ગરુડપુરાણમ્

સૂર્યોદયે નાસ્તિ યથા તમશ્ચ તથાજ્ઞાનં નાસ્તિનાસ્ત્યેવ દેવ । કરોમ્યહં શ્રવણં સર્વદૈવ હરિપ્રીત્યર્થં નિશ્ચતાર્થં સતાં હિ ॥ ૩,૧૨.

જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર રહેતો નથી, એમ, હે દેવ, અહીં અજ્ઞાનનો લેશ પણ નથી; હું હંમેશા હરિની પ્રસન્નતા માટે શ્રવણ કરું છું, અને એ સારા લોકો માટે સ્પષ્ટ હેતુથી છે.

શતજન્મગતાનાં ત્વનૃજૂનાં પૂર્વમેવ તુ । અપરોક્ષાભાવ એવ હ્યજ્ઞાનં સમુદીરિતમ્ ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો સીધા નથી, તેમને તો સો જન્મ પછી પણ, સીધી અનુભૂતિ ન થાય એ જ અજ્ઞાન કહેવાય છે.

અપરોક્ષાનન્તરં તુ નાસ્ત્યજ્ઞાનં ન સંશયઃ । શતજન્મસુ દેવેશ અપરોક્ષેણ સર્વદા ॥ ૩,૧૨.

પણ સીધી અનુભૂતિ પછી અજ્ઞાન રહેતું નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી; સો જન્મમાં પણ, હે દેવદેવ, સીધી અનુભૂતિ હંમેશા રહે છે.

પૂર્ણજ્ઞાનં મમાસ્ત્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । શતજન્મસુ પૂર્વં તુ પરોક્ષેણ મમ પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

મારે તો સંપૂર્ણ જ્ઞાન છે—આમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી; પણ પેહલા અનેક જન્મોમાં, હે પ્રભુ, મારું જ્ઞાન પરોક્ષ હતું.

પૂર્ણં જ્ઞાનં સદાપ્યસ્તીત્યેવમાહુર્મહર્ષયઃ । સંજ્ઞાજન્મગતાયાશ્ચ સરસ્વત્યા મહાપ્રભો ॥ ૩,૧૨.

સંપૂર્ણ જ્ઞાન હંમેશા રહે છે—એવું મહર્ષિઓ કહે છે; અને એ જ રીતે નામવાળી સરસ્વતીમાં પણ, હે મહાપ્રભુ, છે.

નાજ્ઞાનં ચિન્તનીયં હિ બ્રહ્માય્વોશ્ચ દેવ હિ । અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્વમિચ્છુભિઃ ॥ ૩,૧૨.

હે દેવ, બ્રહ્મા કે મારા વિષે અજ્ઞાનની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી. પરંતુ અહીં એક ખાસ ફરક છે, જે સત્યની ઇચ્છા રાખનારોએ સમજવો જરૂરી છે.

અવતારેષુ ભારત્યાઃ કદાચિજ્જ્ઞાનપૂર્વકમ્ । સર્વદા જ્ઞાનરૂપા સા સર્વદુઃખવિવર્જિતા ॥ ૩,૧૨.

ભારતીના અવતારોમાં ક્યારેક પહેલેથી જ્ઞાન દેખાય છે; છતાં, એ હંમેશા જ્ઞાનમય અને સર્વ દુઃખથી રહિત છે.

દૈત્યાનાં મોહનાર્થાય અંશે દુઃખીવ દૃશ્યતે । તસ્યા દુઃખાદિકં કિઞ્ચિન્નાસ્તિનાસ્ત્યેવ સર્વથા ॥ ૩,૧૨.

દૈત્યોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે, એ ભાગરૂપે દુઃખી જેવી દેખાય છે; પણ વાસ્તવમાં, એમાં દુઃખ કે એ જેવું કંઈયું પણ નથી.

અપરોક્ષતિરોભાવ ઈષત્કાલે પ્રદૃશ્યતે । તાવન્માત્રેણ વાજ્ઞાનં તસ્યાં નૈવાહિતં ચ યત્ ॥ ૩,૧૨.

થોડા સમય માટે સીધો આવરણ દેખાય છે; છતાં, એથી પણ એમાં અજ્ઞાન ક્યારેય સ્થાયી થતું નથી.

મૂલરૂપે તુ નાસ્ત્યેવ ભારત્યા જ્ઞાનવિસ્મૃતિઃ । ભારત્યાસ્તુ યથા નાસ્તિ સરસ્વત્યાસ્તુ કિં પુનઃ ॥ ૩,૧૨.

