુધી બધાને બ્રહ્માના હાથ તરીકે માનવા; આપણાં શતાયુ જીવન સુધી એક જ કળીયુગ ગણાય છે.

કલૌ સંતિ કલ્પમાનં કલેરન્તે સંતિ ચ । તસ્મિન્દિને બ્રહ્મરૂપે ગચ્છન્તિ ચ તમોન્તિકમ્ ॥ ૩,૧૨.

કળીયુગમાં, જે કાળના અંત તરફ જઈ રહ્યા છે, તેઓ કળીયુગના અંતે બ્રહ્માના રૂપમાં અને અંધકારના પ્રદેશમાં જાય છે.

તત્ર સ્થિત્વા લોકમાર્ગં પ્રતીક્ષન્તે ન સંશયઃ । સાધકૈર્વિષ્ણુકાર્યાણાં વાયુદાસૈઃ પ્રપીડિતાઃ ॥ ૩,૧૨.

ત્યાં રહીને, તેઓ લોકમાર્ગની રાહ જુએ છે, એમાં શંકા નથી; વિષ્ણુના સેવકો અને વાયુના દાસો તેમને દુઃખ આપે છે.