મૂળ સ્વરૂપે, ભારતીને ક્યારેય જ્ઞાનનું વિસ્મરણ થતું નથી; અને જયારે ભારતીને આવું નથી થતું, તો સરસ્વતીને તો એ વાત ક્યાંથી થાય?

અંશાવતરણં નાસ્તિ સરસ્વત્યાઃ કદાચન । અંશાવતરણં નાસ્તિ મમાપિ મધુસૂદન ॥ ૩,૧૨.

સરસ્વતીનો ક્યારેય ભાગાવતાર થતો નથી; અને હે મધુસૂદન, મારું પણ ભાગાવતાર ક્યારેય થતો નથી.

તથૈવ જ્ઞાનમસ્ત્યેવ હરેર્નારાયણસ્ય ચ । વાયોરંશાવતારોસ્તિ યથા મૂલે તથૈવ ચ ॥ ૩,૧૨.

એ જ રીતે, હરિ અને નારાયણમાં હંમેશા જ્ઞાન રહે છે; પરંતુ વાયુમાં, મૂળ સ્વરૂપની જેમ ભાગાવતાર થાય છે.

બલજ્ઞાનાદિકં સર્વં ચિન્તનીયં ન સંશયઃ । તથાપિ વાયૌ દૃશ્યન્તે બલજ્ઞાનાદિવ્યક્તયઃ ॥ ૩,૧૨.

બળ, જ્ઞાન વગેરે બધું વિચારવા યોગ્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; છતાં પણ, વાયુમાં બળ અને જ્ઞાનની પ્રગટતા જોવા મળે છે.

અવતારેષુ વાયોસ્તુ સમ્યક્શક્ત્યાત્મનાસ્તિ હિ । અપરોક્ષતિરોભાવૌ નાંશાવતરણેષ્વપિ ॥ ૩,૧૨.

વાયુના અવતારોમાં સાચી શક્તિ હાજર રહે છે; પણ સીધું આવરણ થતું નથી, અને ભાગાવતાર પણ નથી.

બલજ્ઞાનાદિકં યાવન્મૂલરૂપે પ્રદૃશ્યતે । ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ ન દર્શયતિ તાદૃશમ્ ॥ ૩,૧૨.

મૂળ સ્વરૂપમાં જેટલું બળ અને જ્ઞાન દેખાય છે, ત્રેતાયુગના સ્વરૂપમાં એવાં ગુણો દેખાતા નથી.

ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ યાદૃક્ચાદર્શયત્પ્રભો । દ્વાપરસ્થે સ્વરૂપે તત્તદ્દર્શયતિ તાદૃશમ્ । ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ યાદૃક્ચાદર્શયત્પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

પ્રભુએ ત્રેતાયુગના સ્વરૂપમાં જે ગુણો દર્શાવ્યા, એ જ ગુણો દ્વાપરયુગના સ્વરૂપમાં પણ દેખાય છે, જેમ ત્રેતાયુગમાં દર્શાવ્યા હતા.

દ્વાપરસ્થે વાયુરૂપે યાદૃગ્વા દર્શયત્પ્રભુઃ । વાયુઃ કલિયુગે રૂપે તદ્દર્શયતિ તાદૃશમ્ ॥ ૩,૧૨.

દ્વાપરયુગમાં વાયુના સ્વરૂપે પ્રભુએ જે ગુણો દર્શાવ્યા, વાયુ એ જ ગુણો કળિયુગના સ્વરૂપમાં પણ દર્શાવે છે.

તથા દર્શયતે વાયુર્દૈત્યાનાં મોહનાય ચ । અવતારેષુ વાયોશ્ચ અન્તરં યે વિદુઃ પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

આ રીતે, વાયુ દૈત્યોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે પોતાનું દર્શન કરાવે છે; અને જે લોકો વાયુના અવતારોમાં ફરક જાણે છે, હે પ્રભુ,

તેઽધં તમઃ પ્રવિશન્તે તે દૈત્યા ન ચ તે સુરાઃ । વાયાવપ્યન્તરં નાસ્તિ હરિતત્ત્વવિનિર્ણયે ॥ ૩,૧૨.

એ લોકો ઘોર અંધકારમાં જાય છે—એ દૈત્ય છે, દેવ નથી; અને હરિના તત્વના નિર્ધારણમાં, વાયુમાં પણ કોઈ ફરક નથી.

નિન્દાં કુર્વન્તિ યે વિષ્ણોર્જિહ્વાછેદં કરોમ્યહમ્ । તદર્થમેવ વાયોશ્ચ અવતારઃ સદા ભુવિ ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો વિષ્ણુની નિંદા કરે છે—હું એમની જીભ કાપી નાખીશ; અને એ માટે જ વાયુનો અવતાર હંમેશા પૃથ્વી પર થાય છે.

ગુણપૂર્ણસ્ય વિષ્ણોસ્તુ નિર્ગુણત્વવિચિન્તનમ્ । જાતાનન્દાદિપૂર્ણાઙ્ખ્યં સોહમિત્યાદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

સર્વ ગુણોથી ભરપૂર વિષ્ણુમાં ગુણરહિતપણાની કલ્પના કરવી, કે 'હું એ જ છું' એમ વિચારવું—જેમ કે જે સ્વાભાવિક આનંદથી ભરેલો છે—

ચિદાનન્દાત્મકે દેહે ઉત્પત્ત્યાદિવિચિન્તનમ્ । અચ્છેદ્યાભેદ્યગાત્રેષુ ચ્છેદભેદાદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

ચેતન અને આનંદમય શરીરમાં ઉત્પત્તિ વગેરેની કલ્પના કરવી, કે જે અવ્યાખ્યેય અંગોમાં કપાઈ જવું કે અલગ થવું એવું વિચારવું—

દેવ્યા નિત્યાવિયોગિન્યા વિયોગાદિવિચિન્તનમ્ । ક્લેશશોકાદિશૂન્યસ્ય હરેઃ ક્લેશાદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

સદા અવિયોગી દેવીમાં વિયોગની કલ્પના કરવી, કે જે હરે દુઃખ અને શોકથી સદાય રહિત છે, તેમાં દુઃખ વગેરેની કલ્પના કરવી—

વ્યાસરામાદિરૂપેષ્વનૃષિવિપ્રત્વચિન્તનમ્ । કૃષ્ણરામાદિરૂપેષુ અન્તરસ્ય વિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

વ્યાસ, રામ વગેરેના રૂપોમાં જો કોઈ એમ વિચારે કે એ લોકો ઋષિ કે બ્રાહ્મણ નથી, અથવા કૃષ્ણ, રામ વગેરેના રૂપોમાં અંદરની સચ્ચાઈ વિશે વિચાર કરે, તો એ યોગ્ય નથી.

રામકૃષ્ણાદિરૂપેષુ અન્તરસ્ય વિચિન્તનમ્ । રામકૃષ્ણાદિરૂપેષુ પરાજયવિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

રામ, કૃષ્ણ વગેરેના રૂપોમાં અંદરની સચ્ચાઈ વિશે વિચારવું, અથવા એમાં હાર-જીત વિશે વિચારવું, એ યોગ્ય નથી.

સન્તાનાર્થં તુ કૃષ્ણે ન શિવપૂજાદિચિન્તનમ્ । રામેણ દુઃ ખયુક્તેન લિઙ્ગસ્ય સ્થાપનં કૃતમ્ ॥ ૩,૧૨.

સંતાન માટે કૃષ્ણમાં શિવપૂજા વગેરેનું ધ્યાન કરવું યોગ્ય નથી; રામે દુઃખી થઈને લિંગની સ્થાપના કરી હતી.

પઞ્ચધાતુમયે કૃષ્ણે હરિરૂપવિચિન્તનમ્ । સ્વયં વ્યક્તસ્થલે ચાપિ ચિદાનન્દત્વકલ્પનમ્ ॥ ૩,૧૨.

પાંચ ધાતુમાંથી બનેલા કૃષ્ણમાં હરિના રૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; અને જ્યાં સ્વયં પ્રગટ સ્થાન હોય, ત્યાં ચેતન્ય અને આનંદના સ્વરૂપનું કલ્પન કરવું.

પિતૃમાતૃદ્વિજાતીનાં હરિરૂપત્વચિન્તનમ્ । અસ્વતન્ત્રેણ રુદ્રેણ હરેરૈક્યદિચિન્તનમ્ ॥ ૩,૧૨.

પિતા, માતા અને બ્રાહ્મણોમાં હરિના રૂપનું ધ્યાન કરવું; અને સ્વતંત્ર ન હોય એવા રુદ્રમાં હરિ સાથે એકતાનું ધ્યાન કરવું.

વિષ્ણોઃ સૂર્યેણ સાકં ચ અભેદા દિવિચિન્તનમ્ । સર્વોત્તમઃ સૂર્ય એવ વિષ્ણ્વાદ્યાસ્તસ્ય કિઙ્કરાઃ ॥ ૩,૧૨.

વિષ્ણુ અને સૂર્યમાં એકરૂપતાનું ધ્યાન કરવું; સર્વોત્તમ તો સૂર્ય છે, વિષ્ણુ વગેરે તો એના સેવક છે.